adhyāyaḥ 158
brahmovāca:
vyāsatīrtham iti khyātaṃ prācetasam ataḥ param . nātaḥ parataraṃ kiñcit pāvanaṃ sarvasiddhidam
||1||व्यासतीर्थम् इति ख्यातं प्राचेतसम् अतः परम् । नातः परतरं किञ्चित् पावनं सर्वसिद्धिदम्
daśa me mānasāḥ putrāḥ sraṣṭāro jagatām api . antaṃ jijñāsavas te vai pṛthivyā jagmur ojasā
||2||दश मे मानसाः पुत्राः स्रष्टारो जगताम् अपि । अन्तं जिज्ञासवस् ते वै पृथिव्या जग्मुर् ओजसा
punaḥ sṛṣṭāḥ punas te'pi yātās tān samavekṣitum . naiva te'pi samāyātā ye gatās te gatā gatāḥ
||3||पुनः सृष्टाः पुनस् तेऽपि यातास् तान् समवेक्षितुम् । नैव तेऽपि समायाता ये गतास् ते गता गताः
tadotpannā mahāprājñā divyā āṅgiraso mune . vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ
||4||तदोत्पन्ना महाप्राज्ञा दिव्या आङ्गिरसो मुने । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वशास्त्रविशारदाः
te'nujñātā aṅgirasā guruṃ natvā tapodhanāḥ . tapase niścitāḥ sarve naiva pṛṣṭvā tu mātaram
||5||तेऽनुज्ञाता अङ्गिरसा गुरुं नत्वा तपोधनाः । तपसे निश्चिताः सर्वे नैव पृष्ट्वा तु मातरम्
sarvebhyo hy adhikā mātā gurubhyo gauraveṇa hi . tadā nārada kopena sā śaśāpa tadātmajān
||6||सर्वेभ्यो ह्य् अधिका माता गुरुभ्यो गौरवेण हि । तदा नारद कोपेन सा शशाप तदात्मजान्
mātovāca:
mām anādṛtya ye putrāḥ pravṛttāś carituṃ tapaḥ . sarvair api prakārais tan na teṣāṃ siddhim eṣyati
||7||माम् अनादृत्य ये पुत्राः प्रवृत्ताश् चरितुं तपः । सर्वैर् अपि प्रकारैस् तन् न तेषां सिद्धिम् एष्यति
brahmovāca:
nānādeśāṃś ca cinvānās tapaḥsiddhiṃ na yānti ca . vighnam anveti tān sarvān itaś cetaś ca dhāvataḥ
||8||नानादेशांश् च चिन्वानास् तपःसिद्धिं न यान्ति च । विघ्नम् अन्वेति तान् सर्वान् इतश् चेतश् च धावतः
kvāpi tad rākṣasair vighnaṃ kvāpi tan mānuṣair abhūt . pramadābhiḥ kvacic cāpi kvāpi taddehadoṣataḥ
||9||क्वापि तद् राक्षसैर् विघ्नं क्वापि तन् मानुषैर् अभूत् । प्रमदाभिः क्वचिच् चापि क्वापि तद्देहदोषतः
evaṃ tu bhramamāṇās te yayuḥ sarve taponidhim . agastyaṃ tapatāṃ śreṣṭhaṃ kumbhayoniṃ jagadgurum
||10||एवं तु भ्रममाणास् ते ययुः सर्वे तपोनिधिम् । अगस्त्यं तपतां श्रेष्ठं कुम्भयोनिं जगद्गुरुम्
namaskṛtvā hy āṅgirasā hy agnivaṃśasamudbhavāḥ . dakṣiṇāśāpatiṃ śāntaṃ vinītāḥ praṣṭum udyatāḥ
||11||नमस्कृत्वा ह्य् आङ्गिरसा ह्य् अग्निवंशसमुद्भवाः । दक्षिणाशापतिं शान्तं विनीताः प्रष्टुम् उद्यताः
āṅgirasā ūcuḥ:
bhagavan kena doṣeṇa tapo'smākaṃ na sidhyati . nānāvidhair apy upāyaiḥ kurvatāṃ ca punaḥ punaḥ
||12||भगवन् केन दोषेण तपोऽस्माकं न सिध्यति । नानाविधैर् अप्य् उपायैः कुर्वतां च पुनः पुनः
kiṃ kurmaḥ kaḥ prakāro'tra tapasy eva bhavāma kim . upāyaṃ brūhi viprendra jyeṣṭho'si tapasā dhruvam
||13||किं कुर्मः कः प्रकारोऽत्र तपस्य् एव भवाम किम् । उपायं ब्रूहि विप्रेन्द्र ज्येष्ठोऽसि तपसा ध्रुवम्
jñātāsi jñānināṃ brahman vaktāsi vadatāṃ varaḥ . śānto'si yamināṃ nityaṃ dayāvān priyakṛt tathā
||14||ज्ञातासि ज्ञानिनां ब्रह्मन् वक्तासि वदतां वरः । शान्तोऽसि यमिनां नित्यं दयावान् प्रियकृत् तथा
akrodhanaś ca na dveṣṭā tasmād brūhi vivakṣitam . sāhaṅkārā dayāhīnā gurusevāvivarjitāḥ . asatyavādinaḥ krūrā na te tattvaṃ vijānate
||15||अक्रोधनश् च न द्वेष्टा तस्माद् ब्रूहि विवक्षितम् । साहङ्कारा दयाहीना गुरुसेवाविवर्जिताः । असत्यवादिनः क्रूरा न ते तत्त्वं विजानते
brahmovāca:
agastyaḥ prāha tān sarvān kṣaṇaṃ dhyātvā śanaiḥ śanaiḥ
||16||अगस्त्यः प्राह तान् सर्वान् क्षणं ध्यात्वा शनैः शनैः
agastya uvāca:
śāntātmāno bhavanto vai sraṣṭāro brahmaṇā kṛtāḥ . na paryāptaṃ tapaś cābhūt smaradhvaṃ smayakāraṇam
||17||शान्तात्मानो भवन्तो वै स्रष्टारो ब्रह्मणा कृताः । न पर्याप्तं तपश् चाभूत् स्मरध्वं स्मयकारणम्
brahmaṇā nirmitāḥ pūrvaṃ ye gatāḥ sukham edhate . ye gatāḥ punar anveṣṭuṃ te ca tv āṅgiraso'bhavan
||18||ब्रह्मणा निर्मिताः पूर्वं ये गताः सुखम् एधते । ये गताः पुनर् अन्वेष्टुं ते च त्व् आङ्गिरसोऽभवन्
te yūyaṃ ca punaḥ kāle yātā yātāḥ śanaiḥ śanaiḥ . prajāpater apy adhikā bhavitāro na saṃśayaḥ
||19||ते यूयं च पुनः काले याता याताः शनैः शनैः । प्रजापतेर् अप्य् अधिका भवितारो न संशयः
ito yāntu tapas taptuṃ gaṅgāṃ trailokyapāvanīm . nopāyo'nyo'sti saṃsāre vinā gaṅgāṃ śivapriyām
||20||इतो यान्तु तपस् तप्तुं गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् । नोपायोऽन्योऽस्ति संसारे विना गङ्गां शिवप्रियाम्
tatrāśrame puṇyadeśe jñānadaṃ pūjayiṣyatha . sa cchedayiṣyaty akhilaṃ saṃśayaṃ vo mahāmatiḥ . na siddhiḥ kvāpi keṣāñcid vinā sadguruṇā yataḥ
||21||तत्राश्रमे पुण्यदेशे ज्ञानदं पूजयिष्यथ । स च्छेदयिष्यत्य् अखिलं संशयं वो महामतिः । न सिद्धिः क्वापि केषाञ्चिद् विना सद्गुरुणा यतः
brahmovāca:
te tam ūcur munivaraṃ jñānadaḥ ko'bhidhīyate . brahmā viṣṇur maheśo vā ādityo vāpi candramāḥ
||22||ते तम् ऊचुर् मुनिवरं ज्ञानदः कोऽभिधीयते । ब्रह्मा विष्णुर् महेशो वा आदित्यो वापि चन्द्रमाः
agniś ca varuṇaḥ kaḥ syāj jñānado munisattama . agastyaḥ punar apy āha jñānadaḥ śrūyatām ayam
||23||अग्निश् च वरुणः कः स्याज् ज्ञानदो मुनिसत्तम । अगस्त्यः पुनर् अप्य् आह ज्ञानदः श्रूयताम् अयम्
yā āpaḥ so'gnir ity ukto yo'gniḥ sūryaḥ sa ucyate . yaś ca sūryaḥ sa vai viṣṇur yaś ca viṣṇuḥ sa bhāskaraḥ
||24||या आपः सोऽग्निर् इत्य् उक्तो योऽग्निः सूर्यः स उच्यते । यश् च सूर्यः स वै विष्णुर् यश् च विष्णुः स भास्करः
yaś ca brahmā sa vai rudro yo rudraḥ sarvam eva tat . yasya sarvaṃ tu taj jñānaṃ jñānadaḥ so'tra kīrtyate
||25||यश् च ब्रह्मा स वै रुद्रो यो रुद्रः सर्वम् एव तत् । यस्य सर्वं तु तज् ज्ञानं ज्ञानदः सोऽत्र कीर्त्यते
deśikaprerakavyākhyākṛdupādhyāyadehadāḥ . guravaḥ santi bahavas teṣāṃ jñānaprado mahān
||26||देशिकप्रेरकव्याख्याकृदुपाध्यायदेहदाः । गुरवः सन्ति बहवस् तेषां ज्ञानप्रदो महान्
tad eva jñānam atroktaṃ yena bhedo vihanyate . eka evādvayaḥ śambhur indramitrāgnināmabhiḥ . vadanti bahudhā viprā bhrāntopakṛtihetave
||27||तद् एव ज्ञानम् अत्रोक्तं येन भेदो विहन्यते । एक एवाद्वयः शम्भुर् इन्द्रमित्राग्निनामभिः । वदन्ति बहुधा विप्रा भ्रान्तोपकृतिहेतवे
brahmovāca:
etac chrutvā muner vākyaṃ gāthā gāyanta eva te . jagmuḥ pañcottarāṃ gaṅgāṃ pañca jagmuś ca dakṣiṇām
||28||एतच् छ्रुत्वा मुनेर् वाक्यं गाथा गायन्त एव ते । जग्मुः पञ्चोत्तरां गङ्गां पञ्च जग्मुश् च दक्षिणाम्
agastyenoditān devān pūjayanto yathāvidhi . āsaneṣu viśeṣeṇa hy āsīnās tattvacintakāḥ
||29||अगस्त्येनोदितान् देवान् पूजयन्तो यथाविधि । आसनेषु विशेषेण ह्य् आसीनास् तत्त्वचिन्तकाः
teṣāṃ sarve suragaṇāḥ prītimanto'bhavan mune . sraṣṭṛtvaṃ tu yugādau yat kalpitaṃ viśvayoninā
||30||तेषां सर्वे सुरगणाः प्रीतिमन्तोऽभवन् मुने । स्रष्टृत्वं तु युगादौ यत् कल्पितं विश्वयोनिना
adharmāṇāṃ nivṛttyarthaṃ vedānāṃ sthāpanāya ca . lokānām upakārārthaṃ dharmakāmārthasiddhaye
||31||अधर्माणां निवृत्त्यर्थं वेदानां स्थापनाय च । लोकानाम् उपकारार्थं धर्मकामार्थसिद्धये
purāṇasmṛtivedārthadharmaśāstrārthaniścaye . sraṣṭṛtvaṃ jagatām iṣṭaṃ tādṛgrūpā bhaviṣyatha
||32||पुराणस्मृतिवेदार्थधर्मशास्त्रार्थनिश्चये । स्रष्टृत्वं जगताम् इष्टं तादृग्रूपा भविष्यथ
prajāpatitvaṃ teṣāṃ vai bhaviṣyati śanaiḥ kramāt . yadā hy adharmo bhavitā vedānāṃ ca parābhavaḥ
||33||प्रजापतित्वं तेषां वै भविष्यति शनैः क्रमात् । यदा ह्य् अधर्मो भविता वेदानां च पराभवः
vedānāṃ vyasanaṃ tebhyo bhāvivyāsās tatas tu te . yadā yadā tu dharmasya glānir vedasya dṛśyate
||34||वेदानां व्यसनं तेभ्यो भाविव्यासास् ततस् तु ते । यदा यदा तु धर्मस्य ग्लानिर् वेदस्य दृश्यते
tadā tadā tu te vyāsā bhaviṣyanty upakāriṇaḥ . teṣāṃ yat tapasaḥ sthānaṃ gaṅgāyās tīram uttamam
||35||तदा तदा तु ते व्यासा भविष्यन्त्य् उपकारिणः । तेषां यत् तपसः स्थानं गङ्गायास् तीरम् उत्तमम्
tatra tatra śivo viṣṇur aham āditya eva ca . agnir āpaḥ sarvam iti tatra sannihitaṃ sadā
||36||तत्र तत्र शिवो विष्णुर् अहम् आदित्य एव च । अग्निर् आपः सर्वम् इति तत्र सन्निहितं सदा
naitebhyaḥ pāvanaṃ kiñcin naitebhyas tv adhikaṃ kvacit . tattadākāratāṃ prāptaṃ paraṃ brahmaiva kevalam
||37||नैतेभ्यः पावनं किञ्चिन् नैतेभ्यस् त्व् अधिकं क्वचित् । तत्तदाकारतां प्राप्तं परं ब्रह्मैव केवलम्
sarvātmakaḥ śivo vyāpī sarvabhāvasvarūpadhṛk . viśeṣatas tatra tīrthe sarvaprāṇyanukampayā
||38||सर्वात्मकः शिवो व्यापी सर्वभावस्वरूपधृक् । विशेषतस् तत्र तीर्थे सर्वप्राण्यनुकम्पया
sarvair devair anuvṛtas tadanugrahakārakaḥ . dharmavyāsās tu te jñeyā vedavyāsās tathaiva ca
||39||सर्वैर् देवैर् अनुवृतस् तदनुग्रहकारकः । धर्मव्यासास् तु ते ज्ञेया वेदव्यासास् तथैव च
teṣāṃ tīrthaṃ tena nāmnā vyapadiṣṭaṃ jagattraye . pāpapaṅkakṣālanāmbho mohadhvāntamadāpaham . sarvasiddhipradaṃ puṃsāṃ vyāsatīrtham anuttamam
||40||तेषां तीर्थं तेन नाम्ना व्यपदिष्टं जगत्त्रये । पापपङ्कक्षालनाम्भो मोहध्वान्तमदापहम् । सर्वसिद्धिप्रदं पुंसां व्यासतीर्थम् अनुत्तमम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).