adhyāyaḥ 189
vyāsa uvāca:
gate śakre tu gopālāḥ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam . ūcuḥ prītyā dhṛtaṃ dṛṣṭvā tena govardhanācalam
||1||गते शक्रे तु गोपालाः कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम् । ऊचुः प्रीत्या धृतं दृष्ट्वा तेन गोवर्धनाचलम्
gopā ūcuḥ:
vayam asmān mahābhāga bhavatā mahato bhayāt . gāvaś ca bhavatā trātā giridhāraṇakarmaṇā
||2||वयम् अस्मान् महाभाग भवता महतो भयात् । गावश् च भवता त्राता गिरिधारणकर्मणा
bālakrīḍeyam atulā gopālatvaṃ jugupsitam . divyaṃ ca karma bhavataḥ kim etat tāta kathyatām
||3||बालक्रीडेयम् अतुला गोपालत्वं जुगुप्सितम् । दिव्यं च कर्म भवतः किम् एतत् तात कथ्यताम्
kāliyo damitas toye pralambo vinipātitaḥ . dhṛto govardhanaś cāyaṃ śaṅkitāni manāṃsi naḥ
||4||कालियो दमितस् तोये प्रलम्बो विनिपातितः । धृतो गोवर्धनश् चायं शङ्कितानि मनांसि नः
satyaṃ satyaṃ hareḥ pādau śrayāmo'mitavikrama . yathā tvadvīryam ālokya na tvāṃ manyāmahe naram
||5||सत्यं सत्यं हरेः पादौ श्रयामोऽमितविक्रम । यथा त्वद्वीर्यम् आलोक्य न त्वां मन्यामहे नरम्
devo vā dānavo vā tvaṃ yakṣo gandharva eva vā . kiṃ cāsmākaṃ vicāreṇa bāndhavo'sti namo'stu te
||6||देवो वा दानवो वा त्वं यक्षो गन्धर्व एव वा । किं चास्माकं विचारेण बान्धवोऽस्ति नमोऽस्तु ते
prītiḥ sastrīkumārasya vrajasya tava keśava . karma cedam aśakyaṃ yat samastais tridaśair api
||7||प्रीतिः सस्त्रीकुमारस्य व्रजस्य तव केशव । कर्म चेदम् अशक्यं यत् समस्तैस् त्रिदशैर् अपि
bālatvaṃ cātivīryaṃ ca janma cāsmāsv aśobhanam . cintyamānam ameyātmañ śaṅkāṃ kṛṣṇa prayacchati
||8||बालत्वं चातिवीर्यं च जन्म चास्मास्व् अशोभनम् । चिन्त्यमानम् अमेयात्मञ् शङ्कां कृष्ण प्रयच्छति
vyāsa uvāca:
kṣaṇaṃ bhūtvā tv asau tūṣṇīṃ kiñcit praṇayakopavān . ity evam uktas tair gopair āha kṛṣṇo dvijottamāḥ
||9||क्षणं भूत्वा त्व् असौ तूष्णीं किञ्चित् प्रणयकोपवान् । इत्य् एवम् उक्तस् तैर् गोपैर् आह कृष्णो द्विजोत्तमाः
śrīkṛṣṇa uvāca:
matsambandhena vo gopā yadi lajjā na jāyate . ślāghyo vāhaṃ tataḥ kiṃ vo vicāreṇa prayojanam
||10||मत्सम्बन्धेन वो गोपा यदि लज्जा न जायते । श्लाघ्यो वाहं ततः किं वो विचारेण प्रयोजनम्
yadi vo'sti mayi prītiḥ ślāghyo'haṃ bhavatāṃ yadi . tad arghā bandhusadṛśī bāndhavāḥ kriyatāṃ mayi
||11||यदि वोऽस्ति मयि प्रीतिः श्लाघ्योऽहं भवतां यदि । तद् अर्घा बन्धुसदृशी बान्धवाः क्रियतां मयि
nāhaṃ devo na gandharvo na yakṣo na ca dānavaḥ . ahaṃ vo bāndhavo jāto nātaś cintyam ato'nyathā
||12||नाहं देवो न गन्धर्वो न यक्षो न च दानवः । अहं वो बान्धवो जातो नातश् चिन्त्यम् अतोऽन्यथा
vyāsa uvāca:
iti śrutvā harer vākyaṃ baddhamaunās tato balam . yayur gopā mahābhāgās tasmin praṇayakopini
||13||इति श्रुत्वा हरेर् वाक्यं बद्धमौनास् ततो बलम् । ययुर् गोपा महाभागास् तस्मिन् प्रणयकोपिनि
kṛṣṇas tu vimalaṃ vyoma śaraccandrasya candrikām . tathā kumudinīṃ phullām āmoditadigantarām
||14||कृष्णस् तु विमलं व्योम शरच्चन्द्रस्य चन्द्रिकाम् । तथा कुमुदिनीं फुल्लाम् आमोदितदिगन्तराम्
vanarājīṃ tathā kūjadbhṛṅgamālāmanoramām . vilokya saha gopībhir manaś cakre ratiṃ prati
||15||वनराजीं तथा कूजद्भृङ्गमालामनोरमाम् । विलोक्य सह गोपीभिर् मनश् चक्रे रतिं प्रति
saha rāmeṇa madhuram atīva vanitāpriyam . jagau kamalapādo'sau nāma tatra kṛtavrataḥ
||16||सह रामेण मधुरम् अतीव वनिताप्रियम् । जगौ कमलपादोऽसौ नाम तत्र कृतव्रतः
ramyaṃ gītadhvaniṃ śrutvā santyajyāvasathāṃs tadā . ājagmus tvaritā gopyo yatrāste madhusūdanaḥ
||17||रम्यं गीतध्वनिं श्रुत्वा सन्त्यज्यावसथांस् तदा । आजग्मुस् त्वरिता गोप्यो यत्रास्ते मधुसूदनः
śanaiḥ śanair jagau gopī kācit tasya padānugā . dattāvadhānā kācic ca tam eva manasāsmarat
||18||शनैः शनैर् जगौ गोपी काचित् तस्य पदानुगा । दत्तावधाना काचिच् च तम् एव मनसास्मरत्
kācit kṛṣṇeti kṛṣṇeti coktvā lajjām upāyayau . yayau ca kācit premāndhā tatpārśvam avilajjitā
||19||काचित् कृष्णेति कृष्णेति चोक्त्वा लज्जाम् उपाययौ । ययौ च काचित् प्रेमान्धा तत्पार्श्वम् अविलज्जिता
kācid āvasathasyāntaḥ sthitvā dṛṣṭvā bahir gurum . tanmayatvena govindaṃ dadhyau mīlitalocanā
||20||काचिद् आवसथस्यान्तः स्थित्वा दृष्ट्वा बहिर् गुरुम् । तन्मयत्वेन गोविन्दं दध्यौ मीलितलोचना
gopīparivṛto rātriṃ śaraccandramanoramām . mānayām āsa govindo rāsārambharasotsukaḥ
||21||गोपीपरिवृतो रात्रिं शरच्चन्द्रमनोरमाम् । मानयाम् आस गोविन्दो रासारम्भरसोत्सुकः
gopyaś ca vṛndaśaḥ kṛṣṇaceṣṭābhyāyattamūrtayaḥ . anyadeśagate kṛṣṇe cerur vṛndāvanāntaram
||22||गोप्यश् च वृन्दशः कृष्णचेष्टाभ्यायत्तमूर्तयः । अन्यदेशगते कृष्णे चेरुर् वृन्दावनान्तरम्
babhramus tās tato gopyaḥ kṛṣṇadarśanalālasāḥ . kṛṣṇasya caraṇaṃ rātrau dṛṣṭvā vṛndāvane dvijāḥ
||23||बभ्रमुस् तास् ततो गोप्यः कृष्णदर्शनलालसाः । कृष्णस्य चरणं रात्रौ दृष्ट्वा वृन्दावने द्विजाः
evaṃ nānāprakārāsu kṛṣṇaceṣṭāsu tāsu ca . gopyo vyagrāḥ samaṃ cerū ramyaṃ vṛndāvanaṃ vanam
||24||एवं नानाप्रकारासु कृष्णचेष्टासु तासु च । गोप्यो व्यग्राः समं चेरू रम्यं वृन्दावनं वनम्
nivṛttās tās tato gopyo nirāśāḥ kṛṣṇadarśane . yamunātīram āgamya jagus taccaritaṃ dvijāḥ
||25||निवृत्तास् तास् ततो गोप्यो निराशाः कृष्णदर्शने । यमुनातीरम् आगम्य जगुस् तच्चरितं द्विजाः
tato dadṛśur āyāntaṃ vikāśimukhapaṅkajam . gopyas trailokyagoptāraṃ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam
||26||ततो ददृशुर् आयान्तं विकाशिमुखपङ्कजम् । गोप्यस् त्रैलोक्यगोप्तारं कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम्
kācid ālokya govindam āyāntam atiharṣitā . kṛṣṇa kṛṣṇeti kṛṣṇeti prāhotphullavilocanā
||27||काचिद् आलोक्य गोविन्दम् आयान्तम् अतिहर्षिता । कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति प्राहोत्फुल्लविलोचना
kācid bhrūbhaṅguraṃ kṛtvā lalāṭaphalakaṃ harim . vilokya netrabhṛṅgābhyāṃ papau tanmukhapaṅkajam
||28||काचिद् भ्रूभङ्गुरं कृत्वा ललाटफलकं हरिम् । विलोक्य नेत्रभृङ्गाभ्यां पपौ तन्मुखपङ्कजम्
kācid ālokya govindaṃ nimīlitavilocanā . tasyaiva rūpaṃ dhyāyantī yogārūḍheva sā babhau
||29||काचिद् आलोक्य गोविन्दं निमीलितविलोचना । तस्यैव रूपं ध्यायन्ती योगारूढेव सा बभौ
tataḥ kāñcit priyālāpaiḥ kāñcid bhrūbhaṅgavīkṣitaiḥ . ninye'nunayam anyāś ca karasparśena mādhavaḥ
||30||ततः काञ्चित् प्रियालापैः काञ्चिद् भ्रूभङ्गवीक्षितैः । निन्येऽनुनयम् अन्याश् च करस्पर्शेन माधवः
tābhiḥ prasannacittābhir gopībhiḥ saha sādaram . rarāma rāsagoṣṭhībhir udāracarito hariḥ
||31||ताभिः प्रसन्नचित्ताभिर् गोपीभिः सह सादरम् । रराम रासगोष्ठीभिर् उदारचरितो हरिः
rāsamaṇḍalabaddho'pi kṛṣṇapārśvam anūdgatā . gopījano na caivābhūd ekasthānasthirātmanā
||32||रासमण्डलबद्धोऽपि कृष्णपार्श्वम् अनूद्गता । गोपीजनो न चैवाभूद् एकस्थानस्थिरात्मना
haste pragṛhya caikaikāṃ gopikāṃ rāsamaṇḍalam . cakāra ca karasparśanimīlitadṛśaṃ hariḥ
||33||हस्ते प्रगृह्य चैकैकां गोपिकां रासमण्डलम् । चकार च करस्पर्शनिमीलितदृशं हरिः
tataḥ pravavṛte ramyā caladvalayanisvanaiḥ . anuyātaśaratkāvyageyagītir anukramām
||34||ततः प्रववृते रम्या चलद्वलयनिस्वनैः । अनुयातशरत्काव्यगेयगीतिर् अनुक्रमाम्
kṛṣṇaḥ śaraccandramasaṃ kaumudīkumudākaram . jagau gopījanas tv ekaṃ kṛṣṇanāma punaḥ punaḥ
||35||कृष्णः शरच्चन्द्रमसं कौमुदीकुमुदाकरम् । जगौ गोपीजनस् त्व् एकं कृष्णनाम पुनः पुनः
parivṛttā śrameṇaikā caladvalayatāpinī . dadau bāhulatāṃ skandhe gopī madhuvighātinaḥ
||36||परिवृत्ता श्रमेणैका चलद्वलयतापिनी । ददौ बाहुलतां स्कन्धे गोपी मधुविघातिनः
kācit pravilasadbāhuḥ parirabhya cucumba tam . gopī gītastutivyājanipuṇā madhusūdanam
||37||काचित् प्रविलसद्बाहुः परिरभ्य चुचुम्ब तम् । गोपी गीतस्तुतिव्याजनिपुणा मधुसूदनम्
gopīkapolasaṃśleṣam abhipadya harer bhujau . pulakodgamaśasyāya svedāmbughanatāṃ gatau
||38||गोपीकपोलसंश्लेषम् अभिपद्य हरेर् भुजौ । पुलकोद्गमशस्याय स्वेदाम्बुघनतां गतौ
rāsageyaṃ jagau kṛṣṇo yāvat tārataradhvaniḥ . sādhu kṛṣṇeti kṛṣṇeti tāvat tā dviguṇaṃ jaguḥ
||39||रासगेयं जगौ कृष्णो यावत् तारतरध्वनिः । साधु कृष्णेति कृष्णेति तावत् ता द्विगुणं जगुः
gate'nugamanaṃ cakrur valane sammukhaṃ yayuḥ . pratilomānulomena bhejur gopāṅganā harim
||40||गतेऽनुगमनं चक्रुर् वलने सम्मुखं ययुः । प्रतिलोमानुलोमेन भेजुर् गोपाङ्गना हरिम्
sa tadā saha gopībhī rarāma madhusūdanaḥ . sa varṣakoṭipratimaḥ kṣaṇas tena vinābhavat
||41||स तदा सह गोपीभी रराम मधुसूदनः । स वर्षकोटिप्रतिमः क्षणस् तेन विनाभवत्
tā vāryamāṇāḥ pitṛbhiḥ patibhir bhrātṛbhis tathā . kṛṣṇaṃ gopāṅganā rātrau ramayanti ratipriyāḥ
||42||ता वार्यमाणाः पितृभिः पतिभिर् भ्रातृभिस् तथा । कृष्णं गोपाङ्गना रात्रौ रमयन्ति रतिप्रियाः
so'pi kaiśorakavayā mānayan madhusūdanaḥ . reme tābhir ameyātmā kṣapāsu kṣapitāhitaḥ
||43||सोऽपि कैशोरकवया मानयन् मधुसूदनः । रेमे ताभिर् अमेयात्मा क्षपासु क्षपिताहितः
tadbhartṛṣu tathā tāsu sarvabhūteṣu ceśvaraḥ . ātmasvarūparūpo'sau vyāpya sarvam avasthitaḥ
||44||तद्भर्तृषु तथा तासु सर्वभूतेषु चेश्वरः । आत्मस्वरूपरूपोऽसौ व्याप्य सर्वम् अवस्थितः
yathā samastabhūteṣu nabho'gniḥ pṛthivī jalam . vāyuś cātmā tathaivāsau vyāpya sarvam avasthitaḥ
||45||यथा समस्तभूतेषु नभोऽग्निः पृथिवी जलम् । वायुश् चात्मा तथैवासौ व्याप्य सर्वम् अवस्थितः
vyāsa uvāca:
pradoṣārdhe kadācit tu rāsāsakte janārdane . trāsayan samado goṣṭhān ariṣṭaḥ samupāgataḥ
||46||प्रदोषार्धे कदाचित् तु रासासक्ते जनार्दने । त्रासयन् समदो गोष्ठान् अरिष्टः समुपागतः
satoyatoyadākāras tīkṣṇaśṛṅgo'rkalocanaḥ . khurāgrapātair atyarthaṃ dārayan dharaṇītalam
||47||सतोयतोयदाकारस् तीक्ष्णशृङ्गोऽर्कलोचनः । खुराग्रपातैर् अत्यर्थं दारयन् धरणीतलम्
lelihānaḥ saniṣpeṣaṃ jihvayauṣṭhau punaḥ punaḥ . saṃrambhākṣiptalāṅgūlaḥ kaṭhinaskandhabandhanaḥ
||48||लेलिहानः सनिष्पेषं जिह्वयौष्ठौ पुनः पुनः । संरम्भाक्षिप्तलाङ्गूलः कठिनस्कन्धबन्धनः
udagrakakudābhogaḥ pramāṇād duratikramaḥ . viṇmūtrāliptapṛṣṭhāṅgo gavām udvegakārakaḥ
||49||उदग्रककुदाभोगः प्रमाणाद् दुरतिक्रमः । विण्मूत्रालिप्तपृष्ठाङ्गो गवाम् उद्वेगकारकः
pralambakaṇṭho'bhimukhas tarughātāṅkitānanaḥ . pātayan sa gavāṃ garbhān daityo vṛṣabharūpadhṛk
||50||प्रलम्बकण्ठोऽभिमुखस् तरुघाताङ्किताननः । पातयन् स गवां गर्भान् दैत्यो वृषभरूपधृक्
sūdayaṃs tarasā sarvān vanāny aṭati yaḥ sadā . tatas tam atighorākṣam avekṣyātibhayāturāḥ
||51||सूदयंस् तरसा सर्वान् वनान्य् अटति यः सदा । ततस् तम् अतिघोराक्षम् अवेक्ष्यातिभयातुराः
gopā gopastriyaś caiva kṛṣṇa kṛṣṇeti cukruśuḥ . siṃhanādaṃ tataś cakre talaśabdaṃ ca keśavaḥ
||52||गोपा गोपस्त्रियश् चैव कृष्ण कृष्णेति चुक्रुशुः । सिंहनादं ततश् चक्रे तलशब्दं च केशवः
tacchabdaśravaṇāc cāsau dāmodaramukhaṃ yayau . agranyastaviṣāṇāgraḥ kṛṣṇakukṣikṛtekṣaṇaḥ
||53||तच्छब्दश्रवणाच् चासौ दामोदरमुखं ययौ । अग्रन्यस्तविषाणाग्रः कृष्णकुक्षिकृतेक्षणः
abhyadhāvata duṣṭātmā daityo vṛṣabharūpadhṛk . āyāntaṃ daityavṛṣabhaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo mahābalam
||54||अभ्यधावत दुष्टात्मा दैत्यो वृषभरूपधृक् । आयान्तं दैत्यवृषभं दृष्ट्वा कृष्णो महाबलम्
na cacāla tataḥ sthānād avajñāsmitalīlayā . āsannaṃ caiva jagrāha grāhavan madhusūdanaḥ
||55||न चचाल ततः स्थानाद् अवज्ञास्मितलीलया । आसन्नं चैव जग्राह ग्राहवन् मधुसूदनः
jaghāna jānunā kukṣau viṣāṇagrahaṇācalam . tasya darpabalaṃ hatvā gṛhītasya viṣāṇayoḥ
||56||जघान जानुना कुक्षौ विषाणग्रहणाचलम् । तस्य दर्पबलं हत्वा गृहीतस्य विषाणयोः
āpīḍayad ariṣṭasya kaṇṭhaṃ klinnam ivāmbaram . utpāṭya śṛṅgam ekaṃ ca tenaivātāḍayat tataḥ
||57||आपीडयद् अरिष्टस्य कण्ठं क्लिन्नम् इवाम्बरम् । उत्पाट्य शृङ्गम् एकं च तेनैवाताडयत् ततः
mamāra sa mahādaityo mukhāc choṇitam udvaman . tuṣṭuvur nihate tasmin gopā daitye janārdanam . jambhe hate sahasrākṣaṃ purā devagaṇā yathā
||58||ममार स महादैत्यो मुखाच् छोणितम् उद्वमन् । तुष्टुवुर् निहते तस्मिन् गोपा दैत्ये जनार्दनम् । जम्भे हते सहस्राक्षं पुरा देवगणा यथा
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).