adhyāyaḥ 154
brahmovāca:
sahasrakuṇḍam ākhyātaṃ tīrthaṃ vedavido viduḥ . yasya smaraṇamātreṇa sukhī sampadyate naraḥ
||1||सहस्रकुण्डम् आख्यातं तीर्थं वेदविदो विदुः । यस्य स्मरणमात्रेण सुखी सम्पद्यते नरः
purā dāśarathī rāmaḥ setuṃ baddhvā mahārṇave . laṅkāṃ dagdhvā ripūn hatvā rāvaṇādīn raṇe śaraiḥ
||2||पुरा दाशरथी रामः सेतुं बद्ध्वा महार्णवे । लङ्कां दग्ध्वा रिपून् हत्वा रावणादीन् रणे शरैः
vaidehīṃ ca samāsādya rāmo vacanam abravīt . paśyatsu lokapāleṣu tasyācārye puraḥ sthite
||3||वैदेहीं च समासाद्य रामो वचनम् अब्रवीत् । पश्यत्सु लोकपालेषु तस्याचार्ये पुरः स्थिते
agnau śuddhigatāṃ sītāṃ rāmo lakṣmaṇasannidhau . ehi vaidehi śuddhāsi aṅkam āroḍhum arhasi
||4||अग्नौ शुद्धिगतां सीतां रामो लक्ष्मणसन्निधौ । एहि वैदेहि शुद्धासि अङ्कम् आरोढुम् अर्हसि
nety uvāca tadā śrīmān aṅgado hanumāṃs tathā . ayodhyāyāṃ tu vaidehi sārdhaṃ yāmaḥ suhṛjjanaiḥ
||5||नेत्य् उवाच तदा श्रीमान् अङ्गदो हनुमांस् तथा । अयोध्यायां तु वैदेहि सार्धं यामः सुहृज्जनैः
tatra śuddhim avāpyātha punar bhrātṛṣu mātṛṣu . laukikeṣv api paśyatsu tataḥ śuddhā nṛpātmajā
||6||तत्र शुद्धिम् अवाप्याथ पुनर् भ्रातृषु मातृषु । लौकिकेष्व् अपि पश्यत्सु ततः शुद्धा नृपात्मजा
ayodhyāyāṃ supuṇye'hni aṅkam āroḍhum arhasi . asyāś caritraviṣaye sandehaḥ kasya jāyate
||7||अयोध्यायां सुपुण्येऽह्नि अङ्कम् आरोढुम् अर्हसि । अस्याश् चरित्रविषये सन्देहः कस्य जायते
lokāpavādas tad api nirasyaḥ svajaneṣu hi . tayor vākyam anādṛtya lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ
||8||लोकापवादस् तद् अपि निरस्यः स्वजनेषु हि । तयोर् वाक्यम् अनादृत्य लक्ष्मणः सविभीषणः
rāmaś ca jāmbavāṃś caiva tām āhvayan nṛpātmajām . svastīty uktā devatābhī rājño'ṅkaṃ cāruroha sā
||9||रामश् च जाम्बवांश् चैव ताम् आह्वयन् नृपात्मजाम् । स्वस्तीत्य् उक्ता देवताभी राज्ञोऽङ्कं चारुरोह सा
muditās te yayuḥ śīghraṃ puṣpakeṇa virājatā . ayodhyāṃ nagarīṃ prāpya tathā rājyaṃ svakaṃ tu yat
||10||मुदितास् ते ययुः शीघ्रं पुष्पकेण विराजता । अयोध्यां नगरीं प्राप्य तथा राज्यं स्वकं तु यत्
muditās te'bhavan sarve sadā rāmānuvartinaḥ . tataḥ katipayāheṣu anāryebhyo virūpikām
||11||मुदितास् तेऽभवन् सर्वे सदा रामानुवर्तिनः । ततः कतिपयाहेषु अनार्येभ्यो विरूपिकाम्
vācaṃ śrutvā sa tatyāja gurviṇīṃ tām ayonijām . mithyāpavādam api hi na sahante kulonnatāḥ
||12||वाचं श्रुत्वा स तत्याज गुर्विणीं ताम् अयोनिजाम् । मिथ्यापवादम् अपि हि न सहन्ते कुलोन्नताः
vālmīker munimukhyasya āśramasya samīpataḥ . tatyāja lakṣmaṇaḥ sītām aduṣṭāṃ rudatīṃ rudan
||13||वाल्मीकेर् मुनिमुख्यस्य आश्रमस्य समीपतः । तत्याज लक्ष्मणः सीताम् अदुष्टां रुदतीं रुदन्
nollaṅghyājñā gurūṇām ity asau tad akarod bhiyā . tataḥ katipayāheṣu vyatīteṣu nṛpātmajaḥ
||14||नोल्लङ्घ्याज्ञा गुरूणाम् इत्य् असौ तद् अकरोद् भिया । ततः कतिपयाहेषु व्यतीतेषु नृपात्मजः
rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ hayamedhāya dīkṣitaḥ . tatraivājagmatur ubhau rāmaputrau yaśasvinau
||15||रामः सौमित्रिणा सार्धं हयमेधाय दीक्षितः । तत्रैवाजग्मतुर् उभौ रामपुत्रौ यशस्विनौ
lavaḥ kuśaś ca vikhyātau nāradāv iva gāyakau . rāmāyaṇaṃ samagraṃ tad gandharvāv iva susvarau
||16||लवः कुशश् च विख्यातौ नारदाव् इव गायकौ । रामायणं समग्रं तद् गन्धर्वाव् इव सुस्वरौ
rāmasya caritaṃ sarvaṃ gāyamānau samīyatuḥ . yajñavāṭaṃ rājasutau hetubhir lakṣitau tadā
||17||रामस्य चरितं सर्वं गायमानौ समीयतुः । यज्ञवाटं राजसुतौ हेतुभिर् लक्षितौ तदा
rāmaputrāv ubhau śūrau vaidehyās tanayāv iti . tāv ānīya tataḥ putrāv abhiṣicya yathākramam
||18||रामपुत्राव् उभौ शूरौ वैदेह्यास् तनयाव् इति । ताव् आनीय ततः पुत्राव् अभिषिच्य यथाक्रमम्
aṅkārūḍhau tataḥ kṛtvā sasvaje tau punaḥ punaḥ . saṃsāraduḥkhakhinnānām agatīnāṃ śarīriṇām
||19||अङ्कारूढौ ततः कृत्वा सस्वजे तौ पुनः पुनः । संसारदुःखखिन्नानाम् अगतीनां शरीरिणाम्
putrāliṅganam evātra paraṃ viśrāntikāraṇam . muhur āliṅgya tau putrau muhuḥ svajati cumbati
||20||पुत्रालिङ्गनम् एवात्र परं विश्रान्तिकारणम् । मुहुर् आलिङ्ग्य तौ पुत्रौ मुहुः स्वजति चुम्बति
kim apy antar dhyāyati ca niḥśvasaty api vai muhuḥ . etasminn antare prāptā rākṣasā laṅkavāsinaḥ
||21||किम् अप्य् अन्तर् ध्यायति च निःश्वसत्य् अपि वै मुहुः । एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्ता राक्षसा लङ्कवासिनः
sugrīvo hanumāṃś caiva aṅgado jāmbavāṃs tathā . anye ca vānarāḥ sarve vibhīṣaṇapuraḥsarāḥ
||22||सुग्रीवो हनुमांश् चैव अङ्गदो जाम्बवांस् तथा । अन्ये च वानराः सर्वे विभीषणपुरःसराः
te cāgatya nṛpaṃ prāptāḥ siṃhāsanam upasthitam . sītām adṛṣṭvā hanumān aṅgadaḥ kanakāṅgadaḥ
||23||ते चागत्य नृपं प्राप्ताः सिंहासनम् उपस्थितम् । सीताम् अदृष्ट्वा हनुमान् अङ्गदः कनकाङ्गदः
kva gatāyonijā mātā eko rāmo'tra dṛśyate . rāmeṇa sā parityaktā ity ūcur dvārapālakāḥ
||24||क्व गतायोनिजा माता एको रामोऽत्र दृश्यते । रामेण सा परित्यक्ता इत्य् ऊचुर् द्वारपालकाः
paśyatsu lokapāleṣu ārye tatra pravādini . agnau śuddhigatāṃ sītāṃ kiṃ tu rājā niraṅkuśaḥ
||25||पश्यत्सु लोकपालेषु आर्ये तत्र प्रवादिनि । अग्नौ शुद्धिगतां सीतां किं तु राजा निरङ्कुशः
utpannair laukikair vākyai rāmas tyajati tāṃ priyām . mariṣyāva iti hy uktvā gautamīṃ punar īyatuḥ
||26||उत्पन्नैर् लौकिकैर् वाक्यै रामस् त्यजति तां प्रियाम् । मरिष्याव इति ह्य् उक्त्वा गौतमीं पुनर् ईयतुः
rāmas tau pṛṣṭhato'bhyetya ayodhyāvāsibhiḥ saha . āgatya gautamīṃ tatra'kurvaṃs te paramaṃ tapaḥ
||27||रामस् तौ पृष्ठतोऽभ्येत्य अयोध्यावासिभिः सह । आगत्य गौतमीं तत्रऽकुर्वंस् ते परमं तपः
smāraṃ smāraṃ niśvasantas tāṃ sītāṃ lokamātaram . saṃsārāsthāvirahitā gautamīsevanotsukāḥ
||28||स्मारं स्मारं निश्वसन्तस् तां सीतां लोकमातरम् । संसारास्थाविरहिता गौतमीसेवनोत्सुकाः
lokatrayapatiḥ sākṣād rāmo'nujasamanvitaḥ . prāptaḥ snātvā ca gautamyāṃ śivārādhanatatparaḥ
||29||लोकत्रयपतिः साक्षाद् रामोऽनुजसमन्वितः । प्राप्तः स्नात्वा च गौतम्यां शिवाराधनतत्परः
paritāpaṃ jahau sarvaṃ sahasraparivāritaḥ . yatra cāsīt sa vṛttāntaḥ sahasrakuṇḍam ucyate
||30||परितापं जहौ सर्वं सहस्रपरिवारितः । यत्र चासीत् स वृत्तान्तः सहस्रकुण्डम् उच्यते
daśāparāṇi tīrthāni tatra sarvārthadāni ca . tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sahasraphaladāyakam
||31||दशापराणि तीर्थानि तत्र सर्वार्थदानि च । तत्र स्नानं च दानं च सहस्रफलदायकम्
yatra śrīgautamītīre vasiṣṭhādimunīśvaraiḥ . sarvāpattārakaṃ homam akārayad aghāntakam
||32||यत्र श्रीगौतमीतीरे वसिष्ठादिमुनीश्वरैः । सर्वापत्तारकं होमम् अकारयद् अघान्तकम्
sahasrasaṅkhyāyukteṣu kuṇḍeṣu vasudhārayā . sarvān apekṣitān kāmān avāpāsau mahātapāḥ
||33||सहस्रसङ्ख्यायुक्तेषु कुण्डेषु वसुधारया । सर्वान् अपेक्षितान् कामान् अवापासौ महातपाः
gautamyāḥ saridambāyāḥ prasādād rākṣasāntakaḥ . sahasrakuṇḍābhidhaṃ tad abhūt tīrthaṃ mahāphalam
||34||गौतम्याः सरिदम्बायाः प्रसादाद् राक्षसान्तकः । सहस्रकुण्डाभिधं तद् अभूत् तीर्थं महाफलम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).