adhyāyaḥ 206
vyāsa uvāca:
bāṇo'pi praṇipatyāgre tataś cāha trilocanam
||1||बाणोऽपि प्रणिपत्याग्रे ततश् चाह त्रिलोचनम्
bāṇa uvāca:
deva bāhusahasreṇa nirviṇṇo'haṃ vināhavam . kaccin mamaiṣāṃ bāhūnāṃ sāphalyakaraṇo raṇaḥ . bhaviṣyati vinā yuddhaṃ bhārāya mama kiṃ bhujaiḥ
||2||देव बाहुसहस्रेण निर्विण्णोऽहं विनाहवम् । कच्चिन् ममैषां बाहूनां साफल्यकरणो रणः । भविष्यति विना युद्धं भाराय मम किं भुजैः
śaṅkara uvāca:
mayūradhvajabhaṅgas te yadā bāṇa bhaviṣyati . piśitāśijanānandaṃ prāpsyasi tvaṃ tadā raṇam
||3||मयूरध्वजभङ्गस् ते यदा बाण भविष्यति । पिशिताशिजनानन्दं प्राप्स्यसि त्वं तदा रणम्
vyāsa uvāca:
tataḥ praṇamya muditaḥ śambhum abhyāgato gṛhāt . bhagnaṃ dhvajam athālokya hṛṣṭo harṣaṃ paraṃ yayau
||4||ततः प्रणम्य मुदितः शम्भुम् अभ्यागतो गृहात् । भग्नं ध्वजम् अथालोक्य हृष्टो हर्षं परं ययौ
etasminn eva kāle tu yogavidyābalena tam . aniruddham athāninye citralekhā varā sakhī
||5||एतस्मिन्न् एव काले तु योगविद्याबलेन तम् । अनिरुद्धम् अथानिन्ये चित्रलेखा वरा सखी
kanyāntaḥpuramadhye taṃ ramamāṇaṃ sahoṣayā . vijñāya rakṣiṇo gatvā śaśaṃsur daityabhūpateḥ
||6||कन्यान्तःपुरमध्ये तं रममाणं सहोषया । विज्ञाय रक्षिणो गत्वा शशंसुर् दैत्यभूपतेः
vyādiṣṭaṃ kiṅkarāṇāṃ tu sainyaṃ tena mahātmanā . jaghāna parighaṃ lauham ādāya paravīrahā
||7||व्यादिष्टं किङ्कराणां तु सैन्यं तेन महात्मना । जघान परिघं लौहम् आदाय परवीरहा
hateṣu teṣu bāṇo'pi rathasthas tadvadhodyataḥ . yudhyamāno yathāśakti yadā vīreṇa nirjitaḥ
||8||हतेषु तेषु बाणोऽपि रथस्थस् तद्वधोद्यतः । युध्यमानो यथाशक्ति यदा वीरेण निर्जितः
māyayā yuyudhe tena sa tadā mantracoditaḥ . tataś ca pannagāstreṇa babandha yadunandanam
||9||मायया युयुधे तेन स तदा मन्त्रचोदितः । ततश् च पन्नगास्त्रेण बबन्ध यदुनन्दनम्
dvāravatyāṃ kva yāto'sāv aniruddheti jalpatām . yadūnām ācacakṣe taṃ baddhaṃ bāṇena nāradaḥ
||10||द्वारवत्यां क्व यातोऽसाव् अनिरुद्धेति जल्पताम् । यदूनाम् आचचक्षे तं बद्धं बाणेन नारदः
taṃ śoṇitapure śrutvā nītaṃ vidyāvidagdhayā . yoṣitā pratyayaṃ jagmur yādavā nāma vairiti
||11||तं शोणितपुरे श्रुत्वा नीतं विद्याविदग्धया । योषिता प्रत्ययं जग्मुर् यादवा नाम वैरिति
tato garuḍam āruhya smṛtamātrāgataṃ hariḥ . balapradyumnasahito bāṇasya prayayau puram
||12||ततो गरुडम् आरुह्य स्मृतमात्रागतं हरिः । बलप्रद्युम्नसहितो बाणस्य प्रययौ पुरम्
purīpraveśe pramathair yuddham āsīn mahābalaiḥ . yayau bāṇapurābhyāśaṃ nītvā tān saṅkṣayaṃ hariḥ
||13||पुरीप्रवेशे प्रमथैर् युद्धम् आसीन् महाबलैः । ययौ बाणपुराभ्याशं नीत्वा तान् सङ्क्षयं हरिः
tatas tripādas triśirā jvaro māheśvaro mahān . bāṇarakṣārtham atyarthaṃ yuyudhe śārṅgadhanvanā
||14||ततस् त्रिपादस् त्रिशिरा ज्वरो माहेश्वरो महान् । बाणरक्षार्थम् अत्यर्थं युयुधे शार्ङ्गधन्वना
tadbhasmasparśasambhūtatāpaṃ kṛṣṇāṅgasaṅgamāt . avāpa baladevo'pi samaṃ sammīlitekṣaṇaḥ
||15||तद्भस्मस्पर्शसम्भूततापं कृष्णाङ्गसङ्गमात् । अवाप बलदेवोऽपि समं सम्मीलितेक्षणः
tataḥ saṃyudhyamānas tu saha devena śārṅgiṇā . vaiṣṇavena jvareṇāśu kṛṣṇadehān nirākṛtaḥ
||16||ततः संयुध्यमानस् तु सह देवेन शार्ङ्गिणा । वैष्णवेन ज्वरेणाशु कृष्णदेहान् निराकृतः
nārāyaṇabhujāghātaparipīḍanavihvalam . taṃ vīkṣya kṣamyatām asyety āha devaḥ pitāmahaḥ
||17||नारायणभुजाघातपरिपीडनविह्वलम् । तं वीक्ष्य क्षम्यताम् अस्येत्य् आह देवः पितामहः
tataś ca kṣāntam eveti procya taṃ vaiṣṇavaṃ jvaram . ātmany eva layaṃ ninye bhagavān madhusūdanaḥ
||18||ततश् च क्षान्तम् एवेति प्रोच्य तं वैष्णवं ज्वरम् । आत्मन्य् एव लयं निन्ये भगवान् मधुसूदनः
mama tvayā samaṃ yuddhaṃ ye smariṣyanti mānavāḥ . vijvarās te bhaviṣyantīty uktvā cainaṃ yayau hariḥ
||19||मम त्वया समं युद्धं ये स्मरिष्यन्ति मानवाः । विज्वरास् ते भविष्यन्तीत्य् उक्त्वा चैनं ययौ हरिः
tato'gnīn bhagavān pañca jitvā nītvā kṣayaṃ tathā . dānavānāṃ balaṃ viṣṇuś cūrṇayām āsa līlayā
||20||ततोऽग्नीन् भगवान् पञ्च जित्वा नीत्वा क्षयं तथा । दानवानां बलं विष्णुश् चूर्णयाम् आस लीलया
tataḥ samastasainyena daiteyānāṃ baleḥ sutaḥ . yuyudhe śaṅkaraś caiva kārttikeyaś ca śauriṇā
||21||ततः समस्तसैन्येन दैतेयानां बलेः सुतः । युयुधे शङ्करश् चैव कार्त्तिकेयश् च शौरिणा
hariśaṅkarayor yuddham atīvāsīt sudāruṇam . cukṣubhuḥ sakalā lokāḥ śastrāstrair bahudhārditāḥ
||22||हरिशङ्करयोर् युद्धम् अतीवासीत् सुदारुणम् । चुक्षुभुः सकला लोकाः शस्त्रास्त्रैर् बहुधार्दिताः
pralayo'yam aśeṣasya jagato nūnam āgataḥ . menire tridaśā yatra vartamāne mahāhave
||23||प्रलयोऽयम् अशेषस्य जगतो नूनम् आगतः । मेनिरे त्रिदशा यत्र वर्तमाने महाहवे
jṛmbhaṇāstreṇa govindo jṛmbhayām āsa śaṅkaram . tataḥ praṇeśur daiteyāḥ pramathāś ca samantataḥ
||24||जृम्भणास्त्रेण गोविन्दो जृम्भयाम् आस शङ्करम् । ततः प्रणेशुर् दैतेयाः प्रमथाश् च समन्ततः
jṛmbhābhibhūtaś ca haro rathopastham upāviśat . na śaśāka tadā yoddhuṃ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā
||25||जृम्भाभिभूतश् च हरो रथोपस्थम् उपाविशत् । न शशाक तदा योद्धुं कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
garuḍakṣatabāhuś ca pradyumnāstreṇa pīḍitaḥ . kṛṣṇahuṅkāranirdhūtaśaktiś cāpayayau guhaḥ
||26||गरुडक्षतबाहुश् च प्रद्युम्नास्त्रेण पीडितः । कृष्णहुङ्कारनिर्धूतशक्तिश् चापययौ गुहः
jṛmbhite śaṅkare naṣṭe daityasainye guhe jite . nīte pramathasainye ca saṅkṣayaṃ śārṅgadhanvanā
||27||जृम्भिते शङ्करे नष्टे दैत्यसैन्ये गुहे जिते । नीते प्रमथसैन्ये च सङ्क्षयं शार्ङ्गधन्वना
nandīśasaṅgṛhītāśvam adhirūḍho mahāratham . bāṇas tatrāyayau yoddhuṃ kṛṣṇakārṣṇibalaiḥ saha
||28||नन्दीशसङ्गृहीताश्वम् अधिरूढो महारथम् । बाणस् तत्राययौ योद्धुं कृष्णकार्ष्णिबलैः सह
balabhadro mahāvīryo bāṇasainyam anekadhā . vivyādha bāṇaiḥ pradyumno dharmataś cāpalāyataḥ
||29||बलभद्रो महावीर्यो बाणसैन्यम् अनेकधा । विव्याध बाणैः प्रद्युम्नो धर्मतश् चापलायतः
ākṛṣya lāṅgalāgreṇa muśalena ca pothitam . balaṃ balena dadṛśe bāṇo bāṇaiś ca cakriṇaḥ
||30||आकृष्य लाङ्गलाग्रेण मुशलेन च पोथितम् । बलं बलेन ददृशे बाणो बाणैश् च चक्रिणः
tataḥ kṛṣṇasya bāṇena yuddham āsīt samāsataḥ . parasparaṃ tu sandīptān kāyatrāṇavibhedinaḥ
||31||ततः कृष्णस्य बाणेन युद्धम् आसीत् समासतः । परस्परं तु सन्दीप्तान् कायत्राणविभेदिनः
kṛṣṇaś ciccheda bāṇāṃs tān bāṇena prahitāñ śaraiḥ . bibheda keśavaṃ bāṇo bāṇaṃ vivyādha cakradhṛk
||32||कृष्णश् चिच्छेद बाणांस् तान् बाणेन प्रहिताञ् शरैः । बिभेद केशवं बाणो बाणं विव्याध चक्रधृक्
mumucāte tathāstrāṇi bāṇakṛṣṇau jigīṣayā . parasparakṣatiparau parighāṃś ca tato dvijāḥ
||33||मुमुचाते तथास्त्राणि बाणकृष्णौ जिगीषया । परस्परक्षतिपरौ परिघांश् च ततो द्विजाः
chidyamāneṣv aśeṣeṣu śastreṣv astre ca sīdati . prācuryeṇa harir bāṇaṃ hantuṃ cakre tato manaḥ
||34||छिद्यमानेष्व् अशेषेषु शस्त्रेष्व् अस्त्रे च सीदति । प्राचुर्येण हरिर् बाणं हन्तुं चक्रे ततो मनः
tato'rkaśatasambhūtatejasā sadṛśadyuti . jagrāha daityacakrārir hariś cakraṃ sudarśanam
||35||ततोऽर्कशतसम्भूततेजसा सदृशद्युति । जग्राह दैत्यचक्रारिर् हरिश् चक्रं सुदर्शनम्
muñcato bāṇanāśāya tac cakraṃ madhuvidviṣaḥ . nagnā daiteyavidyābhūt koṭarī purato hareḥ
||36||मुञ्चतो बाणनाशाय तच् चक्रं मधुविद्विषः । नग्ना दैतेयविद्याभूत् कोटरी पुरतो हरेः
tām agrato harir dṛṣṭvā mīlitākṣaḥ sudarśanam . mumoca bāṇam uddiśya chettuṃ bāhuvanaṃ ripoḥ
||37||ताम् अग्रतो हरिर् दृष्ट्वा मीलिताक्षः सुदर्शनम् । मुमोच बाणम् उद्दिश्य छेत्तुं बाहुवनं रिपोः
krameṇāsya tu bāhūnāṃ bāṇasyācyutacoditam . chedaṃ cakre'surasyāśu śastrāstrakṣepaṇād drutam
||38||क्रमेणास्य तु बाहूनां बाणस्याच्युतचोदितम् । छेदं चक्रेऽसुरस्याशु शस्त्रास्त्रक्षेपणाद् द्रुतम्
chinne bāhuvane tat tu karasthaṃ madhusūdanaḥ . mumukṣur bāṇanāśāya vijñātas tripuradviṣā
||39||छिन्ने बाहुवने तत् तु करस्थं मधुसूदनः । मुमुक्षुर् बाणनाशाय विज्ञातस् त्रिपुरद्विषा
sa utpatyāha govindaṃ sāmapūrvam umāpatiḥ . vilokya bāṇaṃ dordaṇḍacchedāsṛksrāvavarṣiṇam
||40||स उत्पत्याह गोविन्दं सामपूर्वम् उमापतिः । विलोक्य बाणं दोर्दण्डच्छेदासृक्स्राववर्षिणम्
rudra uvāca:
kṛṣṇa kṛṣṇa jagannātha jāne tvāṃ puruṣottamam . pareśaṃ paramātmānam anādinidhanaṃ param
||41||कृष्ण कृष्ण जगन्नाथ जाने त्वां पुरुषोत्तमम् । परेशं परमात्मानम् अनादिनिधनं परम्
devatiryaṅmanuṣyeṣu śarīragrahaṇātmikā . līleyaṃ tava ceṣṭā hi daityānāṃ vadhalakṣaṇā
||42||देवतिर्यङ्मनुष्येषु शरीरग्रहणात्मिका । लीलेयं तव चेष्टा हि दैत्यानां वधलक्षणा
tat prasīdābhayaṃ dattaṃ bāṇasyāsya mayā prabho . tat tvayā nānṛtaṃ kāryaṃ yan mayā vyāhṛtaṃ vacaḥ
||43||तत् प्रसीदाभयं दत्तं बाणस्यास्य मया प्रभो । तत् त्वया नानृतं कार्यं यन् मया व्याहृतं वचः
asmatsaṃśrayavṛddho'yaṃ nāparādhas tavāvyaya . mayā dattavaro daityas tatas tvāṃ kṣamayāmy aham
||44||अस्मत्संश्रयवृद्धोऽयं नापराधस् तवाव्यय । मया दत्तवरो दैत्यस् ततस् त्वां क्षमयाम्य् अहम्
vyāsa uvāca:
ity uktaḥ prāha govindaḥ śūlapāṇim umāpatim . prasannavadano bhūtvā gatāmarṣo'suraṃ prati
||45||इत्य् उक्तः प्राह गोविन्दः शूलपाणिम् उमापतिम् । प्रसन्नवदनो भूत्वा गतामर्षोऽसुरं प्रति
śrībhagavān uvāca:
yuṣmaddattavaro bāṇo jīvatād eṣa śaṅkara . tvadvākyagauravād etan mayā cakraṃ nivartitam
||46||युष्मद्दत्तवरो बाणो जीवताद् एष शङ्कर । त्वद्वाक्यगौरवाद् एतन् मया चक्रं निवर्तितम्
tvayā yad abhayaṃ dattaṃ tad dattam abhayaṃ mayā . matto'vibhinnam ātmānaṃ draṣṭum arhasi śaṅkara
||47||त्वया यद् अभयं दत्तं तद् दत्तम् अभयं मया । मत्तोऽविभिन्नम् आत्मानं द्रष्टुम् अर्हसि शङ्कर
yo'haṃ sa tvaṃ jagac cedaṃ sadevāsuramānuṣam . avidyāmohitātmānaḥ puruṣā bhinnadarśinaḥ
||48||योऽहं स त्वं जगच् चेदं सदेवासुरमानुषम् । अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः
vyāsa uvāca:
ity uktvā prayayau kṛṣṇaḥ prādyumnir yatra tiṣṭhati . tadbandhaphaṇino neśur garuḍānilaśoṣitāḥ
||49||इत्य् उक्त्वा प्रययौ कृष्णः प्राद्युम्निर् यत्र तिष्ठति । तद्बन्धफणिनो नेशुर् गरुडानिलशोषिताः
tato'niruddham āropya sapatnīkaṃ garutmati . ājagmur dvārakāṃ rāmakārṣṇidāmodarāḥ purīm
||50||ततोऽनिरुद्धम् आरोप्य सपत्नीकं गरुत्मति । आजग्मुर् द्वारकां रामकार्ष्णिदामोदराः पुरीम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).