adhyāyaḥ 22
lomaharṣaṇa uvāca:
tataś cānantaraṃ viprā narakā rauravādayaḥ . pāpino yeṣu pātyante tāñ śṛṇudhvaṃ dvijottamāḥ
||1||ततश् चानन्तरं विप्रा नरका रौरवादयः । पापिनो येषु पात्यन्ते ताञ् शृणुध्वं द्विजोत्तमाः
rauravaḥ śaukaro rodhas tāno viśasanas tathā . mahājvālas taptakuḍyo mahālobho vimohanaḥ
||2||रौरवः शौकरो रोधस् तानो विशसनस् तथा । महाज्वालस् तप्तकुड्यो महालोभो विमोहनः
rudhirāndho vasātaptaḥ kṛmīśaḥ kṛmibhojanaḥ . asipattravanaṃ kṛṣṇo lālābhakṣaś ca dāruṇaḥ
||3||रुधिरान्धो वसातप्तः कृमीशः कृमिभोजनः । असिपत्त्रवनं कृष्णो लालाभक्षश् च दारुणः
tathā pūyavahaḥ pāpo vahnijvālo hy adhaḥśirāḥ . sadaṃśaḥ kṛṣṇasūtraś ca tamaś cāvīcir eva ca
||4||तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालो ह्य् अधःशिराः । सदंशः कृष्णसूत्रश् च तमश् चावीचिर् एव च
śvabhojano'thāpratiṣṭhomaāvīciś ca tathāparaḥ . ity evamādayaś cānye narakā bhṛśadāruṇāḥ
||5||श्वभोजनोऽथाप्रतिष्ठोमआवीचिश् च तथापरः । इत्य् एवमादयश् चान्ये नरका भृशदारुणाः
yamasya viṣaye ghorāḥ śastrāgniviṣadarśinaḥ . patanti yeṣu puruṣāḥ pāpakarmaratāś ca ye
||6||यमस्य विषये घोराः शस्त्राग्निविषदर्शिनः । पतन्ति येषु पुरुषाः पापकर्मरताश् च ये
kūṭasākṣī tathā samyak pakṣapātena yo vadet . yaś cānyad anṛtaṃ vakti sa naro yāti rauravam
||7||कूटसाक्षी तथा सम्यक् पक्षपातेन यो वदेत् । यश् चान्यद् अनृतं वक्ति स नरो याति रौरवम्
bhrūṇahā purahantā ca goghnaś ca munisattamāḥ . yānti te rauravaṃ ghoraṃ yaś cocchvāsanirodhakaḥ
||8||भ्रूणहा पुरहन्ता च गोघ्नश् च मुनिसत्तमाः । यान्ति ते रौरवं घोरं यश् चोच्छ्वासनिरोधकः
surāpo brahmahā hartā suvarṇasya ca śūkare . prayāti narake yaś ca taiḥ saṃsargam upaiti vai
||9||सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च शूकरे । प्रयाति नरके यश् च तैः संसर्गम् उपैति वै
rājanyavaiśyahā caiva tathaiva gurutalpagaḥ . taptakumbhe svasṛgāmī hanti rājabhaṭaṃ ca yaḥ
||10||राजन्यवैश्यहा चैव तथैव गुरुतल्पगः । तप्तकुम्भे स्वसृगामी हन्ति राजभटं च यः
mādhvīvikrayakṛn vadhyapālaḥ kesaravikrayī . taptalohe patanty ete yaś ca bhaktaṃ parityajet
||11||माध्वीविक्रयकृन् वध्यपालः केसरविक्रयी । तप्तलोहे पतन्त्य् एते यश् च भक्तं परित्यजेत्
sutāṃ snuṣāṃ cāpi gatvā mahājvāle nipātyate . avamantā gurūṇāṃ yo yaś cākroṣṭā narādhamaḥ
||12||सुतां स्नुषां चापि गत्वा महाज्वाले निपात्यते । अवमन्ता गुरूणां यो यश् चाक्रोष्टा नराधमः
vedadūṣayitā yaś ca vedavikrayakaś ca yaḥ . agamyagāmī yaś ca syāt te yānti śabalaṃ dvijāḥ
||13||वेददूषयिता यश् च वेदविक्रयकश् च यः । अगम्यगामी यश् च स्यात् ते यान्ति शबलं द्विजाः
cauro vimohe patati maryādādūṣakas tathā . devadvijapitṛdveṣṭā ratnadūṣayitā ca yaḥ
||14||चौरो विमोहे पतति मर्यादादूषकस् तथा । देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः
sa yāti kṛmibhakṣye vai kṛmīśe tu duriṣṭikṛt . pitṛdevātithīn yas tu paryaśnāti narādhamaḥ
||15||स याति कृमिभक्ष्ये वै कृमीशे तु दुरिष्टिकृत् । पितृदेवातिथीन् यस् तु पर्यश्नाति नराधमः
lālābhakṣye sa yāty ugre śarakartā ca vedhake . karoti karṇino yaś ca yaś ca khaḍgādikṛn naraḥ
||16||लालाभक्ष्ये स यात्य् उग्रे शरकर्ता च वेधके । करोति कर्णिनो यश् च यश् च खड्गादिकृन् नरः
prayānty ete viśasane narake bhṛśadāruṇe . asatpratigrahītā ca narake yāty adhomukhe
||17||प्रयान्त्य् एते विशसने नरके भृशदारुणे । असत्प्रतिग्रहीता च नरके यात्य् अधोमुखे
ayājyayājakas tatra tathā nakṣatrasūcakaḥ . kṛmipūye naraś caiko yāti miṣṭānnabhuk sadā
||18||अयाज्ययाजकस् तत्र तथा नक्षत्रसूचकः । कृमिपूये नरश् चैको याति मिष्टान्नभुक् सदा
lākṣāmāṃsarasānāṃ ca tilānāṃ lavaṇasya ca . vikretā brāhmaṇo yāti tam eva narakaṃ dvijāḥ
||19||लाक्षामांसरसानां च तिलानां लवणस्य च । विक्रेता ब्राह्मणो याति तम् एव नरकं द्विजाः
mārjārakukkuṭacchāgaśvavarāhavihaṅgamān . poṣayan narakaṃ yāti tam eva dvijasattamāḥ
||20||मार्जारकुक्कुटच्छागश्ववराहविहङ्गमान् । पोषयन् नरकं याति तम् एव द्विजसत्तमाः
raṅgopajīvī kaivartaḥ kuṇḍāśī garadas tathā . sūcī māhiṣikaś caiva parvagāmī ca yo dvijaḥ
||21||रङ्गोपजीवी कैवर्तः कुण्डाशी गरदस् तथा । सूची माहिषिकश् चैव पर्वगामी च यो द्विजः
agāradāhī mitraghnaḥ śakunigrāmayājakaḥ . rudhirāndhe patanty ete somaṃ vikrīṇate ca ye
||22||अगारदाही मित्रघ्नः शकुनिग्रामयाजकः । रुधिरान्धे पतन्त्य् एते सोमं विक्रीणते च ये
madhuhā grāmahantā ca yāti vaitaraṇīṃ naraḥ . retaḥpānādikartāro maryādābhedinaś ca ye
||23||मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः । रेतःपानादिकर्तारो मर्यादाभेदिनश् च ये
te kṛcchre yānty aśaucāś ca kuhakājīvinaś ca ye . asipattravanaṃ yāti vanacchedī vṛthaiva yaḥ
||24||ते कृच्छ्रे यान्त्य् अशौचाश् च कुहकाजीविनश् च ये । असिपत्त्रवनं याति वनच्छेदी वृथैव यः
aurabhrikā mṛgavyādhā vahnijvāle patanti vai . yānti tatraiva te viprā yaś cāpākeṣu vahnidaḥ
||25||औरभ्रिका मृगव्याधा वह्निज्वाले पतन्ति वै । यान्ति तत्रैव ते विप्रा यश् चापाकेषु वह्निदः
vratopalopako yaś ca svāśramād vicyutaś ca yaḥ . sandaṃśayātanāmadhye patatas tāv ubhāv api
||26||व्रतोपलोपको यश् च स्वाश्रमाद् विच्युतश् च यः । सन्दंशयातनामध्ये पततस् ताव् उभाव् अपि
divā svapneṣu syandante ye narā brahmacāriṇaḥ . putrair adhyāpitā ye tu te patanti śvabhojane
||27||दिवा स्वप्नेषु स्यन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः । पुत्रैर् अध्यापिता ये तु ते पतन्ति श्वभोजने
ete cānye ca narakāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ . yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ pacyante yātanāgatāḥ
||28||एते चान्ये च नरकाः शतशोऽथ सहस्रशः । येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः
tathaiva pāpāny etāni tathānyāni sahasraśaḥ . bhujyante jātipuruṣair narakāntaragocaraiḥ
||29||तथैव पापान्य् एतानि तथान्यानि सहस्रशः । भुज्यन्ते जातिपुरुषैर् नरकान्तरगोचरैः
varṇāśramaviruddhaṃ ca karma kurvanti ye narāḥ . karmaṇā manasā vācā nirayeṣu patanti te
||30||वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वन्ति ये नराः । कर्मणा मनसा वाचा निरयेषु पतन्ति ते
adhaḥśirobhir dṛśyante nārakair divi devatāḥ . devāś cādhomukhān sarvān adhaḥ paśyanti nārakān
||31||अधःशिरोभिर् दृश्यन्ते नारकैर् दिवि देवताः । देवाश् चाधोमुखान् सर्वान् अधः पश्यन्ति नारकान्
sthāvarāḥ kṛmayo'jvāś ca pakṣiṇaḥ paśavo narāḥ . dhārmikās tridaśās tadvan mokṣiṇaś ca yathākramam
||32||स्थावराः कृमयोऽज्वाश् च पक्षिणः पशवो नराः । धार्मिकास् त्रिदशास् तद्वन् मोक्षिणश् च यथाक्रमम्
sahasrabhāgaḥ prathamād dvitīyo'nukramāt tathā . sarve hy ete mahābhāgā yāvan muktisamāśrayāḥ
||33||सहस्रभागः प्रथमाद् द्वितीयोऽनुक्रमात् तथा । सर्वे ह्य् एते महाभागा यावन् मुक्तिसमाश्रयाः
yāvanto jantavaḥ svarge tāvanto narakaukasaḥ . pāpakṛd yāti narakaṃ prāyaścittaparāṅmukhaḥ
||34||यावन्तो जन्तवः स्वर्गे तावन्तो नरकौकसः । पापकृद् याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः
pāpānām anurūpāṇi prāyaścittāni yad yathā . tathā tathaiva saṃsmṛtya proktāni paramarṣibhiḥ
||35||पापानाम् अनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद् यथा । तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः
pāpe gurūṇi guruṇi svalpāny alpe ca tadvidaḥ . prāyaścittāni viprendrā jaguḥ svāyambhuvādayaḥ
||36||पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्य् अल्पे च तद्विदः । प्रायश्चित्तानि विप्रेन्द्रा जगुः स्वायम्भुवादयः
prāyaścittāny aśeṣāṇi tapaḥkarmātmakāni vai . yāni teṣām aśeṣāṇāṃ kṛṣṇānusmaraṇaṃ param
||37||प्रायश्चित्तान्य् अशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै । यानि तेषाम् अशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम्
kṛte pāpe'nutāpo vai yasya puṃsaḥ prajāyate . prāyaścittaṃ tu tasyaikaṃ harisaṃsmaraṇaṃ param
||38||कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम्
prātar niśi tathā sandhyāmadhyāhnādiṣu saṃsmaran . nārāyaṇam avāpnoti sadyaḥ pāpakṣayān naraḥ
||39||प्रातर् निशि तथा सन्ध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन् । नारायणम् अवाप्नोति सद्यः पापक्षयान् नरः
viṣṇusaṃsmaraṇāt kṣīṇasamastakleśasañcayaḥ . muktiṃ prayāti bho viprā viṣṇos tasyānukīrtanāt
||40||विष्णुसंस्मरणात् क्षीणसमस्तक्लेशसञ्चयः । मुक्तिं प्रयाति भो विप्रा विष्णोस् तस्यानुकीर्तनात्
vāsudeve mano yasya japahomārcanādiṣu . tasyāntarāyo viprendrā devendratvādikaṃ phalam
||41||वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु । तस्यान्तरायो विप्रेन्द्रा देवेन्द्रत्वादिकं फलम्
kva nākapṛṣṭhagamanaṃ punarāvṛttilakṣaṇam . kva japo vāsudeveti muktibījam anuttamam
||42||क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् । क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजम् अनुत्तमम्
tasmād aharniśaṃ viṣṇuṃ saṃsmaran puruṣo dvijaḥ . na yāti narakaṃ śuddhaḥ saṅkṣīṇākhilapātakaḥ
||43||तस्माद् अहर्निशं विष्णुं संस्मरन् पुरुषो द्विजः । न याति नरकं शुद्धः सङ्क्षीणाखिलपातकः
manaḥprītikaraḥ svargo narakas tadviparyayaḥ . narakasvargasañjñe vai pāpapuṇye dvijottamāḥ
||44||मनःप्रीतिकरः स्वर्गो नरकस् तद्विपर्ययः । नरकस्वर्गसञ्ज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तमाः
vastv ekam eva duḥkhāya sukhāyerṣyodayāya ca . kopāya ca yatas tasmād vastu duḥkhātmakaṃ kutaḥ
||45||वस्त्व् एकम् एव दुःखाय सुखायेर्ष्योदयाय च । कोपाय च यतस् तस्माद् वस्तु दुःखात्मकं कुतः
tad eva prītaye bhūtvā punar duḥkhāya jāyate . tad eva kopālayataḥ prasādāya ca jāyate
||46||तद् एव प्रीतये भूत्वा पुनर् दुःखाय जायते । तद् एव कोपालयतः प्रसादाय च जायते
tasmād duḥkhātmakaṃ nāsti na ca kiñcit sukhātmakam . manasaḥ pariṇāmo'yaṃ sukhaduḥkhādilakṣaṇaḥ
||47||तस्माद् दुःखात्मकं नास्ति न च किञ्चित् सुखात्मकम् । मनसः परिणामोऽयं सुखदुःखादिलक्षणः
jñānam eva paraṃ brahmājñānaṃ bandhāya ceṣyate . jñānātmakam idaṃ viśvaṃ na jñānād vidyate param
||48||ज्ञानम् एव परं ब्रह्माज्ञानं बन्धाय चेष्यते । ज्ञानात्मकम् इदं विश्वं न ज्ञानाद् विद्यते परम्
vidyāvidye hi bho viprā jñānam evāvadhāryatām . evam etad mayākhyātaṃ bhavatāṃ maṇḍalaṃ bhuvaḥ
||49||विद्याविद्ये हि भो विप्रा ज्ञानम् एवावधार्यताम् । एवम् एतद् मयाख्यातं भवतां मण्डलं भुवः
pātālāni ca sarvāṇi tathaiva narakā dvijāḥ . samudrāḥ parvatāś caiva dvīpā varṣāṇi nimnagāḥ . saṅkṣepāt sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchatha
||50||पातालानि च सर्वाणि तथैव नरका द्विजाः । समुद्राः पर्वताश् चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः । सङ्क्षेपात् सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छथ
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).