adhyāyaḥ 106
brahmovāca:
pravarāsaṅgamo nāma śreṣṭhā caiva mahānadī . yatra siddheśvaro devaḥ sarvalokopakārakṛt
||1||प्रवरासङ्गमो नाम श्रेष्ठा चैव महानदी । यत्र सिद्धेश्वरो देवः सर्वलोकोपकारकृत्
devānāṃ dānavānāṃ ca saṅgamo'bhūt sudāruṇaḥ . teṣāṃ parasparaṃ vāpi prītiś cābhūn mahāmune
||2||देवानां दानवानां च सङ्गमोऽभूत् सुदारुणः । तेषां परस्परं वापि प्रीतिश् चाभून् महामुने
te'py evaṃ mantrayām āsur devā vai dānavā mithaḥ . meruparvatam āsādya parasparahitaiṣiṇaḥ
||3||तेऽप्य् एवं मन्त्रयाम् आसुर् देवा वै दानवा मिथः । मेरुपर्वतम् आसाद्य परस्परहितैषिणः
devadaityā ūcuḥ:
amṛtenāmaratvaṃ syād utpādyāmṛtam uttamam . pibāmaḥ sarva evaite bhavāmaś cāmarā vayam
||4||अमृतेनामरत्वं स्याद् उत्पाद्यामृतम् उत्तमम् । पिबामः सर्व एवैते भवामश् चामरा वयम्
ekībhūtvā vayaṃ lokān pālayāmaḥ sukhāni ca . prāpsyāmaḥ saṅgaraṃ hitvā saṅgaro duḥkhakāraṇam
||5||एकीभूत्वा वयं लोकान् पालयामः सुखानि च । प्राप्स्यामः सङ्गरं हित्वा सङ्गरो दुःखकारणम्
prītyā caivārjitān arthān bhokṣyāmo gatamatsarāḥ . yataḥ snehena vṛttir yā sāsmākaṃ sukhadā sadā
||6||प्रीत्या चैवार्जितान् अर्थान् भोक्ष्यामो गतमत्सराः । यतः स्नेहेन वृत्तिर् या सास्माकं सुखदा सदा
vaiparītyaṃ tu yad vṛttaṃ na smartavyaṃ kadācana . na ca trailokyarājye'pi kaivalye vā sukhaṃ manāk . tad ūrdhvam api vā yat tu nirvairatvād avāpyate
||7||वैपरीत्यं तु यद् वृत्तं न स्मर्तव्यं कदाचन । न च त्रैलोक्यराज्येऽपि कैवल्ये वा सुखं मनाक् । तद् ऊर्ध्वम् अपि वा यत् तु निर्वैरत्वाद् अवाप्यते
brahmovāca:
evaṃ parasparaṃ prītāḥ santo devāś ca dānavāḥ . ekībhūtāś ca suprītā vimathya varuṇālayam
||8||एवं परस्परं प्रीताः सन्तो देवाश् च दानवाः । एकीभूताश् च सुप्रीता विमथ्य वरुणालयम्
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā rajjuṃ kṛtvā tu vāsukim . devāś ca dānavāḥ sarve mamanthur varuṇālayam
||9||मन्थानं मन्दरं कृत्वा रज्जुं कृत्वा तु वासुकिम् । देवाश् च दानवाः सर्वे ममन्थुर् वरुणालयम्
utpannaṃ ca tataḥ puṇyam amṛtaṃ suravallabham . niṣpanne cāmṛte puṇye te ca procuḥ parasparam
||10||उत्पन्नं च ततः पुण्यम् अमृतं सुरवल्लभम् । निष्पन्ने चामृते पुण्ये ते च प्रोचुः परस्परम्
yāmaḥ svaṃ svam adhiṣṭhānaṃ kṛtakāryāḥ śramaṃ gatāḥ . sarve samaṃ ca sarvebhyo yathāyogyaṃ vibhajyatām
||11||यामः स्वं स्वम् अधिष्ठानं कृतकार्याः श्रमं गताः । सर्वे समं च सर्वेभ्यो यथायोग्यं विभज्यताम्
yadā sarvāgamo yatra yasmiṃl lagne śubhāvahe . vibhajyatām idaṃ puṇyam amṛtaṃ surasattamāḥ
||12||यदा सर्वागमो यत्र यस्मिंल् लग्ने शुभावहे । विभज्यताम् इदं पुण्यम् अमृतं सुरसत्तमाः
ity uktvā te yayuḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ . gateṣu daityasaṅgheṣu devāḥ sarve'nvamantrayan
||13||इत्य् उक्त्वा ते ययुः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः । गतेषु दैत्यसङ्घेषु देवाः सर्वेऽन्वमन्त्रयन्
devā ūcuḥ:
gatās te ripavo'smākaṃ daivayogād arindamāḥ . ripūṇām amṛtaṃ naiva deyaṃ bhavati sarvathā
||14||गतास् ते रिपवोऽस्माकं दैवयोगाद् अरिन्दमाः । रिपूणाम् अमृतं नैव देयं भवति सर्वथा
brahmovāca:
bṛhaspatis tathety āha punar āha surān idam
||15||बृहस्पतिस् तथेत्य् आह पुनर् आह सुरान् इदम्
bṛhaspatir uvāca:
na jānanti yathā pāpā pibadhvaṃ ca tathāmṛtam . ayam evocito mantro yac chatrūṇāṃ parābhavaḥ
||16||न जानन्ति यथा पापा पिबध्वं च तथामृतम् । अयम् एवोचितो मन्त्रो यच् छत्रूणां पराभवः
dveṣyāḥ sarvātmanā dveṣyā iti nītivido viduḥ . na viśvāsyā na cākhyeyā naiva mantryāś ca śatravaḥ
||17||द्वेष्याः सर्वात्मना द्वेष्या इति नीतिविदो विदुः । न विश्वास्या न चाख्येया नैव मन्त्र्याश् च शत्रवः
tebhyo na deyam amṛtaṃ bhaveyur amarās tataḥ . amareṣu ca jāteṣu teṣu daityeṣu śatruṣu . tāñ jetuṃ naiva śakṣyāmo na deyam amṛtaṃ tataḥ
||18||तेभ्यो न देयम् अमृतं भवेयुर् अमरास् ततः । अमरेषु च जातेषु तेषु दैत्येषु शत्रुषु । ताञ् जेतुं नैव शक्ष्यामो न देयम् अमृतं ततः
brahmovāca:
iti sammantrya te devā vācaspatim athābruvan
||19||इति सम्मन्त्र्य ते देवा वाचस्पतिम् अथाब्रुवन्
devā ūcuḥ:
kva yāmaḥ kutra mantraḥ syāt kva pibāmaḥ kva saṃsthitiḥ . kurmas tad eva prathamaṃ vada vācaspate tathā
||20||क्व यामः कुत्र मन्त्रः स्यात् क्व पिबामः क्व संस्थितिः । कुर्मस् तद् एव प्रथमं वद वाचस्पते तथा
bṛhaspatir uvāca:
yāntu brahmāṇam amarāḥ pṛcchantv atra gatiṃ parām . sa tu jñātā ca vaktā ca dātā caiva pitāmahaḥ
||21||यान्तु ब्रह्माणम् अमराः पृच्छन्त्व् अत्र गतिं पराम् । स तु ज्ञाता च वक्ता च दाता चैव पितामहः
brahmovāca:
bṛhaspater vacaḥ śrutvā madantikam athāgaman . namasya māṃ surāḥ sarve yad vṛttaṃ tan nyavedayan
||22||बृहस्पतेर् वचः श्रुत्वा मदन्तिकम् अथागमन् । नमस्य मां सुराः सर्वे यद् वृत्तं तन् न्यवेदयन्
tad devavacanāt putra taiḥ surair agamaṃ harim . viṣṇave kathitaṃ sarvaṃ śambhave viṣahāriṇe
||23||तद् देववचनात् पुत्र तैः सुरैर् अगमं हरिम् । विष्णवे कथितं सर्वं शम्भवे विषहारिणे
ahaṃ viṣṇuś ca śambhuś ca devagandharvakinnaraiḥ . merukandaram āgatya na jānanti yathāsurāḥ
||24||अहं विष्णुश् च शम्भुश् च देवगन्धर्वकिन्नरैः । मेरुकन्दरम् आगत्य न जानन्ति यथासुराः
rakṣakaṃ ca hariṃ kṛtvā somapānāya tasthire . ādityas tatra vijñātā somabhojyān athetarān
||25||रक्षकं च हरिं कृत्वा सोमपानाय तस्थिरे । आदित्यस् तत्र विज्ञाता सोमभोज्यान् अथेतरान्
somo dātāmṛtaṃ bhāgaṃ cakradhṛg rakṣakas tathā . naiva jānanti tad daityā danujā rākṣasās tathā
||26||सोमो दातामृतं भागं चक्रधृग् रक्षकस् तथा । नैव जानन्ति तद् दैत्या दनुजा राक्षसास् तथा
vinā rāhuṃ mahāprājñaṃ saiṃhikeyaṃ ca somapam . kāmarūpadharo rāhur marutāṃ madhyam āviśat
||27||विना राहुं महाप्राज्ञं सैंहिकेयं च सोमपम् । कामरूपधरो राहुर् मरुतां मध्यम् आविशत्
marudrūpaṃ samāsthāya pānapātradharas tathā . jñātvā divākaro daityaṃ taṃ somāya nyavedayat
||28||मरुद्रूपं समास्थाय पानपात्रधरस् तथा । ज्ञात्वा दिवाकरो दैत्यं तं सोमाय न्यवेदयत्
tadā tad amṛtaṃ tasmai daityāyādaityarūpiṇe . dattvā somaṃ tadā somo viṣṇave tan nyavedayat
||29||तदा तद् अमृतं तस्मै दैत्यायादैत्यरूपिणे । दत्त्वा सोमं तदा सोमो विष्णवे तन् न्यवेदयत्
viṣṇuḥ pītāmṛtaṃ daityaṃ cakreṇodyamya tacchiraḥ . ciccheda tarasā vatsa tacchiras tv amaraṃ tv abhūt
||30||विष्णुः पीतामृतं दैत्यं चक्रेणोद्यम्य तच्छिरः । चिच्छेद तरसा वत्स तच्छिरस् त्व् अमरं त्व् अभूत्
śiromātravihīnaṃ yad dehaṃ tad apatad bhuvi . dehaṃ tad amṛtaspṛṣṭaṃ patitaṃ dakṣiṇe taṭe
||31||शिरोमात्रविहीनं यद् देहं तद् अपतद् भुवि । देहं तद् अमृतस्पृष्टं पतितं दक्षिणे तटे
gautamyā muniśārdūla kampayad vasudhātalam . dehaṃ cāpy amaraṃ putra tad adbhutam ivābhavat
||32||गौतम्या मुनिशार्दूल कम्पयद् वसुधातलम् । देहं चाप्य् अमरं पुत्र तद् अद्भुतम् इवाभवत्
dehaṃ ca śiraso'pekṣi śiro deham apekṣate . ubhayaṃ cāmaraṃ jātaṃ daityaś cāyaṃ mahābalaḥ
||33||देहं च शिरसोऽपेक्षि शिरो देहम् अपेक्षते । उभयं चामरं जातं दैत्यश् चायं महाबलः
śiraḥ kāye samāviṣṭaṃ sarvān bhakṣayate surān . tasmād deham idaṃ pūrvaṃ nāśayāmo mahīgatam . tatas te śaṅkaraṃ prāhur devāḥ sarve sasambhramāḥ
||34||शिरः काये समाविष्टं सर्वान् भक्षयते सुरान् । तस्माद् देहम् इदं पूर्वं नाशयामो महीगतम् । ततस् ते शङ्करं प्राहुर् देवाः सर्वे ससम्भ्रमाः
devā ūcuḥ:
mahīgataṃ daityadehaṃ nāśayasva surottama . tvaṃ deva karuṇāsindhuḥ śaraṇāgatarakṣakaḥ
||35||महीगतं दैत्यदेहं नाशयस्व सुरोत्तम । त्वं देव करुणासिन्धुः शरणागतरक्षकः
śirasā naiva yujyeta daityadehaṃ tathā kuru
||36||शिरसा नैव युज्येत दैत्यदेहं तथा कुरु
brahmovāca:
preṣayām āsa ceśo'pi śreṣṭhāṃ śaktiṃ tadātmanaḥ . mātṛbhiḥ sahitāṃ devīṃ mātaraṃ lokapālinīm
||37||प्रेषयाम् आस चेशोऽपि श्रेष्ठां शक्तिं तदात्मनः । मातृभिः सहितां देवीं मातरं लोकपालिनीम्
īśāyudhadharā devī īśaśaktisamanvitā . mahīgataṃ yatra dehaṃ tatrāgād bhakṣyakāṅkṣiṇī
||38||ईशायुधधरा देवी ईशशक्तिसमन्विता । महीगतं यत्र देहं तत्रागाद् भक्ष्यकाङ्क्षिणी
śiromātraṃ surāḥ sarve merau tatraiva sāntvayan . deho devyā punas tatra yuyudhe bahavaḥ samāḥ
||39||शिरोमात्रं सुराः सर्वे मेरौ तत्रैव सान्त्वयन् । देहो देव्या पुनस् तत्र युयुधे बहवः समाः
rāhus tatra surān āha bhittvā dehaṃ purā mama . atrāste rasam utkṛṣṭaṃ tad ākṛṣya śarīrataḥ
||40||राहुस् तत्र सुरान् आह भित्त्वा देहं पुरा मम । अत्रास्ते रसम् उत्कृष्टं तद् आकृष्य शरीरतः
pṛthakbhūte rase dehaṃ pravare'mṛtam uttamam . bhasmībhūyāt kṣaṇenaiva tasmāt kurvantu tat purā
||41||पृथक्भूते रसे देहं प्रवरेऽमृतम् उत्तमम् । भस्मीभूयात् क्षणेनैव तस्मात् कुर्वन्तु तत् पुरा
brahmovāca:
etad rāhuvacaḥ śrutvā prītāḥ sarve'surārayaḥ . abhyaṣiñcan grahāṇāṃ tvaṃ graho bhūyā mudānvitaḥ
||42||एतद् राहुवचः श्रुत्वा प्रीताः सर्वेऽसुरारयः । अभ्यषिञ्चन् ग्रहाणां त्वं ग्रहो भूया मुदान्वितः
taddevavacanāc chaktir īśvarī yā nigadyate . dehaṃ bhittvā daityapateḥ suraśaktisamanvitā
||43||तद्देववचनाच् छक्तिर् ईश्वरी या निगद्यते । देहं भित्त्वा दैत्यपतेः सुरशक्तिसमन्विता
ākṛṣya śīghram utkṛṣṭaṃ pravaraṃ cāmṛtaṃ bahiḥ . sthāpayitvā tu tad dehaṃ bhakṣayām āsa cāmbikā
||44||आकृष्य शीघ्रम् उत्कृष्टं प्रवरं चामृतं बहिः । स्थापयित्वा तु तद् देहं भक्षयाम् आस चाम्बिका
kālarātrir bhadrakālī procyate yā mahābalā . sthāpitaṃ rasam utkṛṣṭaṃ rasānāṃ pravaraṃ rasam
||45||कालरात्रिर् भद्रकाली प्रोच्यते या महाबला । स्थापितं रसम् उत्कृष्टं रसानां प्रवरं रसम्
vyasravat sthāpitaṃ tat tu pravarā sābhavan nadī . ākṛṣṭam amṛtaṃ caiva sthāpitaṃ sāpy abhakṣayat
||46||व्यस्रवत् स्थापितं तत् तु प्रवरा साभवन् नदी । आकृष्टम् अमृतं चैव स्थापितं साप्य् अभक्षयत्
tataḥ śreṣṭhā nadī jātā pravarā cāmṛtā śubhā . rāhudehasamudbhūtā rudraśaktisamanvitā
||47||ततः श्रेष्ठा नदी जाता प्रवरा चामृता शुभा । राहुदेहसमुद्भूता रुद्रशक्तिसमन्विता
nadīnāṃ pravarā ramyā cāmṛtā preritā tahā . tatra pañca sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca
||48||नदीनां प्रवरा रम्या चामृता प्रेरिता तहा । तत्र पञ्च सहस्राणि तीर्थानि गुणवन्ति च
tatra śambhuḥ svayaṃ tasthau sarvadā surapūjitaḥ . tasyai tuṣṭāḥ surāḥ sarve devyai nadyai pṛthak pṛthak
||49||तत्र शम्भुः स्वयं तस्थौ सर्वदा सुरपूजितः । तस्यै तुष्टाः सुराः सर्वे देव्यै नद्यै पृथक् पृथक्
varān dadur mudā yuktā yathā pūjām avāpsyati . śambhuḥ surapatir loke tathā pūjām avāpsyasi
||50||वरान् ददुर् मुदा युक्ता यथा पूजाम् अवाप्स्यति । शम्भुः सुरपतिर् लोके तथा पूजाम् अवाप्स्यसि
nivāsaṃ kuru devi tvaṃ lokānāṃ hitakāmyayā . sadā tiṣṭha raseśāni sarveṣāṃ sarvasiddhidā
||51||निवासं कुरु देवि त्वं लोकानां हितकाम्यया । सदा तिष्ठ रसेशानि सर्वेषां सर्वसिद्धिदा
stavanāt kīrtanād dhyānāt sarvakāmapradāyinī . tvāṃ namasyanti ye bhaktyā kiñcid āpekṣya sarvadā
||52||स्तवनात् कीर्तनाद् ध्यानात् सर्वकामप्रदायिनी । त्वां नमस्यन्ति ये भक्त्या किञ्चिद् आपेक्ष्य सर्वदा
teṣāṃ sarvāṇi kāryāṇi bhaveyur devatājñayā . śivaśaktyor yatas tasmin nivāso'bhūt sanātanaḥ
||53||तेषां सर्वाणि कार्याणि भवेयुर् देवताज्ञया । शिवशक्त्योर् यतस् तस्मिन् निवासोऽभूत् सनातनः
ato vadanti munayo nivāsapuram ity adaḥ . pravarāyāḥ purā devāḥ suprītās te varān daduḥ
||54||अतो वदन्ति मुनयो निवासपुरम् इत्य् अदः । प्रवरायाः पुरा देवाः सुप्रीतास् ते वरान् ददुः
gaṅgāyāḥ saṅgamo yas te vikhyātaḥ suravallabhaḥ . tatrāplutānāṃ sarveṣāṃ bhuktir vā muktir eva ca
||55||गङ्गायाः सङ्गमो यस् ते विख्यातः सुरवल्लभः । तत्राप्लुतानां सर्वेषां भुक्तिर् वा मुक्तिर् एव च
yad vāpi manasaḥ kāmyaṃ devānām api durlabham . syāt teṣāṃ sarvam eveha evaṃ dattvā surā yayuḥ
||56||यद् वापि मनसः काम्यं देवानाम् अपि दुर्लभम् । स्यात् तेषां सर्वम् एवेह एवं दत्त्वा सुरा ययुः
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ pravarāsaṅgamaṃ viduḥ . preritā devadevena śaktir yā preritā tu sā
||57||ततः प्रभृति तत् तीर्थं प्रवरासङ्गमं विदुः । प्रेरिता देवदेवेन शक्तिर् या प्रेरिता तु सा
amṛtā saiva vikhyātā pravaraivaṃ mahānadī
||58||अमृता सैव विख्याता प्रवरैवं महानदी
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).