adhyāyaḥ 130
brahmovāca:
āpastambam iti khyātaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam . smaraṇād apy aśeṣāghasaṅghavidhvaṃsanakṣamam
||1||आपस्तम्बम् इति ख्यातं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । स्मरणाद् अप्य् अशेषाघसङ्घविध्वंसनक्षमम्
āpastambo mahāprājño munir āsīn mahāyaśāḥ . tasya bhāryākṣasūtreti patidharmaparāyaṇā
||2||आपस्तम्बो महाप्राज्ञो मुनिर् आसीन् महायशाः । तस्य भार्याक्षसूत्रेति पतिधर्मपरायणा
tasya putro mahāprājñaḥ karkināmātha tattvavit . tasyāśramam anuprāpto hy agastyo munisattamaḥ
||3||तस्य पुत्रो महाप्राज्ञः कर्किनामाथ तत्त्ववित् । तस्याश्रमम् अनुप्राप्तो ह्य् अगस्त्यो मुनिसत्तमः
tam agastyaṃ pūjayitvā āpastambo munīśvaraḥ . śiṣyair anugato dhīmāṃs taṃ praṣṭum upacakrame
||4||तम् अगस्त्यं पूजयित्वा आपस्तम्बो मुनीश्वरः । शिष्यैर् अनुगतो धीमांस् तं प्रष्टुम् उपचक्रमे
āpastamba uvāca:
trayāṇāṃ ko nu pūjyaḥ syād devānāṃ munisattama . bhuktir muktiś ca kasmād vā syād anādiś ca ko bhavet
||5||त्रयाणां को नु पूज्यः स्याद् देवानां मुनिसत्तम । भुक्तिर् मुक्तिश् च कस्माद् वा स्याद् अनादिश् च को भवेत्
anantaś cāpi ko vipra devānām api daivatam . yajñaiḥ ka ijyate devaḥ ko vedeṣv anugīyate . etaṃ me saṃśayaṃ chettuṃ vadāgastya mahāmune
||6||अनन्तश् चापि को विप्र देवानाम् अपि दैवतम् । यज्ञैः क इज्यते देवः को वेदेष्व् अनुगीयते । एतं मे संशयं छेत्तुं वदागस्त्य महामुने
agastya uvāca:
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ pramāṇaṃ śabda ucyate . tatrāpi vaidikaḥ śabdaḥ pramāṇaṃ paramaṃ mataḥ
||7||धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रमाणं शब्द उच्यते । तत्रापि वैदिकः शब्दः प्रमाणं परमं मतः
vedena gīyate yas tu puruṣaḥ sa parāt paraḥ . mṛto'paraḥ sa vijñeyo hy amṛtaḥ para ucyate
||8||वेदेन गीयते यस् तु पुरुषः स परात् परः । मृतोऽपरः स विज्ञेयो ह्य् अमृतः पर उच्यते
yo'mūrtaḥ sa paro jñeyo hy aparo mūrta ucyate . guṇābhivyāptibhedena mūrto'sau trividho bhavet
||9||योऽमूर्तः स परो ज्ञेयो ह्य् अपरो मूर्त उच्यते । गुणाभिव्याप्तिभेदेन मूर्तोऽसौ त्रिविधो भवेत्
brahmā viṣṇuḥ śivaś ceti eka eva tridhocyate . trayāṇām api devānāṃ vedyam ekaṃ paraṃ hi tat
||10||ब्रह्मा विष्णुः शिवश् चेति एक एव त्रिधोच्यते । त्रयाणाम् अपि देवानां वेद्यम् एकं परं हि तत्
ekasya bahudhā vyāptir guṇakarmavibhedataḥ . lokānām upakārārtham ākṛtitritayaṃ bhavet
||11||एकस्य बहुधा व्याप्तिर् गुणकर्मविभेदतः । लोकानाम् उपकारार्थम् आकृतित्रितयं भवेत्
yas tattvaṃ vetti paramaṃ sa ca vidvān na cetaraḥ . tatra yo bhedam ācaṣṭe liṅgabhedī sa ucyate
||12||यस् तत्त्वं वेत्ति परमं स च विद्वान् न चेतरः । तत्र यो भेदम् आचष्टे लिङ्गभेदी स उच्यते
prāyaścittaṃ na tasyāsti yaś caiṣāṃ vyāhared bhidam . trayāṇām api devānāṃ mūrtibhedaḥ pṛthak pṛthak
||13||प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यश् चैषां व्याहरेद् भिदम् । त्रयाणाम् अपि देवानां मूर्तिभेदः पृथक् पृथक्
vedāḥ pramāṇaṃ sarvatra sākāreṣu pṛthak pṛthak . nirākāraṃ ca yat tv ekaṃ tat tebhyaḥ paramaṃ matam
||14||वेदाः प्रमाणं सर्वत्र साकारेषु पृथक् पृथक् । निराकारं च यत् त्व् एकं तत् तेभ्यः परमं मतम्
āpastamba uvāca:
nānena nirṇayaḥ kaścin mayātra vidito bhavet . tatrāpy atra rahasyaṃ yat tad vimṛśyāśu kīrtyatām . niḥsaṃśayaṃ nirvikalpaṃ bhājanaṃ sarvasampadām
||15||नानेन निर्णयः कश्चिन् मयात्र विदितो भवेत् । तत्राप्य् अत्र रहस्यं यत् तद् विमृश्याशु कीर्त्यताम् । निःसंशयं निर्विकल्पं भाजनं सर्वसम्पदाम्
brahmovāca:
etad ākarṇya bhagavān agastyo vākyam abravīt
||16||एतद् आकर्ण्य भगवान् अगस्त्यो वाक्यम् अब्रवीत्
agastya uvāca:
yadyapy eṣāṃ na bhedo'sti devānāṃ tu parasparam . tathāpi sarvasiddhiḥ syāc chivād eva sukhātmanaḥ
||17||यद्यप्य् एषां न भेदोऽस्ति देवानां तु परस्परम् । तथापि सर्वसिद्धिः स्याच् छिवाद् एव सुखात्मनः
prapañcasya nimittaṃ yat taj jyotiś ca paraṃ śivaḥ . tam eva sādhaya haraṃ bhaktyā paramayā mune . gautamyāṃ sakalāghaughasaṃhartā daṇḍake vane
||18||प्रपञ्चस्य निमित्तं यत् तज् ज्योतिश् च परं शिवः । तम् एव साधय हरं भक्त्या परमया मुने । गौतम्यां सकलाघौघसंहर्ता दण्डके वने
brahmovāca:
etac chrutvā muner vākyaṃ parāṃ prītim upāgataḥ . bhuktido muktidaḥ puṃsāṃ sākāro'tha nirākṛtiḥ
||19||एतच् छ्रुत्वा मुनेर् वाक्यं परां प्रीतिम् उपागतः । भुक्तिदो मुक्तिदः पुंसां साकारोऽथ निराकृतिः
sṛṣṭyākāras tataḥ śaktaḥ pālanākāra eva ca . dātā ca hanti sarvaṃ yo yasmād etat samāpyate
||20||सृष्ट्याकारस् ततः शक्तः पालनाकार एव च । दाता च हन्ति सर्वं यो यस्माद् एतत् समाप्यते
agastya uvāca:
brahmākṛtiḥ kartṛrūpā vaiṣṇavī pālanī tathā . rudrākṛtir nihantrī sā sarvavedeṣu paṭhyate
||21||ब्रह्माकृतिः कर्तृरूपा वैष्णवी पालनी तथा । रुद्राकृतिर् निहन्त्री सा सर्ववेदेषु पठ्यते
brahmovāca:
āpastambas tadā gaṅgāṃ gatvā snātvā yatavrataḥ . tuṣṭāva śaṅkaraṃ devaṃ stotreṇānena nārada
||22||आपस्तम्बस् तदा गङ्गां गत्वा स्नात्वा यतव्रतः । तुष्टाव शङ्करं देवं स्तोत्रेणानेन नारद
āpastamba uvāca:
kāṣṭheṣu vahniḥ kusumeṣu gandho . bījeṣu vṛkṣādi dṛṣatsu hema . bhūteṣu sarveṣu tathāsti yo vai . taṃ somanāthaṃ śaraṇaṃ vrajāmi
||23||काष्ठेषु वह्निः कुसुमेषु गन्धो । बीजेषु वृक्षादि दृषत्सु हेम । भूतेषु सर्वेषु तथास्ति यो वै । तं सोमनाथं शरणं व्रजामि
yo līlayā viśvam idaṃ cakāra . dhātā vidhātā bhuvanatrayasya . yo viśvarūpaḥ sadasatparo yaḥ . someśvaraṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmi
||24||यो लीलया विश्वम् इदं चकार । धाता विधाता भुवनत्रयस्य । यो विश्वरूपः सदसत्परो यः । सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
rogādibhir na spṛśyate śarīrī . yam āśritāś cepsitam āpnuvanti . someśvaraṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmi
||25||रोगादिभिर् न स्पृश्यते शरीरी । यम् आश्रिताश् चेप्सितम् आप्नुवन्ति । सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
yena trayīdharmam avekṣya pūrvaṃ . brahmādayas tatra samīhitāś ca . evaṃ dvidhā yena kṛtaṃ śarīraṃ . someśvaraṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmi
||26||येन त्रयीधर्मम् अवेक्ष्य पूर्वं । ब्रह्मादयस् तत्र समीहिताश् च । एवं द्विधा येन कृतं शरीरं । सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
yasmai namo gacchati mantrapūtaṃ . hutaṃ havir yā ca kṛtā ca pūjā . dattaṃ havir yena surā bhajante . someśvaraṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmi
||27||यस्मै नमो गच्छति मन्त्रपूतं । हुतं हविर् या च कृता च पूजा । दत्तं हविर् येन सुरा भजन्ते । सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
yasmāt paraṃ nānyad asti praśastaṃ . yasmāt paraṃ naiva susūkṣmam anyat . yasmāt paraṃ no mahatāṃ mahac ca . someśvaraṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmi
||28||यस्मात् परं नान्यद् अस्ति प्रशस्तं । यस्मात् परं नैव सुसूक्ष्मम् अन्यत् । यस्मात् परं नो महतां महच् च । सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
yasyājñayā viśvam idaṃ vicitram . acintyarūpaṃ vividhaṃ mahac ca . ekakriyaṃ yadvad anuprayāti . someśvaraṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmi
||29||यस्याज्ञया विश्वम् इदं विचित्रम् । अचिन्त्यरूपं विविधं महच् च । एकक्रियं यद्वद् अनुप्रयाति । सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
yasmin vibhūtiḥ sakalādhipatyaṃ . kartṛtvadātṛtvamahattvam eva . prītir yaśaḥ saukhyam anādidharmaḥ . someśvaraṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmi
||30||यस्मिन् विभूतिः सकलाधिपत्यं । कर्तृत्वदातृत्वमहत्त्वम् एव । प्रीतिर् यशः सौख्यम् अनादिधर्मः । सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
nityaṃ śaraṇyaḥ sakalasya pūjyo . nityaṃ priyo yaḥ śaraṇāgatasya . nityaṃ śivo yaḥ sakalasya rūpaṃ . someśvaraṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmi
||31||नित्यं शरण्यः सकलस्य पूज्यो । नित्यं प्रियो यः शरणागतस्य । नित्यं शिवो यः सकलस्य रूपं । सोमेश्वरं तं शरणं व्रजामि
brahmovāca:
tataḥ prasanno bhagavān āha nārada taṃ munim . ātmārthaṃ ca parārthaṃ ca āpastambo'bravīc chivam
||32||ततः प्रसन्नो भगवान् आह नारद तं मुनिम् । आत्मार्थं च परार्थं च आपस्तम्बोऽब्रवीच् छिवम्
sarvān kāmān āpnuyus te ye snātvā devam īśvaram . paśyeyur jagatām īśam astv ity āha śivo munim
||33||सर्वान् कामान् आप्नुयुस् ते ये स्नात्वा देवम् ईश्वरम् । पश्येयुर् जगताम् ईशम् अस्त्व् इत्य् आह शिवो मुनिम्
tataḥ prabhṛti tat tīrtham āpastambam udāhṛtam . anādy avidyātimiravrātanirmūlanakṣamam
||34||ततः प्रभृति तत् तीर्थम् आपस्तम्बम् उदाहृतम् । अनाद्य् अविद्यातिमिरव्रातनिर्मूलनक्षमम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).