adhyāyaḥ 47
brahmovāca:
evaṃ sa pṛthivīpālaś cintayitvā dvijottamāḥ . prāsādārthaṃ hares tatra prārambham akarot tadā
||1||एवं स पृथिवीपालश् चिन्तयित्वा द्विजोत्तमाः । प्रासादार्थं हरेस् तत्र प्रारम्भम् अकरोत् तदा
ānāyya gaṇakān sarvān ācāryāñ śāstrapāragān . bhūmiṃ saṃśodhya yatnena rājā tu parayā mudā
||2||आनाय्य गणकान् सर्वान् आचार्याञ् शास्त्रपारगान् । भूमिं संशोध्य यत्नेन राजा तु परया मुदा
brāhmaṇair jñānasampannair vedaśāstrārthapāragaiḥ . amātyair mantribhiś caiva vāstuvidyāviśāradaiḥ
||3||ब्राह्मणैर् ज्ञानसम्पन्नैर् वेदशास्त्रार्थपारगैः । अमात्यैर् मन्त्रिभिश् चैव वास्तुविद्याविशारदैः
taiḥ sārdhaṃ sa samālocya sumuhūrte śubhe dine . sucandratārāsaṃyoge grahānukūlyasaṃyute
||4||तैः सार्धं स समालोच्य सुमुहूर्ते शुभे दिने । सुचन्द्रतारासंयोगे ग्रहानुकूल्यसंयुते
jayamaṅgalaśabdaiś ca nānāvādyair manoharaiḥ . vedādhyayananirghoṣair gītaiḥ sumadhurasvaraiḥ
||5||जयमङ्गलशब्दैश् च नानावाद्यैर् मनोहरैः । वेदाध्ययननिर्घोषैर् गीतैः सुमधुरस्वरैः
puṣpalājākṣatair gandhaiḥ pūrṇakumbhaiḥ sadīpakaiḥ . dadāv arghyaṃ tato rājā śraddhayā susamāhitaḥ
||6||पुष्पलाजाक्षतैर् गन्धैः पूर्णकुम्भैः सदीपकैः । ददाव् अर्घ्यं ततो राजा श्रद्धया सुसमाहितः
dattvaivam arghyaṃ vidhivad ānāyya sa mahīpatiḥ . kaliṅgādhipatiṃ śūram utkalādhipatiṃ tathā . kośalādhipatiṃ caiva tān uvāca tadā nṛpaḥ
||7||दत्त्वैवम् अर्घ्यं विधिवद् आनाय्य स महीपतिः । कलिङ्गाधिपतिं शूरम् उत्कलाधिपतिं तथा । कोशलाधिपतिं चैव तान् उवाच तदा नृपः
rājovāca:
gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve śilārthe susamāhitāḥ . gṛhītvā śilpimukhyāṃś ca śilākarmaviśāradān
||8||गच्छध्वं सहिताः सर्वे शिलार्थे सुसमाहिताः । गृहीत्वा शिल्पिमुख्यांश् च शिलाकर्मविशारदान्
vindhyācalaṃ suvistīrṇaṃ bahukandaraśobhitam . nirūpya sarvasānūni cchedayitvā śilāḥ śubhāḥ . saṃvāhyantāṃ ca śakaṭair naukābhir mā vilambatha
||9||विन्ध्याचलं सुविस्तीर्णं बहुकन्दरशोभितम् । निरूप्य सर्वसानूनि च्छेदयित्वा शिलाः शुभाः । संवाह्यन्तां च शकटैर् नौकाभिर् मा विलम्बथ
brahmovāca:
evaṃ gantuṃ samādiśya tān nṛpān sa mahīpatiḥ . punar evābravīd vākyaṃ sāmātyān sapurohitān
||10||एवं गन्तुं समादिश्य तान् नृपान् स महीपतिः । पुनर् एवाब्रवीद् वाक्यं सामात्यान् सपुरोहितान्
rājovāca:
gacchantu dūtāḥ sarvatra mamājñāṃ pravadantu vai . yatra tiṣṭhanti rājānaḥ pṛthivyāṃ tān suśīghragāḥ
||11||गच्छन्तु दूताः सर्वत्र ममाज्ञां प्रवदन्तु वै । यत्र तिष्ठन्ति राजानः पृथिव्यां तान् सुशीघ्रगाः
hastyaśvarathapādātaiḥ sāmātyaiḥ sapurohitaiḥ . gacchata sahitāḥ sarva indradyumnasya śāsanāt
||12||हस्त्यश्वरथपादातैः सामात्यैः सपुरोहितैः । गच्छत सहिताः सर्व इन्द्रद्युम्नस्य शासनात्
brahmovāca:
evaṃ dūtāḥ samājñātā rājñā tena mahātmanā . gatvā tadā nṛpān ūcur vacanaṃ tasya bhūpateḥ
||13||एवं दूताः समाज्ञाता राज्ञा तेन महात्मना । गत्वा तदा नृपान् ऊचुर् वचनं तस्य भूपतेः
śrutvā tu te tathā sarve dūtānāṃ vacanaṃ nṛpāḥ . ājagmus tvaritāḥ sarve svasainyaiḥ parivāritāḥ
||14||श्रुत्वा तु ते तथा सर्वे दूतानां वचनं नृपाः । आजग्मुस् त्वरिताः सर्वे स्वसैन्यैः परिवारिताः
ye nṛpāḥ sarvadigbhāge ye ca dakṣiṇataḥ sthitāḥ . paścimāyāṃ sthitā ye ca uttarāpathasaṃsthitāḥ
||15||ये नृपाः सर्वदिग्भागे ये च दक्षिणतः स्थिताः । पश्चिमायां स्थिता ये च उत्तरापथसंस्थिताः
pratyantavāsino ye'pi ye ca sannidhivāsinaḥ . pārvatīyāś ca ye kecit tathā dvīpanivāsinaḥ
||16||प्रत्यन्तवासिनो येऽपि ये च सन्निधिवासिनः । पार्वतीयाश् च ये केचित् तथा द्वीपनिवासिनः
rathair nāgaiḥ padātaiś ca vājibhir dhanavistaraiḥ . samprāptā bahuśo viprāḥ śrutvendradyumnaśāsanam
||17||रथैर् नागैः पदातैश् च वाजिभिर् धनविस्तरैः । सम्प्राप्ता बहुशो विप्राः श्रुत्वेन्द्रद्युम्नशासनम्
tān āgatān nṛpān dṛṣṭvā sāmātyān sapurohitān . provāca rājā hṛṣṭātmā kāryam uddiśya sādaram
||18||तान् आगतान् नृपान् दृष्ट्वा सामात्यान् सपुरोहितान् । प्रोवाच राजा हृष्टात्मा कार्यम् उद्दिश्य सादरम्
rājovāca:
śṛṇudhvaṃ nṛpaśārdūlā yathā kiñcid bravīmy aham . asmin kṣetravare puṇye bhuktimuktiprade śive
||19||शृणुध्वं नृपशार्दूला यथा किञ्चिद् ब्रवीम्य् अहम् । अस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये भुक्तिमुक्तिप्रदे शिवे
hayamedhaṃ mahāyajñaṃ prāsādaṃ caiva vaiṣṇavam . kathaṃ śaknomy ahaṃ kartum iti cintākulaṃ manaḥ
||20||हयमेधं महायज्ञं प्रासादं चैव वैष्णवम् । कथं शक्नोम्य् अहं कर्तुम् इति चिन्ताकुलं मनः
bhavadbhiḥ susahāyais tu sarvam etat karomy aham . yadi yūyaṃ sahāyā me bhavadhvaṃ nṛpasattamāḥ
||21||भवद्भिः सुसहायैस् तु सर्वम् एतत् करोम्य् अहम् । यदि यूयं सहाया मे भवध्वं नृपसत्तमाः
brahmovāca:
ity evaṃ vadamānasya rājarājasya dhīmataḥ . sarve pramuditā hṛṣṭā bhūpās te tasya śāsanāt
||22||इत्य् एवं वदमानस्य राजराजस्य धीमतः । सर्वे प्रमुदिता हृष्टा भूपास् ते तस्य शासनात्
vavṛṣur dhanaratnaiś ca suvarṇamaṇimauktikaiḥ . kambalājinaratnaiś ca rāṅkavāstaraṇaiḥ śubhaiḥ
||23||ववृषुर् धनरत्नैश् च सुवर्णमणिमौक्तिकैः । कम्बलाजिनरत्नैश् च राङ्कवास्तरणैः शुभैः
vajravaidūryamāṇikyaiḥ padmarāgendranīlakaiḥ . gajair aśvair dhanaiś cānyai rathaiś caiva kareṇubhiḥ
||24||वज्रवैदूर्यमाणिक्यैः पद्मरागेन्द्रनीलकैः । गजैर् अश्वैर् धनैश् चान्यै रथैश् चैव करेणुभिः
asaṅkhyeyair bahuvidhair dravyair uccāvacais tathā . śālivrīhiyavaiś caiva māṣamudgatilais tathā
||25||असङ्ख्येयैर् बहुविधैर् द्रव्यैर् उच्चावचैस् तथा । शालिव्रीहियवैश् चैव माषमुद्गतिलैस् तथा
siddhārthacaṇakaiś caiva godhūmair masurādibhiḥ . śyāmākair madhukaiś caiva nīvāraiḥ sakulatthakaiḥ
||26||सिद्धार्थचणकैश् चैव गोधूमैर् मसुरादिभिः । श्यामाकैर् मधुकैश् चैव नीवारैः सकुलत्थकैः
anyaiś ca vividhair dhānyair grāmyāraṇyaiḥ sahasraśaḥ . bahudhānyasahasrāṇāṃ taṇḍulānāṃ ca rāśibhiḥ
||27||अन्यैश् च विविधैर् धान्यैर् ग्राम्यारण्यैः सहस्रशः । बहुधान्यसहस्राणां तण्डुलानां च राशिभिः
gavyasya haviṣaḥ kumbhaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ . tathānyair vividhair dravyair bhakṣyabhojyānulepanaiḥ
||28||गव्यस्य हविषः कुम्भैः शतशोऽथ सहस्रशः । तथान्यैर् विविधैर् द्रव्यैर् भक्ष्यभोज्यानुलेपनैः
rājānaḥ pūrayām āsur yat kiñcid dravyasambhavaiḥ . tān dṛṣṭvā yajñasambhārān sarvasampatsamanvitān
||29||राजानः पूरयाम् आसुर् यत् किञ्चिद् द्रव्यसम्भवैः । तान् दृष्ट्वा यज्ञसम्भारान् सर्वसम्पत्समन्वितान्
yajñakarmavido viprān vedavedāṅgapāragān . śāstreṣu nipuṇān dakṣān kuśalān sarvakarmasu
||30||यज्ञकर्मविदो विप्रान् वेदवेदाङ्गपारगान् । शास्त्रेषु निपुणान् दक्षान् कुशलान् सर्वकर्मसु
ṛṣīṃś caiva maharṣīṃś ca devarṣīṃś caiva tāpasān . brahmacārigṛhasthāṃś ca vānaprasthān yatīṃs tathā
||31||ऋषींश् चैव महर्षींश् च देवर्षींश् चैव तापसान् । ब्रह्मचारिगृहस्थांश् च वानप्रस्थान् यतींस् तथा
snātakān brāhmaṇāṃś cānyān agnihotre sadā sthitān . ācāryopādhyāyavarān svādhyāyatapasānvitān
||32||स्नातकान् ब्राह्मणांश् चान्यान् अग्निहोत्रे सदा स्थितान् । आचार्योपाध्यायवरान् स्वाध्यायतपसान्वितान्
sadasyāñ śāstrakuśalāṃs tathānyān pāvakān bahūn . dṛṣṭvā tān nṛpatiḥ śrīmān uvāca svaṃ purohitam
||33||सदस्याञ् शास्त्रकुशलांस् तथान्यान् पावकान् बहून् । दृष्ट्वा तान् नृपतिः श्रीमान् उवाच स्वं पुरोहितम्
rājovāca:
tataḥ prayāntu vidvāṃso brāhmaṇā vedapāragāḥ . vājimedhārthasiddhyarthaṃ deśaṃ paśyantu yajñiyam
||34||ततः प्रयान्तु विद्वांसो ब्राह्मणा वेदपारगाः । वाजिमेधार्थसिद्ध्यर्थं देशं पश्यन्तु यज्ञियम्
brahmovāca:
ity uktaḥ sa tathā cakre vacanaṃ tasya bhūpateḥ . hṛṣṭaḥ sa mantribhiḥ sārdhaṃ tadā rājapurohitaḥ
||35||इत्य् उक्तः स तथा चक्रे वचनं तस्य भूपतेः । हृष्टः स मन्त्रिभिः सार्धं तदा राजपुरोहितः
tato yayau purodhāś ca prājñaḥ sthapatibhiḥ saha . brāhmaṇān agrataḥ kṛtvā kuśalān yajñakarmaṇi
||36||ततो ययौ पुरोधाश् च प्राज्ञः स्थपतिभिः सह । ब्राह्मणान् अग्रतः कृत्वा कुशलान् यज्ञकर्मणि
taṃ deśaṃ dhīvaragrāmaṃ sapratoliviṭaṅkinam . kārayām āsa vipro'sau yajñavāṭaṃ yathāvidhi
||37||तं देशं धीवरग्रामं सप्रतोलिविटङ्किनम् । कारयाम् आस विप्रोऽसौ यज्ञवाटं यथाविधि
prāsādaśatasambādhaṃ maṇipravaraśobhitam . indrasadmanibhaṃ ramyaṃ hemaratnavibhūṣitam
||38||प्रासादशतसम्बाधं मणिप्रवरशोभितम् । इन्द्रसद्मनिभं रम्यं हेमरत्नविभूषितम्
stambhān kanakacitrāṃś ca toraṇāni bṛhanti ca . yajñāyatanadeśeṣu dattvā śuddhaṃ ca kāñcanam
||39||स्तम्भान् कनकचित्रांश् च तोरणानि बृहन्ति च । यज्ञायतनदेशेषु दत्त्वा शुद्धं च काञ्चनम्
antaḥpurāṇi rājñāṃ ca nānādeśanivāsinām . kārayām āsa dharmātmā tatra tatra yathāvidhi
||40||अन्तःपुराणि राज्ञां च नानादेशनिवासिनाम् । कारयाम् आस धर्मात्मा तत्र तत्र यथाविधि
brāhmaṇānāṃ ca vaiśyānāṃ nānādeśasamīyuṣām . kārayām āsa vidhivac chālās tatrāpy anekaśaḥ
||41||ब्राह्मणानां च वैश्यानां नानादेशसमीयुषाम् । कारयाम् आस विधिवच् छालास् तत्राप्य् अनेकशः
priyārthaṃ tasya nṛpater āyayur nṛpasattamāḥ . ratnāny anekāny ādāya striyaś cāyayur utsave
||42||प्रियार्थं तस्य नृपतेर् आययुर् नृपसत्तमाः । रत्नान्य् अनेकान्य् आदाय स्त्रियश् चाययुर् उत्सवे
teṣāṃ nirviśatāṃ sveṣu śibireṣu mahātmanām . nadataḥ sāgarasyeva divispṛg abhavad dhvaniḥ
||43||तेषां निर्विशतां स्वेषु शिबिरेषु महात्मनाम् । नदतः सागरस्येव दिविस्पृग् अभवद् ध्वनिः
teṣām abhyāgatānāṃ ca sa rājā munisattamāḥ . vyādideśāyatanāni śayyāś cāpy upacārataḥ
||44||तेषाम् अभ्यागतानां च स राजा मुनिसत्तमाः । व्यादिदेशायतनानि शय्याश् चाप्य् उपचारतः
bhojanāni vicitrāṇi śālīkṣuyavagorasaiḥ . upetya nṛpatiśreṣṭho vyādideśa svayaṃ tadā
||45||भोजनानि विचित्राणि शालीक्षुयवगोरसैः । उपेत्य नृपतिश्रेष्ठो व्यादिदेश स्वयं तदा
tathā tasmin mahāyajñe bahavo brahmavādinaḥ . ye ca dvijātipravarās tatrāsan dvijasattamāḥ
||46||तथा तस्मिन् महायज्ञे बहवो ब्रह्मवादिनः । ये च द्विजातिप्रवरास् तत्रासन् द्विजसत्तमाः
samājagmuḥ saśiṣyās tān pratijagrāha pārthivaḥ . sarvāṃś ca tān anuyayau yāvad āvasathān iti
||47||समाजग्मुः सशिष्यास् तान् प्रतिजग्राह पार्थिवः । सर्वांश् च तान् अनुययौ यावद् आवसथान् इति
svayam eva mahātejā dambhaṃ tyaktvā nṛpottamaḥ . tataḥ kṛtvā svaśilpaṃ ca śilpino'nye ca ye tadā
||48||स्वयम् एव महातेजा दम्भं त्यक्त्वा नृपोत्तमः । ततः कृत्वा स्वशिल्पं च शिल्पिनोऽन्ये च ये तदा
kṛtsnaṃ yajñavidhiṃ rājñe tadā tasmai nyavedayan . tataḥ śrutvā nṛpaśreṣṭhaḥ kṛtaṃ sarvam atandritaḥ . hṛṣṭaromābhavad rājā saha mantribhir acyutaḥ
||49||कृत्स्नं यज्ञविधिं राज्ञे तदा तस्मै न्यवेदयन् । ततः श्रुत्वा नृपश्रेष्ठः कृतं सर्वम् अतन्द्रितः । हृष्टरोमाभवद् राजा सह मन्त्रिभिर् अच्युतः
brahmovāca:
tasmin yajñe pravṛtte tu vāgmino hetuvādibhiḥ . hetuvādān bahūn āhuḥ parasparajigīṣavaḥ
||50||तस्मिन् यज्ञे प्रवृत्ते तु वाग्मिनो हेतुवादिभिः । हेतुवादान् बहून् आहुः परस्परजिगीषवः
devendrasyeva vihitaṃ rājasiṃhena bho dvijāḥ . dadṛśus toraṇāny atra śātakumbhamayāni ca
||51||देवेन्द्रस्येव विहितं राजसिंहेन भो द्विजाः । ददृशुस् तोरणान्य् अत्र शातकुम्भमयानि च
śayyāsanavikārāṃś ca subahūn ratnasañcayān . ghaṭapātrīkaṭāhāni kalaśān vardhamānakān
||52||शय्यासनविकारांश् च सुबहून् रत्नसञ्चयान् । घटपात्रीकटाहानि कलशान् वर्धमानकान्
nahi kaścid asauvarṇam apaśyad vasudhādhipaḥ . yūpāṃś ca śāstrapaṭhitān dāravān hemabhūṣitān
||53||नहि कश्चिद् असौवर्णम् अपश्यद् वसुधाधिपः । यूपांश् च शास्त्रपठितान् दारवान् हेमभूषितान्
upakṣiptān yathākālaṃ vidhivad bhūrivarcasaḥ . sthalajā jalajā ye ca paśavaḥ kecana dvijāḥ
||54||उपक्षिप्तान् यथाकालं विधिवद् भूरिवर्चसः । स्थलजा जलजा ये च पशवः केचन द्विजाः
sarvān eva samānītān apaśyaṃs tatra te nṛpāḥ . gāś caiva mahiṣīś caiva tathā vṛddhastriyo'pi ca
||55||सर्वान् एव समानीतान् अपश्यंस् तत्र ते नृपाः । गाश् चैव महिषीश् चैव तथा वृद्धस्त्रियोऽपि च
audakāni ca sattvāni śvāpadāni vayāṃsi ca . jarāyujāṇḍajātāni svedajāny udbhidāni ca
||56||औदकानि च सत्त्वानि श्वापदानि वयांसि च । जरायुजाण्डजातानि स्वेदजान्य् उद्भिदानि च
parvatāny upadhānyāni bhūtāni dadṛśuś ca te . evaṃ pramuditaṃ sarvaṃ paśuto dhanadhānyataḥ
||57||पर्वतान्य् उपधान्यानि भूतानि ददृशुश् च ते । एवं प्रमुदितं सर्वं पशुतो धनधान्यतः
yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ . brāhmaṇānāṃ viśāṃ caiva bahumiṣṭānnam ṛddhimat
||58||यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा विस्मयं परमं गताः । ब्राह्मणानां विशां चैव बहुमिष्टान्नम् ऋद्धिमत्
pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ tatra bhuñjatām . dundubhir meghanirghoṣān muhurmuhur athākarot
||59||पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां तत्र भुञ्जताम् । दुन्दुभिर् मेघनिर्घोषान् मुहुर्मुहुर् अथाकरोत्
vinanādāsakṛc cāpi divase divase gate . evaṃ sa vavṛdhe yajñas tasya rājñas tu dhīmataḥ
||60||विननादासकृच् चापि दिवसे दिवसे गते । एवं स ववृधे यज्ञस् तस्य राज्ञस् तु धीमतः
annasya subahūn viprā utsargān nirgatopamān . dadhikulyāś ca dadṛśuḥ payasaś ca hradāṃs tathā
||61||अन्नस्य सुबहून् विप्रा उत्सर्गान् निर्गतोपमान् । दधिकुल्याश् च ददृशुः पयसश् च ह्रदांस् तथा
jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadair yutaḥ . dvijāś ca tatra dṛśyante rājñas tasya mahāmakhe
||62||जम्बूद्वीपो हि सकलो नानाजनपदैर् युतः । द्विजाश् च तत्र दृश्यन्ते राज्ञस् तस्य महामखे
tatra yāni sahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatas tataḥ . gṛhītvā bhājanaṃ jagmur bahūni dvijasattamāḥ
||63||तत्र यानि सहस्राणि पुरुषाणां ततस् ततः । गृहीत्वा भाजनं जग्मुर् बहूनि द्विजसत्तमाः
śrāviṇaś cāpi te sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ . paryaveṣayan dvijātīñ śataśo'tha sahasraśaḥ
||64||श्राविणश् चापि ते सर्वे सुमृष्टमणिकुण्डलाः । पर्यवेषयन् द्विजातीञ् शतशोऽथ सहस्रशः
vividhāny anupānāni puruṣā ye'nuyāyinaḥ . te vai nṛpopabhojyāni brāhmaṇebhyo daduḥ saha
||65||विविधान्य् अनुपानानि पुरुषा येऽनुयायिनः । ते वै नृपोपभोज्यानि ब्राह्मणेभ्यो ददुः सह
samāgatān vedavido rājñaś ca pṛthivīśvarān . pūjāṃ cakre tadā teṣāṃ vidhivad bhūridakṣiṇaḥ
||66||समागतान् वेदविदो राज्ञश् च पृथिवीश्वरान् । पूजां चक्रे तदा तेषां विधिवद् भूरिदक्षिणः
digdeśād āgatān rājño mahāsaṅgrāmaśālinaḥ . naṭanartakakādīṃś ca gītastutiviśāradān
||67||दिग्देशाद् आगतान् राज्ञो महासङ्ग्रामशालिनः । नटनर्तककादींश् च गीतस्तुतिविशारदान्
patnyo manoramās tasya pīnonnatapayodharāḥ . indīvarapalāśākṣyaḥ śaraccandranibhānanāḥ
||68||पत्न्यो मनोरमास् तस्य पीनोन्नतपयोधराः । इन्दीवरपलाशाक्ष्यः शरच्चन्द्रनिभाननाः
kulaśīlaguṇopetāḥ sahasraikaṃ śatādhikam . evaṃ tadbhūpaparamapatnīgaṇasamanvitam
||69||कुलशीलगुणोपेताः सहस्रैकं शताधिकम् । एवं तद्भूपपरमपत्नीगणसमन्वितम्
ratnamālākulaṃ divyaṃ patākādhvajasevitam . ratnahārayutaṃ ramyaṃ candrakāntisamaprabham
||70||रत्नमालाकुलं दिव्यं पताकाध्वजसेवितम् । रत्नहारयुतं रम्यं चन्द्रकान्तिसमप्रभम्
kariṇaḥ parvatākārān madasiktān mahābalān . śataśaḥ koṭisaṅghātair dantibhir dantabhūṣaṇaiḥ
||71||करिणः पर्वताकारान् मदसिक्तान् महाबलान् । शतशः कोटिसङ्घातैर् दन्तिभिर् दन्तभूषणैः
vātavegajavair aśvaiḥ sindhujātaiḥ suśobhanaiḥ . śvetāśvaiḥ śyāmakarṇaiś ca koṭyanekair javānvitaiḥ
||72||वातवेगजवैर् अश्वैः सिन्धुजातैः सुशोभनैः । श्वेताश्वैः श्यामकर्णैश् च कोट्यनेकैर् जवान्वितैः
sannaddhabaddhakakṣaiś ca nānāpraharaṇodyataiḥ . asaṅkhyeyaiḥ padātaiś ca devaputropamais tathā
||73||सन्नद्धबद्धकक्षैश् च नानाप्रहरणोद्यतैः । असङ्ख्येयैः पदातैश् च देवपुत्रोपमैस् तथा
ity evaṃ dadṛśe rājā yajñasambhāravistaram . mudaṃ lebhe tadā rājā saṃhṛṣṭo vākyam abravīt
||74||इत्य् एवं ददृशे राजा यज्ञसम्भारविस्तरम् । मुदं लेभे तदा राजा संहृष्टो वाक्यम् अब्रवीत्
rājovāca:
ānayadhvaṃ hayaśreṣṭhaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam . cārayadhvaṃ pṛthivyāṃ vai rājaputrāḥ susaṃyatāḥ
||75||आनयध्वं हयश्रेष्ठं सर्वलक्षणलक्षितम् । चारयध्वं पृथिव्यां वै राजपुत्राः सुसंयताः
vidvadbhir dharmavidbhiś ca atra homo vidhīyatām . kṛṣṇacchāgaṃ ca mahiṣaṃ kṛṣṇasāramṛgaṃ dvijān
||76||विद्वद्भिर् धर्मविद्भिश् च अत्र होमो विधीयताम् । कृष्णच्छागं च महिषं कृष्णसारमृगं द्विजान्
anaḍvāhaṃ ca gāś caiva sarvāṃś ca paśupālakān . iṣṭayaś ca pravartantāṃ prāsādaṃ vaiṣṇavaṃ tataḥ
||77||अनड्वाहं च गाश् चैव सर्वांश् च पशुपालकान् । इष्टयश् च प्रवर्तन्तां प्रासादं वैष्णवं ततः
sarvam etac ca viprebhyo dīyatāṃ manasepsitam . striyaś ca ratnakoṭyaś ca grāmāś ca nagarāṇi ca
||78||सर्वम् एतच् च विप्रेभ्यो दीयतां मनसेप्सितम् । स्त्रियश् च रत्नकोट्यश् च ग्रामाश् च नगराणि च
samyak samṛddhabhūmyaś ca viṣayāś caivam arthinām . anyāni dravyajātāni manojñāni bahūni ca
||79||सम्यक् समृद्धभूम्यश् च विषयाश् चैवम् अर्थिनाम् । अन्यानि द्रव्यजातानि मनोज्ञानि बहूनि च
sarveṣāṃ yācamānānāṃ nāsti hy etan na bhāṣayet . tāvat pravartatāṃ yajño yāvad devaḥ purā tv iha . pratyakṣaṃ mama cābhyeti yajñasyāsya samīpataḥ
||80||सर्वेषां याचमानानां नास्ति ह्य् एतन् न भाषयेत् । तावत् प्रवर्ततां यज्ञो यावद् देवः पुरा त्व् इह । प्रत्यक्षं मम चाभ्येति यज्ञस्यास्य समीपतः
brahmovāca:
evam uktvā tadā viprā rājasiṃho mahābhujaḥ . dadau suvarṇasaṅghātaṃ koṭīnāṃ caiva bhūṣaṇam
||81||एवम् उक्त्वा तदा विप्रा राजसिंहो महाभुजः । ददौ सुवर्णसङ्घातं कोटीनां चैव भूषणम्
kareṇuśatasāhasraṃ vājino niyutāni ca . arbudaṃ caiva vṛṣabhaṃ svarṇaśṛṅgīś ca dhenukāḥ
||82||करेणुशतसाहस्रं वाजिनो नियुतानि च । अर्बुदं चैव वृषभं स्वर्णशृङ्गीश् च धेनुकाः
surūpāḥ surabhīś caiva kāṃsyadohāḥ payasvinīḥ . prāyacchat sa tu viprebhyo vedavidbhyo mudā yutaḥ
||83||सुरूपाः सुरभीश् चैव कांस्यदोहाः पयस्विनीः । प्रायच्छत् स तु विप्रेभ्यो वेदविद्भ्यो मुदा युतः
vāsāṃsi ca mahārhāṇi rāṅkavāstaraṇāni ca . suśuklāni ca śubhrāṇi pravālamaṇim uttamam
||84||वासांसि च महार्हाणि राङ्कवास्तरणानि च । सुशुक्लानि च शुभ्राणि प्रवालमणिम् उत्तमम्
adadāt sa mahāyajñe ratnāni vividhāni ca
||85||अददात् स महायज्ञे रत्नानि विविधानि च
vajravaidūryamāṇikyamuktikādyāni yāni ca . alaṅkāravatīḥ śubhrāḥ kanyā rājīvalocanāḥ
||86||वज्रवैदूर्यमाणिक्यमुक्तिकाद्यानि यानि च । अलङ्कारवतीः शुभ्राः कन्या राजीवलोचनाः
śatāni pañca viprebhyo rājā hṛṣṭaḥ pradattavān . striyaḥ pīnapayobhārāḥ kañcukaiḥ svastanāvṛtāḥ
||87||शतानि पञ्च विप्रेभ्यो राजा हृष्टः प्रदत्तवान् । स्त्रियः पीनपयोभाराः कञ्चुकैः स्वस्तनावृताः
madhyahīnāś ca suśroṇyaḥ padmapattrāyatekṣaṇāḥ . hāvabhāvānvitagrīvā bahvyo valayabhūṣitāḥ
||88||मध्यहीनाश् च सुश्रोण्यः पद्मपत्त्रायतेक्षणाः । हावभावान्वितग्रीवा बह्व्यो वलयभूषिताः
pādanūpurasaṃyuktāḥ paṭṭadukūlavāsasaḥ . ekaikaśo'dadāt tasmin kāmyāś ca kāminīr bahūḥ
||89||पादनूपुरसंयुक्ताः पट्टदुकूलवाससः । एकैकशोऽददात् तस्मिन् काम्याश् च कामिनीर् बहूः
arthibhyo brāhmaṇādibhyo hayamedhe dvijottamāḥ . bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca sampūrṇaṃ nānāsambhārasaṃyutam
||90||अर्थिभ्यो ब्राह्मणादिभ्यो हयमेधे द्विजोत्तमाः । भक्ष्यं भोज्यं च सम्पूर्णं नानासम्भारसंयुतम्
khaṇḍakādyāny anekāni svinnapakvāṃś ca piṣṭakān . annāny anyāni medhyāṃś ca ghṛtapūrāṃś ca khāṇḍavān
||91||खण्डकाद्यान्य् अनेकानि स्विन्नपक्वांश् च पिष्टकान् । अन्नान्य् अन्यानि मेध्यांश् च घृतपूरांश् च खाण्डवान्
madhurāṃs tarjitān pūpān annaṃ mṛṣṭaṃ supākikam . prītyarthaṃ sarvasattvānāṃ dīyate'nnaṃ punaḥ punaḥ
||92||मधुरांस् तर्जितान् पूपान् अन्नं मृष्टं सुपाकिकम् । प्रीत्यर्थं सर्वसत्त्वानां दीयतेऽन्नं पुनः पुनः
dattasya dīyamānasya dhanasyānto na vidyate . evaṃ dṛṣṭvā mahāyajñaṃ devadaityāḥ savāraṇāḥ
||93||दत्तस्य दीयमानस्य धनस्यान्तो न विद्यते । एवं दृष्ट्वा महायज्ञं देवदैत्याः सवारणाः
gandharvāpsarasaḥ siddhā ṛṣayaś ca prajeśvarāḥ . vismayaṃ paramaṃ yātā dṛṣṭvā kratuvaraṃ śubham
||94||गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा ऋषयश् च प्रजेश्वराः । विस्मयं परमं याता दृष्ट्वा क्रतुवरं शुभम्
purodhā mantriṇo rājā hṛṣṭās tatraiva sarvaśaḥ . na tatra malinaḥ kaścin na dīno na kṣudhānvitaḥ
||95||पुरोधा मन्त्रिणो राजा हृष्टास् तत्रैव सर्वशः । न तत्र मलिनः कश्चिन् न दीनो न क्षुधान्वितः
na vopasargo na glānir nādhayo vyādhayas tathā . nākālamaraṇaṃ tatra na daṃśo na grahā viṣam
||96||न वोपसर्गो न ग्लानिर् नाधयो व्याधयस् तथा । नाकालमरणं तत्र न दंशो न ग्रहा विषम्
hṛṣṭapuṣṭajanāḥ sarve tasmin rājño mahotsave . ye ca tatra tapaḥsiddhā munayaś cirajīvinaḥ
||97||हृष्टपुष्टजनाः सर्वे तस्मिन् राज्ञो महोत्सवे । ये च तत्र तपःसिद्धा मुनयश् चिरजीविनः
na jātaṃ tādṛśaṃ yajñaṃ dhanadhānyasamanvitam . evaṃ sa rājā vidhivad vājimedhaṃ dvijottamāḥ . kratuṃ samāpayām āsa prāsādaṃ vaiṣṇavaṃ tathā
||98||न जातं तादृशं यज्ञं धनधान्यसमन्वितम् । एवं स राजा विधिवद् वाजिमेधं द्विजोत्तमाः । क्रतुं समापयाम् आस प्रासादं वैष्णवं तथा
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).