adhyāyaḥ 112
brahmovāca:
mātṛtīrtham iti khyātaṃ sarvasiddhikaraṃ nṛṇām . ādhibhir mucyate jantus tattīrthasmaraṇād api
||1||मातृतीर्थम् इति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् । आधिभिर् मुच्यते जन्तुस् तत्तीर्थस्मरणाद् अपि
devānām asurāṇāṃ ca saṅgaro'bhūt sudāruṇaḥ . nāśaknuvaṃs tadā jetuṃ devā dānavasaṅgaram
||2||देवानाम् असुराणां च सङ्गरोऽभूत् सुदारुणः । नाशक्नुवंस् तदा जेतुं देवा दानवसङ्गरम्
tadāham agamaṃ devais tiṣṭhantaṃ śūlapāṇinam . astavaṃ vividhair vākyaiḥ kṛtāñjalipuṭaḥ śanaiḥ
||3||तदाहम् अगमं देवैस् तिष्ठन्तं शूलपाणिनम् । अस्तवं विविधैर् वाक्यैः कृताञ्जलिपुटः शनैः
sammantrya devair asuraiś ca sarvair . yadāhṛtaṃ sammathituṃ samudram . yat kālakūṭaṃ samabhūn maheśa . tat tvāṃ vinā ko grasituṃ samarthaḥ
||4||सम्मन्त्र्य देवैर् असुरैश् च सर्वैर् । यदाहृतं सम्मथितुं समुद्रम् । यत् कालकूटं समभून् महेश । तत् त्वां विना को ग्रसितुं समर्थः
puṣpaprahāreṇa jagattrayaṃ yaḥ . svādhīnam āpādayituṃ samarthaḥ . māro hare'py anyasurādivandyo . vitāyamāno vilayaṃ prayātaḥ
||5||पुष्पप्रहारेण जगत्त्रयं यः । स्वाधीनम् आपादयितुं समर्थः । मारो हरेऽप्य् अन्यसुरादिवन्द्यो । वितायमानो विलयं प्रयातः
vimathya vārīśam anaṅgaśatro . yad uttamaṃ tat tu divaukasebhyaḥ . dattvā viṣaṃ saṃharan nīlakaṇṭha . ko vā dhartuṃ tvām ṛte vai samarthaḥ
||6||विमथ्य वारीशम् अनङ्गशत्रो । यद् उत्तमं तत् तु दिवौकसेभ्यः । दत्त्वा विषं संहरन् नीलकण्ठ । को वा धर्तुं त्वाम् ऋते वै समर्थः
tataś ca tuṣṭo bhagavān ādikartā trilocanaḥ
||7||ततश् च तुष्टो भगवान् आदिकर्ता त्रिलोचनः
śiva uvāca:
dāsye'haṃ yad abhīṣṭaṃ vo bruvantu surasattamāḥ
||8||दास्येऽहं यद् अभीष्टं वो ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः
devā ūcuḥ:
dānavebhyo bhayaṃ ghoraṃ tatraihi vṛṣabhadhvaja . jahi śatrūn surān pāhi nāthavantas tvayā prabho
||9||दानवेभ्यो भयं घोरं तत्रैहि वृषभध्वज । जहि शत्रून् सुरान् पाहि नाथवन्तस् त्वया प्रभो
niṣkāraṇaḥ suhṛc chambho nābhaviṣyad bhavān yadi . tadākariṣyan kim iva duḥkhārtāḥ sarvadehinaḥ
||10||निष्कारणः सुहृच् छम्भो नाभविष्यद् भवान् यदि । तदाकरिष्यन् किम् इव दुःखार्ताः सर्वदेहिनः
brahmovāca:
ity uktas tatkṣaṇāt prāyād yatra te devaśatravaḥ . tatra tad yuddham abhavac chaṅkareṇa suradviṣām
||11||इत्य् उक्तस् तत्क्षणात् प्रायाद् यत्र ते देवशत्रवः । तत्र तद् युद्धम् अभवच् छङ्करेण सुरद्विषाम्
tatas trilocanaḥ śrāntas tamorūpadharaḥ śivaḥ . lalāṭād vyapataṃs tasya yudhyataḥ svedabindavaḥ
||12||ततस् त्रिलोचनः श्रान्तस् तमोरूपधरः शिवः । ललाटाद् व्यपतंस् तस्य युध्यतः स्वेदबिन्दवः
sa saṃharan daityagaṇāṃs tāmasīṃ mūrtim āśritaḥ . tāṃ mūrtim asurā dṛṣṭvā merupṛṣṭhād bhuvaṃ yayuḥ
||13||स संहरन् दैत्यगणांस् तामसीं मूर्तिम् आश्रितः । तां मूर्तिम् असुरा दृष्ट्वा मेरुपृष्ठाद् भुवं ययुः
sa saṃharan sarvadaityāṃs tadāgacchad bhuvaṃ haraḥ . itaś cetaś ca bhītās te'dhāvan sarvāṃ mahīm imām
||14||स संहरन् सर्वदैत्यांस् तदागच्छद् भुवं हरः । इतश् चेतश् च भीतास् तेऽधावन् सर्वां महीम् इमाम्
tathaiva kopād rudro'pi śatrūṃs tān anudhāvati . tathaiva yudhyataḥ śambhoḥ patitāḥ svedabindavaḥ
||15||तथैव कोपाद् रुद्रोऽपि शत्रूंस् तान् अनुधावति । तथैव युध्यतः शम्भोः पतिताः स्वेदबिन्दवः
yatra yatra bhuvaṃ prāpto bindur māheśvaro mune . tatra tatra śivākārā mātaro jajñire tataḥ
||16||यत्र यत्र भुवं प्राप्तो बिन्दुर् माहेश्वरो मुने । तत्र तत्र शिवाकारा मातरो जज्ञिरे ततः
procur maheśvaraṃ sarvāḥ khādāmas tv asurān iti . tataḥ provāca bhagavān sarvaiḥ suragaṇair vṛtaḥ
||17||प्रोचुर् महेश्वरं सर्वाः खादामस् त्व् असुरान् इति । ततः प्रोवाच भगवान् सर्वैः सुरगणैर् वृतः
śiva uvāca:
svargād bhuvam anuprāptā rākṣasās te rasātalam . anuprāptās tataḥ sarvāḥ śṛṇvantu mama bhāṣitam
||18||स्वर्गाद् भुवम् अनुप्राप्ता राक्षसास् ते रसातलम् । अनुप्राप्तास् ततः सर्वाः शृण्वन्तु मम भाषितम्
yatra yatra dviṣo yānti tatra gacchantu mātaraḥ . rasātalam anuprāptā idānīṃ madbhayād dviṣaḥ . bhavatyo'py anugacchantu rasātalam anu dviṣaḥ
||19||यत्र यत्र द्विषो यान्ति तत्र गच्छन्तु मातरः । रसातलम् अनुप्राप्ता इदानीं मद्भयाद् द्विषः । भवत्योऽप्य् अनुगच्छन्तु रसातलम् अनु द्विषः
brahmovāca:
tāś ca jagmur bhuvaṃ bhittvā yatra te daityadānavāḥ . tān hatvā mātaraḥ sarvān devārīn atibhīṣaṇān
||20||ताश् च जग्मुर् भुवं भित्त्वा यत्र ते दैत्यदानवाः । तान् हत्वा मातरः सर्वान् देवारीन् अतिभीषणान्
punar devān upājagmuḥ pathā tenaiva mātaraḥ . gatāś ca mātaro yāvad yāvac ca punar āgatāḥ
||21||पुनर् देवान् उपाजग्मुः पथा तेनैव मातरः । गताश् च मातरो यावद् यावच् च पुनर् आगताः
tāvad devāḥ sthitā āsan gautamītīram āśritāḥ . prasthānāt tatra mātṝṇāṃ surāṇāṃ ca pratiṣṭhiteḥ
||22||तावद् देवाः स्थिता आसन् गौतमीतीरम् आश्रिताः । प्रस्थानात् तत्र मातॄणां सुराणां च प्रतिष्ठितेः
pratiṣṭhānaṃ tu tat kṣetraṃ puṇyaṃ vijayavardhanam . mātṝṇāṃ yatra cotpattir mātṛtīrthaṃ pṛthak pṛthak
||23||प्रतिष्ठानं तु तत् क्षेत्रं पुण्यं विजयवर्धनम् । मातॄणां यत्र चोत्पत्तिर् मातृतीर्थं पृथक् पृथक्
tatra tatra bilāny āsan rasātalagatāni ca . surās tābhyo varān procur loke pūjāṃ yathā śivaḥ
||24||तत्र तत्र बिलान्य् आसन् रसातलगतानि च । सुरास् ताभ्यो वरान् प्रोचुर् लोके पूजां यथा शिवः
prāpnoti tadvan mātṛbhyaḥ pūjā bhavatu sarvadā . ity uktvāntardadhur devā āsaṃs tatraiva mātaraḥ
||25||प्राप्नोति तद्वन् मातृभ्यः पूजा भवतु सर्वदा । इत्य् उक्त्वान्तर्दधुर् देवा आसंस् तत्रैव मातरः
yatra yatra sthitā devyo mātṛtīrthaṃ tato viduḥ . surāṇām api sevyāni kiṃ punar mānuṣādibhiḥ
||26||यत्र यत्र स्थिता देव्यो मातृतीर्थं ततो विदुः । सुराणाम् अपि सेव्यानि किं पुनर् मानुषादिभिः
teṣu snānam atho dānaṃ pitṝṇāṃ caiva tarpaṇam . sarvaṃ tad akṣayaṃ jñeyaṃ śivasya vacanaṃ yathā
||27||तेषु स्नानम् अथो दानं पितॄणां चैव तर्पणम् । सर्वं तद् अक्षयं ज्ञेयं शिवस्य वचनं यथा
yas tv idaṃ śṛṇuyān nityaṃ smared api paṭhet tathā . ākhyānaṃ mātṛtīrthānām āyuṣmān sa sukhī bhavet
||28||यस् त्व् इदं शृणुयान् नित्यं स्मरेद् अपि पठेत् तथा । आख्यानं मातृतीर्थानाम् आयुष्मान् स सुखी भवेत्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).