adhyāyaḥ 236
munaya ūcuḥ:
tava vaktrābdhisambhūtam amṛtaṃ vāṅmayaṃ mune . pibatāṃ no dvijaśreṣṭha na tṛptir iha dṛśyate
||1||तव वक्त्राब्धिसम्भूतम् अमृतं वाङ्मयं मुने । पिबतां नो द्विजश्रेष्ठ न तृप्तिर् इह दृश्यते
tasmād yogaṃ mune brūhi vistareṇa vimuktidam . sāṅkhyaṃ ca dvipadāṃ śreṣṭha śrotum icchāmahe vayam
||2||तस्माद् योगं मुने ब्रूहि विस्तरेण विमुक्तिदम् । साङ्ख्यं च द्विपदां श्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
prajñāvāñ śrotriyo yajvā khyātaḥ prājño'nasūyakaḥ . satyadharmamatir brahman kathaṃ brahmādhigacchati
||3||प्रज्ञावाञ् श्रोत्रियो यज्वा ख्यातः प्राज्ञोऽनसूयकः । सत्यधर्ममतिर् ब्रह्मन् कथं ब्रह्माधिगच्छति
tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā . sāṅkhye vā yadi vā yoga etat pṛṣṭo vadasva naḥ
||4||तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया । साङ्ख्ये वा यदि वा योग एतत् पृष्टो वदस्व नः
manasaś cendriyāṇāṃ ca yathaikāgryam avāpyate . yenopāyena puruṣas tat tvaṃ vyākhyātum arhasi
||5||मनसश् चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यम् अवाप्यते । येनोपायेन पुरुषस् तत् त्वं व्याख्यातुम् अर्हसि
vyāsa uvāca:
nānyatra jñānatapasor nānyatrendriyanigrahāt . nānyatra sarvasantyāgāt siddhiṃ vindati kaścana
||6||नान्यत्र ज्ञानतपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् । नान्यत्र सर्वसन्त्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन
mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayambhuvaḥ . bhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛdgrāme niviṣṭāni śarīriṣu
||7||महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयम्भुवः । भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु
bhūmer deho jalāt sneho jyotiṣaś cakṣuṣī smṛte . prāṇāpānāśrayo vāyuḥ koṣṭhāākāśaṃ śarīriṇām
||8||भूमेर् देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश् चक्षुषी स्मृते । प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाआकाशं शरीरिणाम्
krāntau viṣṇur bale śakraḥ koṣṭhe'gnir bhoktum icchati . karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāk sarasvatī
||9||क्रान्तौ विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर् भोक्तुम् इच्छति । कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती
karṇau tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī . daśa tānīndriyoktāni dvārāṇy āhārasiddhaye
||10||कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्य् आहारसिद्धये
śabdasparśau tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ ca pañcamam . indriyārthān pṛthag vidyād indriyebhyas tu nityadā
||11||शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् । इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस् तु नित्यदा
indriyāṇi mano yuṅkte avaśyān iva rājinaḥ . manaś cāpi sadā yuṅkte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ
||12||इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः । मनश् चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः
indriyāṇāṃ tathaivaiṣāṃ sarveṣām īśvaraṃ manaḥ . niyame ca visarge ca bhūtātmā manasas tathā
||13||इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः । नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस् तथा
indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ . prāṇāpānau ca jīvaś ca nityaṃ deheṣu dehinām
||14||इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च स्वभावश् चेतना मनः । प्राणापानौ च जीवश् च नित्यं देहेषु देहिनाम्
āśrayo nāsti sattvasya guṇaśabdo na cetanāḥ . sattvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇān vai kathañcana
||15||आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः । सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथञ्चन
evaṃ saptadaśaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ . manīṣī manasā viprāḥ paśyaty ātmānam ātmani
||16||एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः । मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि
na hy ayaṃ cakṣuṣā dṛśyo na ca sarvair apīndriyaiḥ . manasā tu pradīptena mahān ātmā prakāśate
||17||न ह्य् अयं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैर् अपीन्द्रियैः । मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते
aśabdasparśarūpaṃ tac cārasāgandham avyayam . aśarīraṃ śarīre sve nirīkṣeta nirindriyam
||18||अशब्दस्पर्शरूपं तच् चारसागन्धम् अव्ययम् । अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम्
avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣu paramārcitam . yo'nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyataḥ
||19||अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येषु परमार्चितम् । योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयतः
vidyāvinayasampannabrāhmaṇe gavi hastini . śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ
||20||विद्याविनयसम्पन्नब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः
sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu ca . vasaty eko mahān ātmā yena sarvam idaṃ tatam
||21||स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च । वसत्य् एको महान् आत्मा येन सर्वम् इदं ततम्
sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani . yadā paśyati bhūtātmā brahma sampadyate tadā
||22||सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म सम्पद्यते तदा
yāvān ātmani vedātmā tāvān ātmā parātmani . ya evaṃ satataṃ veda so'mṛtatvāya kalpate
||23||यावान् आत्मनि वेदात्मा तावान् आत्मा परात्मनि । य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते
sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca . devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ
||24||सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च । देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः
śakuntānām ivākāśe matsyānām iva codake . yathā gatir na dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ
||25||शकुन्तानाम् इवाकाशे मत्स्यानाम् इव चोदके । यथा गतिर् न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः
kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇy evātmanātmani . yasmiṃs tu pacyate kālas tan na vedeha kaścana
||26||कालः पचति भूतानि सर्वाण्य् एवात्मनात्मनि । यस्मिंस् तु पच्यते कालस् तन् न वेदेह कश्चन
na tad ūrdhvaṃ na tiryak ca nādho na ca punaḥ punaḥ . na madhye pratigṛhṇīte naiva kiñcin na kaścana
||27||न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः । न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किञ्चिन् न कश्चन
sarve tatsthā ime lokā bāhyam eṣāṃ na kiñcana . yady apy agre samāgacched yathā bāṇo guṇacyutaḥ
||28||सर्वे तत्स्था इमे लोका बाह्यम् एषां न किञ्चन । यद्य् अप्य् अग्रे समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः
naivāntaṃ kāraṇasyeyād yady api syān manojavaḥ . tasmāt sūkṣmataraṃ nāsti nāsti sthūlataraṃ tathā
||29||नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्य् अपि स्यान् मनोजवः । तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति नास्ति स्थूलतरं तथा
sarvataḥpāṇipādaṃ tat sarvatokṣiśiromukham . sarvataḥśrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati
||30||सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
tad evāṇor aṇutaraṃ tan mahadbhyo mahattaram . tad antaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate
||31||तद् एवाणोर् अणुतरं तन् महद्भ्यो महत्तरम् । तद् अन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvedhā bhāvo'yam ātmanaḥ . kṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divyaṃ tv amṛtam akṣaram
||32||अक्षरं च क्षरं चैव द्वेधा भावोऽयम् आत्मनः । क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं त्व् अमृतम् अक्षरम्
navadvāraṃ puraṃ kṛtvā haṃso hi niyato vaśī . īdṛśaḥ sarvabhūtasya sthāvarasya carasya ca
||33||नवद्वारं पुरं कृत्वा हंसो हि नियतो वशी । ईदृशः सर्वभूतस्य स्थावरस्य चरस्य च
hānenābhivikalpānāṃ narāṇāṃ sañcayena ca . śarīrāṇām ajasyāhur haṃsatvaṃ pāradarśinaḥ
||34||हानेनाभिविकल्पानां नराणां सञ्चयेन च । शरीराणाम् अजस्याहुर् हंसत्वं पारदर्शिनः
haṃsoktaṃ ca kṣaraṃ caiva kūṭasthaṃ yat tad akṣaram . tad vidvān akṣaraṃ prāpya jahāti prāṇajanmanī
||35||हंसोक्तं च क्षरं चैव कूटस्थं यत् तद् अक्षरम् । तद् विद्वान् अक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी
vyāsa uvāca:
bhavatāṃ pṛcchatāṃ viprā yathāvad iha tattvataḥ . sāṅkhyaṃ jñānena saṃyuktaṃ yad etat kīrtitaṃ mayā
||36||भवतां पृच्छतां विप्रा यथावद् इह तत्त्वतः । साङ्ख्यं ज्ञानेन संयुक्तं यद् एतत् कीर्तितं मया
yogakṛtyaṃ tu bho viprāḥ kīrtayiṣyāmy ataḥ param . ekatvaṃ buddhimanasor indriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ
||37||योगकृत्यं तु भो विप्राः कीर्तयिष्याम्य् अतः परम् । एकत्वं बुद्धिमनसोर् इन्द्रियाणां च सर्वशः
ātmano vyāpino jñānaṃ jñānam etad anuttamam . tad etad upaśāntena dāntenādhyātmaśīlinā
||38||आत्मनो व्यापिनो ज्ञानं ज्ञानम् एतद् अनुत्तमम् । तद् एतद् उपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना
ātmārāmeṇa buddhena boddhavyaṃ śucikarmaṇā . yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ
||39||आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा । योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam . krodhaṃ śamena jayati kāmaṃ saṅkalpavarjanāt
||40||कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् । क्रोधं शमेन जयति कामं सङ्कल्पवर्जनात्
sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati . dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā
||41||सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति । धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा
cakṣuḥ śrotraṃ ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā . apramādād bhayaṃ jahyād dambhaṃ prājñopasevanāt
||42||चक्षुः श्रोत्रं च मनसा मनो वाचं च कर्मणा । अप्रमादाद् भयं जह्याद् दम्भं प्राज्ञोपसेवनात्
evam etān yogadoṣāñ jayen nityam atandritaḥ . agnīṃś ca brāhmaṇāṃś cātha devatāḥ praṇamet sadā
||43||एवम् एतान् योगदोषाञ् जयेन् नित्यम् अतन्द्रितः । अग्नींश् च ब्राह्मणांश् चाथ देवताः प्रणमेत् सदा
varjayed uddhatāṃ vācaṃ hiṃsāyuktāṃ manonugām . brahmatejomayaṃ śukraṃ yasya sarvam idaṃ jagat
||44||वर्जयेद् उद्धतां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम् । ब्रह्मतेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वम् इदं जगत्
etasya bhūtabhūtasya dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam . dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā
||45||एतस्य भूतभूतस्य दृष्टं स्थावरजङ्गमम् । ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा
śaucaṃ caivātmanaḥ śuddhir indriyāṇāṃ ca nigrahaḥ . etair vivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati
||46||शौचं चैवात्मनः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च निग्रहः । एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति
samaḥ sarveṣu bhūteṣu labhyālabhyena vartayan . dhūtapāpmā tu tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ
||47||समः सर्वेषु भूतेषु लभ्यालभ्येन वर्तयन् । धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
kāmakrodhau vaśe kṛtvā niṣeved brahmaṇaḥ padam . manasaś cendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ
||48||कामक्रोधौ वशे कृत्वा निषेवेद् ब्रह्मणः पदम् । मनसश् चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः
pūrvarātre parārdhe ca dhārayen mana ātmanaḥ . jantoḥ pañcendriyasyāsya yady ekaṃ klinnam indriyam
||49||पूर्वरात्रे परार्धे च धारयेन् मन आत्मनः । जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यद्य् एकं क्लिन्नम् इन्द्रियम्
tato'sya sravati prajñā gireḥ pādād ivodakam . manasaḥ pūrvam ādadyāt kūrmāṇām iva matsyahā
||50||ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा गिरेः पादाद् इवोदकम् । मनसः पूर्वम् आदद्यात् कूर्माणाम् इव मत्स्यहा
tataḥ śrotraṃ tataś cakṣur jihvā ghrāṇaṃ ca yogavit . tata etāni saṃyamya manasi sthāpayed yadi
||51||ततः श्रोत्रं ततश् चक्षुर् जिह्वा घ्राणं च योगवित् । तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद् यदि
tathaivāpohya saṅkalpān mano hy ātmani dhārayet . pañcendriyāṇi manasi hṛdi saṃsthāpayed yadi
||52||तथैवापोह्य सङ्कल्पान् मनो ह्य् आत्मनि धारयेत् । पञ्चेन्द्रियाणि मनसि हृदि संस्थापयेद् यदि
yadaitāny avatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani . prasīdanti ca saṃsthāyāṃ tadā brahma prakāśate
||53||यदैतान्य् अवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि । प्रसीदन्ति च संस्थायां तदा ब्रह्म प्रकाशते
vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān . vaidyuto'gnir ivākāśe paśyanty ātmānam ātmani
||54||विधूम इव दीप्तार्चिर् आदित्य इव दीप्तिमान् । वैद्युतोऽग्निर् इवाकाशे पश्यन्त्य् आत्मानम् आत्मनि
sarvaṃ tatra tu sarvatra vyāpakatvāc ca dṛśyate . taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ
||55||सर्वं तत्र तु सर्वत्र व्यापकत्वाच् च दृश्यते । तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः
dhṛtimanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ . evaṃ parimitaṃ kālam ācaran saṃśitavrataḥ
||56||धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः । एवं परिमितं कालम् आचरन् संशितव्रतः
āsīno hi rahasy eko gacched akṣarasāmyatām . pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane
||57||आसीनो हि रहस्य् एको गच्छेद् अक्षरसाम्यताम् । प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने
adbhutāni rasaḥ sparśaḥ śītoṣṇamārutākṛtiḥ . pratibhān upasargāś ca pratisaṅgṛhya yogataḥ
||58||अद्भुतानि रसः स्पर्शः शीतोष्णमारुताकृतिः । प्रतिभान् उपसर्गाश् च प्रतिसङ्गृह्य योगतः
tāṃs tattvavid anādṛtya sāmyenaiva nivartayet . kuryāt paricayaṃ yoge trailokye niyato muniḥ
||59||तांस् तत्त्वविद् अनादृत्य साम्येनैव निवर्तयेत् । कुर्यात् परिचयं योगे त्रैलोक्ये नियतो मुनिः
giriśṛṅge tathā caitye vṛkṣamūleṣu yojayet . sanniyamyendriyagrāmaṃ koṣṭhe bhāṇḍamanā iva
||60||गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षमूलेषु योजयेत् । सन्नियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव
ekāgraṃ cintayen nityaṃ yogān nodvijate manaḥ . yenopāyena śakyeta niyantuṃ cañcalaṃ manaḥ
||61||एकाग्रं चिन्तयेन् नित्यं योगान् नोद्विजते मनः । येनोपायेन शक्येत नियन्तुं चञ्चलं मनः
tatra yukto niṣeveta na caiva vicalet tataḥ . śūnyāgārāṇi caikāgro nivāsārtham upakramet
||62||तत्र युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत् ततः । शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थम् उपक्रमेत्
nātivrajet paraṃ vācā karmaṇā manasāpi vā . upekṣako yatāhāro labdhālabdhasamo bhavet
||63||नातिव्रजेत् परं वाचा कर्मणा मनसापि वा । उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धसमो भवेत्
yaś cainam abhinandeta yaś cainam abhivādayet . samas tayoś cāpy ubhayor nābhidhyāyec chubhāśubham
||64||यश् चैनम् अभिनन्देत यश् चैनम् अभिवादयेत् । समस् तयोश् चाप्य् उभयोर् नाभिध्यायेच् छुभाशुभम्
na prahṛṣyeta lābheṣu nālābheṣu ca cintayet . samaḥ sarveṣu bhūteṣu sadharmā mātariśvanaḥ
||65||न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् । समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः
evaṃ svasthātmanaḥ sādhoḥ sarvatra samadarśinaḥ . ṣaṇ māsān nityayuktasya śabdabrahmābhivartate
||66||एवं स्वस्थात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः । षण् मासान् नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्माभिवर्तते
vedanārtān parān dṛṣṭvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ . evaṃ tu nirato mārgaṃ viramen na vimohitaḥ
||67||वेदनार्तान् परान् दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः । एवं तु निरतो मार्गं विरमेन् न विमोहितः
api varṇāvakṛṣṭas tu nārī vā dharmakāṅkṣiṇī . tāv apy etena mārgeṇa gacchetāṃ paramāṃ gatim
||68||अपि वर्णावकृष्टस् तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी । ताव् अप्य् एतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम्
ajaṃ purāṇam ajaraṃ sanātanaṃ . yam indriyātigam agocaraṃ dvijāḥ . avekṣya cemāṃ parameṣṭhisāmyatāṃ . prayānty anāvṛttigatiṃ manīṣiṇaḥ
||69||अजं पुराणम् अजरं सनातनं । यम् इन्द्रियातिगम् अगोचरं द्विजाः । अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां । प्रयान्त्य् अनावृत्तिगतिं मनीषिणः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).