adhyāyaḥ 107
brahmovāca:
vṛddhāsaṅgamam ākhyātaṃ yatra vṛddheśvaraḥ śivaḥ . tasyākhyānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu pāpapraṇāśanam
||1||वृद्धासङ्गमम् आख्यातं यत्र वृद्धेश्वरः शिवः । तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि शृणु पापप्रणाशनम्
gautamo vṛddha ity ukto munir āsīn mahātapāḥ . yadā purābhavad bālo gautamasya suto dvijaḥ
||2||गौतमो वृद्ध इत्य् उक्तो मुनिर् आसीन् महातपाः । यदा पुराभवद् बालो गौतमस्य सुतो द्विजः
anāsaḥ sa purotpannas tasmād vikṛtarūpadhṛk . sa vairāgyāj jagāmātha deśaṃ tīrtham itas tataḥ
||3||अनासः स पुरोत्पन्नस् तस्माद् विकृतरूपधृक् । स वैराग्याज् जगामाथ देशं तीर्थम् इतस् ततः
upādhyāyena naivāsīl lajjitasya samāgamaḥ . śiṣyair anyaiḥ sahādhyāyo lajjitasya ca nābhavat
||4||उपाध्यायेन नैवासील् लज्जितस्य समागमः । शिष्यैर् अन्यैः सहाध्यायो लज्जितस्य च नाभवत्
upanītaḥ kathañcic ca pitrā vai gautamena saḥ . etāvatā gautamo'pi vyagamac carituṃ bahiḥ
||5||उपनीतः कथञ्चिच् च पित्रा वै गौतमेन सः । एतावता गौतमोऽपि व्यगमच् चरितुं बहिः
evaṃ bahutithe kāle brahmamātrā dhṛte dvije . naiva cādhyayanaṃ tasya sañjātaṃ gautamasya hi
||6||एवं बहुतिथे काले ब्रह्ममात्रा धृते द्विजे । नैव चाध्ययनं तस्य सञ्जातं गौतमस्य हि
naiva śāstrasya cābhyāso gautamasyābhavat tadā . agnikāryaṃ tataś cakre nityam eva yatavrataḥ
||7||नैव शास्त्रस्य चाभ्यासो गौतमस्याभवत् तदा । अग्निकार्यं ततश् चक्रे नित्यम् एव यतव्रतः
gāyatryabhyāsamātreṇa brāhmaṇo nāmadhārakaḥ . agnyupāsanamātraṃ ca gāyatryabhyasanaṃ tathā
||8||गायत्र्यभ्यासमात्रेण ब्राह्मणो नामधारकः । अग्न्युपासनमात्रं च गायत्र्यभ्यसनं तथा
etāvatā brāhmaṇatvaṃ gautamasyābhavan mune . upāsato'gniṃ vidhivad gāyatrīṃ ca mahātmanaḥ
||9||एतावता ब्राह्मणत्वं गौतमस्याभवन् मुने । उपासतोऽग्निं विधिवद् गायत्रीं च महात्मनः
tasyāyur vavṛdhe putra gautamasya cirāyuṣaḥ . na dārasaṅgrahaṃ lebhe naiva dātāsti kanyakām
||10||तस्यायुर् ववृधे पुत्र गौतमस्य चिरायुषः । न दारसङ्ग्रहं लेभे नैव दातास्ति कन्यकाम्
tathā caraṃs tīrthadeśe vaneṣu vividheṣu ca . āśrameṣu ca puṇyeṣu aṭann āste sa gautamaḥ
||11||तथा चरंस् तीर्थदेशे वनेषु विविधेषु च । आश्रमेषु च पुण्येषु अटन्न् आस्ते स गौतमः
evaṃ bhramañ śītagirim āśrityāste sa gautamaḥ . tatrāpaśyad guhāṃ ramyāṃ vallīviṭapamālinīm
||12||एवं भ्रमञ् शीतगिरिम् आश्रित्यास्ते स गौतमः । तत्रापश्यद् गुहां रम्यां वल्लीविटपमालिनीम्
tatropaviśya viprendro vastuṃ samakaron matim . cintayaṃs tu praviṣṭo'sāv apaśyat striyam uttamām
||13||तत्रोपविश्य विप्रेन्द्रो वस्तुं समकरोन् मतिम् । चिन्तयंस् तु प्रविष्टोऽसाव् अपश्यत् स्त्रियम् उत्तमाम्
śithilāṅgīm atha kṛśāṃ vṛddhāṃ ca tapasi sthitām . brahmacaryeṇa vartantīṃ virāgāṃ rahasi sthitām
||14||शिथिलाङ्गीम् अथ कृशां वृद्धां च तपसि स्थिताम् । ब्रह्मचर्येण वर्तन्तीं विरागां रहसि स्थिताम्
sa tāṃ dṛṣṭvā muniśreṣṭho namaskārāya tasthivān . namasyantaṃ muniśreṣṭhaṃ taṃ gautamam avārayat
||15||स तां दृष्ट्वा मुनिश्रेष्ठो नमस्काराय तस्थिवान् । नमस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं तं गौतमम् अवारयत्
vṛddhovāca:
gurus tvaṃ bhavitā mahyaṃ na māṃ vanditum arhasi . āyur vidyā dhanaṃ kīrtir dharmaḥ svargādikaṃ ca yat . tasya naśyati vai sarvaṃ yaṃ namasyati vai guruḥ
||16||गुरुस् त्वं भविता मह्यं न मां वन्दितुम् अर्हसि । आयुर् विद्या धनं कीर्तिर् धर्मः स्वर्गादिकं च यत् । तस्य नश्यति वै सर्वं यं नमस्यति वै गुरुः
brahmovāca:
kṛtāñjalipuṭas tāṃ vai gautamaḥ prāha vismitaḥ
||17||कृताञ्जलिपुटस् तां वै गौतमः प्राह विस्मितः
gautama uvāca:
tapasvinī tvaṃ vṛddhā ca guṇajyeṣṭhā ca bhāminī . alpavidyas tv alpavayā ahaṃ tava guruḥ katham
||18||तपस्विनी त्वं वृद्धा च गुणज्येष्ठा च भामिनी । अल्पविद्यस् त्व् अल्पवया अहं तव गुरुः कथम्
vṛddhovāca:
ārṣṭiṣeṇapriyaputra ṛtadhvaja iti śrutaḥ . guṇavān matimāñ śūraḥ kṣatradharmaparāyaṇaḥ
||19||आर्ष्टिषेणप्रियपुत्र ऋतध्वज इति श्रुतः । गुणवान् मतिमाञ् शूरः क्षत्रधर्मपरायणः
sa kadācid vanaṃ prāyān mṛgayākṛṣṭacetanaḥ . viśrāmam akarod asyāṃ guhāyāṃ sa ṛtadhvajaḥ
||20||स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगयाकृष्टचेतनः । विश्रामम् अकरोद् अस्यां गुहायां स ऋतध्वजः
yuvā sa matimān dakṣo balena mahatā vṛtaḥ . taṃ viśrāntaṃ nṛpavaram apsarā dadṛśe tataḥ
||21||युवा स मतिमान् दक्षो बलेन महता वृतः । तं विश्रान्तं नृपवरम् अप्सरा ददृशे ततः
gandharvarājasya sutā suśyāmā iti viśrutā . tāṃ dṛṣṭvā cakame rājā rājānaṃ cakame ca sā
||22||गन्धर्वराजस्य सुता सुश्यामा इति विश्रुता । तां दृष्ट्वा चकमे राजा राजानं चकमे च सा
iti krīḍā samabhavat tayā rājño mahāmate . nivṛttakāmo rājendras tām āpṛcchyāgamad gṛham
||23||इति क्रीडा समभवत् तया राज्ञो महामते । निवृत्तकामो राजेन्द्रस् ताम् आपृच्छ्यागमद् गृहम्
utpannāhaṃ tatas tasyāṃ suśyāmāyāṃ mahāmate . gacchantī māṃ tadā mātā idam āha tapodhana
||24||उत्पन्नाहं ततस् तस्यां सुश्यामायां महामते । गच्छन्ती मां तदा माता इदम् आह तपोधन
suśyāmovāca:
yas tv asyāṃ praviśed bhadre sa te bhartā bhaviṣyati
||25||यस् त्व् अस्यां प्रविशेद् भद्रे स ते भर्ता भविष्यति
vṛddhovāca:
ity uktvā sā jagamātha mātā mama mahāmate . tasmād atra praviṣṭas tvaṃ pumān nānyaḥ kadācana
||26||इत्य् उक्त्वा सा जगमाथ माता मम महामते । तस्माद् अत्र प्रविष्टस् त्वं पुमान् नान्यः कदाचन
sahasrāṇi tathāśītiṃ kṛtvā rājyaṃ pitā mama . atraiva ca tapas taptvā tataḥ svargam upeyivān
||27||सहस्राणि तथाशीतिं कृत्वा राज्यं पिता मम । अत्रैव च तपस् तप्त्वा ततः स्वर्गम् उपेयिवान्
svargaṃ yāte'pi pitari sahasrāṇi tathā daśa . varṣāṇi muniśārdūla rājyaṃ kṛtvā tathā paraḥ
||28||स्वर्गं यातेऽपि पितरि सहस्राणि तथा दश । वर्षाणि मुनिशार्दूल राज्यं कृत्वा तथा परः
svarge yāto mama bhrātā aham atraiva saṃsthitā . ahaṃ brahman nānyavṛttā na mātā na pitā mama
||29||स्वर्गे यातो मम भ्राता अहम् अत्रैव संस्थिता । अहं ब्रह्मन् नान्यवृत्ता न माता न पिता मम
aham ātmeśvarī brahman niviṣṭā kṣatrakanyakā . tasmād bhajasva māṃ brahman vratasthāṃ puruṣārthinīm
||30||अहम् आत्मेश्वरी ब्रह्मन् निविष्टा क्षत्रकन्यका । तस्माद् भजस्व मां ब्रह्मन् व्रतस्थां पुरुषार्थिनीम्
gautama uvāca:
sahasrāyur ahaṃ bhadre mattas tvaṃ vayasādhikā . ahaṃ bālas tvaṃ tu vṛddhā naivāyaṃ ghaṭate mithaḥ
||31||सहस्रायुर् अहं भद्रे मत्तस् त्वं वयसाधिका । अहं बालस् त्वं तु वृद्धा नैवायं घटते मिथः
vṛddhovāca:
tvaṃ bhartā me purā diṣṭo nānyo bhartā mato mama . dhātrā dattas tatas tvaṃ māṃ na nirākartum arhasi
||32||त्वं भर्ता मे पुरा दिष्टो नान्यो भर्ता मतो मम । धात्रा दत्तस् ततस् त्वं मां न निराकर्तुम् अर्हसि
athavā necchasi māṃ tvam apraduṣṭām anuvratām . tatas tyakṣyāmi jīvaṃ me idānīṃ tava paśyataḥ
||33||अथवा नेच्छसि मां त्वम् अप्रदुष्टाम् अनुव्रताम् । ततस् त्यक्ष्यामि जीवं मे इदानीं तव पश्यतः
apekṣitāprāptito hi dehināṃ maraṇaṃ varam . anuraktajanatyāge pātakānto na vidyate
||34||अपेक्षिताप्राप्तितो हि देहिनां मरणं वरम् । अनुरक्तजनत्यागे पातकान्तो न विद्यते
brahmovāca:
vṛddhāyās tad vacaḥ śrutvā gautamo vākyam abravīt
||35||वृद्धायास् तद् वचः श्रुत्वा गौतमो वाक्यम् अब्रवीत्
gautama uvāca:
ahaṃ tapovirahito vidyāhīno hy akiñcanaḥ . nāhaṃ varo hi yogyas te kurūpo bhogavarjitaḥ
||36||अहं तपोविरहितो विद्याहीनो ह्य् अकिञ्चनः । नाहं वरो हि योग्यस् ते कुरूपो भोगवर्जितः
anāso'haṃ kiṃ karomi atapovidya eva ca . tasmāt surūpaṃ suvidyām āpādya prathamaṃ śubhe . paścāt te vacanaṃ kāryaṃ tato vṛddhābravīd dvijam
||37||अनासोऽहं किं करोमि अतपोविद्य एव च । तस्मात् सुरूपं सुविद्याम् आपाद्य प्रथमं शुभे । पश्चात् ते वचनं कार्यं ततो वृद्धाब्रवीद् द्विजम्
vṛddhovāca:
mayā sarasvatī devī toṣitā tapasā dvija . tathaivāpo rūpavatyo rūpadātāgnir eva ca
||38||मया सरस्वती देवी तोषिता तपसा द्विज । तथैवापो रूपवत्यो रूपदाताग्निर् एव च
tasmād vāgīśvarī devī sā te vidyāṃ pradāsyati . agniś ca rūpavān devas tava rūpaṃ pradāsyati
||39||तस्माद् वागीश्वरी देवी सा ते विद्यां प्रदास्यति । अग्निश् च रूपवान् देवस् तव रूपं प्रदास्यति
brahmovāca:
evam uktvā gautamaṃ taṃ vṛddhovāca vibhāvasum . prārthayitvā suvidyaṃ taṃ surūpaṃ cākaron munim
||40||एवम् उक्त्वा गौतमं तं वृद्धोवाच विभावसुम् । प्रार्थयित्वा सुविद्यं तं सुरूपं चाकरोन् मुनिम्
tataḥ suvidyaḥ subhagaḥ sukānto . vṛddhāṃ sa patnīm akarot prītiyuktaḥ . tayā sa reme bahulā manojñayā . samāḥ sukhaṃ prītamanā guhāyām
||41||ततः सुविद्यः सुभगः सुकान्तो । वृद्धां स पत्नीम् अकरोत् प्रीतियुक्तः । तया स रेमे बहुला मनोज्ञया । समाः सुखं प्रीतमना गुहायाम्
kadācit tatra vasator dampatyor mudator girau . guhāyāṃ muniśārdūla ājagmur munayo'malāḥ
||42||कदाचित् तत्र वसतोर् दम्पत्योर् मुदतोर् गिरौ । गुहायां मुनिशार्दूल आजग्मुर् मुनयोऽमलाः
vasiṣṭhavāmadevādyā ye cānye ca maharṣayaḥ . bhramantaḥ puṇyatīrthāni prāpnuvaṃs tasya tāṃ guhām
||43||वसिष्ठवामदेवाद्या ये चान्ये च महर्षयः । भ्रमन्तः पुण्यतीर्थानि प्राप्नुवंस् तस्य तां गुहाम्
āgatāṃs tān ṛṣīñ jñātvā gautamaḥ saha bhāryayā . satkāram akarot teṣāṃ jahasus taṃ ca kecana
||44||आगतांस् तान् ऋषीञ् ज्ञात्वा गौतमः सह भार्यया । सत्कारम् अकरोत् तेषां जहसुस् तं च केचन
ye bālā yauvanonmattā vayasā ye ca madhyamāḥ . vṛddhāṃ ca gautamaṃ prekṣya jahasus tatra kecana
||45||ये बाला यौवनोन्मत्ता वयसा ये च मध्यमाः । वृद्धां च गौतमं प्रेक्ष्य जहसुस् तत्र केचन
ṛṣaya ūcuḥ:
putro'yaṃ tava pautro vā vṛddhe ko gautamo'bhavat . satyaṃ vadasva kalyāṇi ity evaṃ jahasur dvijāḥ
||46||पुत्रोऽयं तव पौत्रो वा वृद्धे को गौतमोऽभवत् । सत्यं वदस्व कल्याणि इत्य् एवं जहसुर् द्विजाः
viṣaṃ vṛddhasya yuvatī vṛddhāyā amṛtaṃ yuvā . iṣṭāniṣṭasamāyogo dṛṣṭo'smābhir aho cirāt
||47||विषं वृद्धस्य युवती वृद्धाया अमृतं युवा । इष्टानिष्टसमायोगो दृष्टोऽस्माभिर् अहो चिरात्
brahmovāca:
ity evam ūcire kecid dampatyoḥ śṛṇvatos tadā . evam uktvā kṛtātithyā yayuḥ sarve maharṣayaḥ
||48||इत्य् एवम् ऊचिरे केचिद् दम्पत्योः शृण्वतोस् तदा । एवम् उक्त्वा कृतातिथ्या ययुः सर्वे महर्षयः
ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā ubhāv api suduḥkhitau . lajjitau ca mahāprājñau gautamo bhāryayā saha . papraccha muniśārdūlam agastyam ṛṣisattamam
||49||ऋषीणां वचनं श्रुत्वा उभाव् अपि सुदुःखितौ । लज्जितौ च महाप्राज्ञौ गौतमो भार्यया सह । पप्रच्छ मुनिशार्दूलम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम्
gautama uvāca:
ko deśaḥ kim u tīrthaṃ vā yatra śreyaḥ samāpyate . śīghram eva mahāprājña bhuktimuktipradāyakam
||50||को देशः किम् उ तीर्थं वा यत्र श्रेयः समाप्यते । शीघ्रम् एव महाप्राज्ञ भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
agastya uvāca:
vadadbhir munibhir brahman mayā śrutam idaṃ vacaḥ . sarve kāmās tatra pūrṇā gautamyāṃ nātra saṃśayaḥ
||51||वदद्भिर् मुनिभिर् ब्रह्मन् मया श्रुतम् इदं वचः । सर्वे कामास् तत्र पूर्णा गौतम्यां नात्र संशयः
tasmād gaccha mahābuddhe gautamīṃ pāpanāśinīm . ahaṃ tvām anuyāsyāmi yathecchasi tathā kuru
||52||तस्माद् गच्छ महाबुद्धे गौतमीं पापनाशिनीम् । अहं त्वाम् अनुयास्यामि यथेच्छसि तथा कुरु
brahmovāca:
etac chrutvāgastyavākyaṃ vṛddhayā gautamo'bhyagāt . tatra tepe tapas tīvraṃ patnyā sa bhagavān ṛṣiḥ
||53||एतच् छ्रुत्वागस्त्यवाक्यं वृद्धया गौतमोऽभ्यगात् । तत्र तेपे तपस् तीव्रं पत्न्या स भगवान् ऋषिः
stutiṃ cakāra devasya śambhor viṣṇos tathaiva ca . gaṅgāṃ ca toṣayām āsa bhāryārthaṃ bhagavān ṛṣiḥ
||54||स्तुतिं चकार देवस्य शम्भोर् विष्णोस् तथैव च । गङ्गां च तोषयाम् आस भार्यार्थं भगवान् ऋषिः
gautama uvāca:
khinnātmanām atra bhave tvam eva śaraṇaṃ śivaḥ . marubhūmāv adhvagānāṃ viṭapīva priyāyutaḥ
||55||खिन्नात्मनाम् अत्र भवे त्वम् एव शरणं शिवः । मरुभूमाव् अध्वगानां विटपीव प्रियायुतः
uccāvacānāṃ bhūtānāṃ sarvathā pāpanodanaḥ . sasyānāṃ ghanavat kṛṣṇa tvam avagrahaśoṣiṇām
||56||उच्चावचानां भूतानां सर्वथा पापनोदनः । सस्यानां घनवत् कृष्ण त्वम् अवग्रहशोषिणाम्
vaikuṇṭhadurganiḥśreṇis tvaṃ pīyūṣataraṅgiṇī . adhogatānāṃ taptānāṃ śaraṇaṃ bhava gautami
||57||वैकुण्ठदुर्गनिःश्रेणिस् त्वं पीयूषतरङ्गिणी । अधोगतानां तप्तानां शरणं भव गौतमि
brahmovāca:
tatas tuṣṭāvadad vākyaṃ gautamaṃ vṛddhayā yutam . śaraṇāgatadīnārtaṃ śaraṇyā gautamī mudā
||58||ततस् तुष्टावदद् वाक्यं गौतमं वृद्धया युतम् । शरणागतदीनार्तं शरण्या गौतमी मुदा
gautamy uvāca:
abhiṣiñcasva bhāryāṃ tvaṃ majjalair mantrasaṃyutaiḥ . kalaśair upacāraiś ca tataḥ patnī tava priyā
||59||अभिषिञ्चस्व भार्यां त्वं मज्जलैर् मन्त्रसंयुतैः । कलशैर् उपचारैश् च ततः पत्नी तव प्रिया
surūpā cārusarvāṅgī subhagā cārulocanā . sarvalakṣaṇasampūrṇā ramyarūpam avāpsyati
||60||सुरूपा चारुसर्वाङ्गी सुभगा चारुलोचना । सर्वलक्षणसम्पूर्णा रम्यरूपम् अवाप्स्यति
rūpavatyā punas tvaṃ vai bhāryayā cābhiṣecitaḥ . sarvalakṣaṇasampūrṇaḥ kāntaṃ rūpam avāpsyasi
||61||रूपवत्या पुनस् त्वं वै भार्यया चाभिषेचितः । सर्वलक्षणसम्पूर्णः कान्तं रूपम् अवाप्स्यसि
brahmovāca:
tatheti gāṅgavacanād yathoktaṃ tau ca cakratuḥ . surūpatām ubhau prāptau gautamyāś ca prasādataḥ
||62||तथेति गाङ्गवचनाद् यथोक्तं तौ च चक्रतुः । सुरूपताम् उभौ प्राप्तौ गौतम्याश् च प्रसादतः
abhiṣekodakaṃ yac ca sā nadī samajāyata . tasyā nāmnā tu vikhyātā vṛddhāyā munisattama
||63||अभिषेकोदकं यच् च सा नदी समजायत । तस्या नाम्ना तु विख्याता वृद्धाया मुनिसत्तम
vṛddhā nadīti vikhyātā gautamo'pi tathocyate . vṛddhagautama ity ukta ṛṣibhiḥ samavāsibhiḥ . vṛddhā tu gautamīṃ prāha gaṅgāṃ pratyakṣarūpiṇīm
||64||वृद्धा नदीति विख्याता गौतमोऽपि तथोच्यते । वृद्धगौतम इत्य् उक्त ऋषिभिः समवासिभिः । वृद्धा तु गौतमीं प्राह गङ्गां प्रत्यक्षरूपिणीम्
vṛddhovāca:
mannāmnīyaṃ nadī devi vṛddhā cety abhidhīyatām . tvayā ca saṅgamas tasyās tasyās tīrtham anuttamam
||65||मन्नाम्नीयं नदी देवि वृद्धा चेत्य् अभिधीयताम् । त्वया च सङ्गमस् तस्यास् तस्यास् तीर्थम् अनुत्तमम्
rūpasaubhāgyasampattiputrapautrapravardhanam . āyurārogyakalyāṇaṃ jayaprītivivardhanam . snānadānādihomaiś ca pitṝṇāṃ pāvanaṃ param
||66||रूपसौभाग्यसम्पत्तिपुत्रपौत्रप्रवर्धनम् । आयुरारोग्यकल्याणं जयप्रीतिविवर्धनम् । स्नानदानादिहोमैश् च पितॄणां पावनं परम्
brahmovāca:
astv ity āha ca tāṃ gaṅgā suvṛddhāṃ gautamapriyām . gautamasthāpitaṃ liṅgaṃ vṛddhānāmnaiva kīrtitam
||67||अस्त्व् इत्य् आह च तां गङ्गा सुवृद्धां गौतमप्रियाम् । गौतमस्थापितं लिङ्गं वृद्धानाम्नैव कीर्तितम्
tatraiva ca mudaṃ prāpto vṛddhayā munisattamaḥ . tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvābhīṣṭapradāyakam
||68||तत्रैव च मुदं प्राप्तो वृद्धया मुनिसत्तमः । तत्र स्नानं च दानं च सर्वाभीष्टप्रदायकम्
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ vṛddhāsaṅgamam ucyate
||69||ततः प्रभृति तत् तीर्थं वृद्धासङ्गमम् उच्यते
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).