adhyāyaḥ 225
umovāca:
kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ puruṣaḥ kaiś ca karmabhiḥ . svargaṃ samabhipadyeta sampradānena kena vā
||1||किंशीलः किंसमाचारः पुरुषः कैश् च कर्मभिः । स्वर्गं समभिपद्येत सम्प्रदानेन केन वा
maheśvara uvāca:
dātā brāhmaṇasatkartā dīnārtakṛpaṇādiṣu . bhakṣabhojyānnapānānāṃ vāsasāṃ ca mahāmatiḥ
||2||दाता ब्राह्मणसत्कर्ता दीनार्तकृपणादिषु । भक्षभोज्यान्नपानानां वाससां च महामतिः
pratiśrayān sabhāḥ kuryāt prapāḥ puṣkariṇīs tathā . nityakādīni karmāṇi karoti prayataḥ śuciḥ
||3||प्रतिश्रयान् सभाः कुर्यात् प्रपाः पुष्करिणीस् तथा । नित्यकादीनि कर्माणि करोति प्रयतः शुचिः
āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ gṛhaṃ ratnaṃ dhanaṃ tathā . sasyajātāni sarvāṇi sakṣetrāṇy atha yoṣitaḥ
||4||आसनं शयनं यानं गृहं रत्नं धनं तथा । सस्यजातानि सर्वाणि सक्षेत्राण्य् अथ योषितः
supraśāntamanā nityaṃ yaḥ prayacchati mānavaḥ . evambhūto naro devi devaloke'bhijāyate
||5||सुप्रशान्तमना नित्यं यः प्रयच्छति मानवः । एवम्भूतो नरो देवि देवलोकेऽभिजायते
tatroṣya suciraṃ kālaṃ bhuktvā bhogān anuttamān . sahāpsarobhir mudito ramitvā nandanādiṣu
||6||तत्रोष्य सुचिरं कालं भुक्त्वा भोगान् अनुत्तमान् । सहाप्सरोभिर् मुदितो रमित्वा नन्दनादिषु
tasmāc cyuto maheśāni mānuṣeṣūpajāyate . mahābhāgakule devi dhanadhānyasamācite
||7||तस्माच् च्युतो महेशानि मानुषेषूपजायते । महाभागकुले देवि धनधान्यसमाचिते
tatra kāmaguṇaiḥ sarvaiḥ samupeto mudānvitaḥ . mahākāryo mahābhogo dhanī bhavati mānavaḥ
||8||तत्र कामगुणैः सर्वैः समुपेतो मुदान्वितः । महाकार्यो महाभोगो धनी भवति मानवः
ete devi mahābhāgāḥ prāṇino dānaśālinaḥ . brahmaṇā vai purā proktāḥ sarvasya priyadarśanāḥ
||9||एते देवि महाभागाः प्राणिनो दानशालिनः । ब्रह्मणा वै पुरा प्रोक्ताः सर्वस्य प्रियदर्शनाः
apare mānavā devi pradānakṛpaṇā dvijāḥ . ye'nnāni na prayacchanti vidyamāne'py abuddhayaḥ
||10||अपरे मानवा देवि प्रदानकृपणा द्विजाः । येऽन्नानि न प्रयच्छन्ति विद्यमानेऽप्य् अबुद्धयः
dīnāndhakṛpaṇān dṛṣṭvā bhikṣukān atithīn api . yācyamānā nivartante jihvālobhasamanvitāḥ
||11||दीनान्धकृपणान् दृष्ट्वा भिक्षुकान् अतिथीन् अपि । याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वालोभसमन्विताः
na dhanāni na vāsāṃsi na bhogān na ca kāñcanam . na gāś ca nānnavikṛtiṃ prayacchanti kadācana
||12||न धनानि न वासांसि न भोगान् न च काञ्चनम् । न गाश् च नान्नविकृतिं प्रयच्छन्ति कदाचन
apralubdhāś ca ye lubdhā nāstikā dānavarjitaḥ . evambhūtā narā devi nirayaṃ yānty abuddhayaḥ
||13||अप्रलुब्धाश् च ये लुब्धा नास्तिका दानवर्जितः । एवम्भूता नरा देवि निरयं यान्त्य् अबुद्धयः
te vai manuṣyatāṃ yānti yadā kālasya paryayāt . dhanarikte kule janma labhante svalpabuddhayaḥ
||14||ते वै मनुष्यतां यान्ति यदा कालस्य पर्ययात् । धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते स्वल्पबुद्धयः
kṣutpipāsāparītāś ca sarvalokabahiṣkṛtāḥ . nirāśāḥ sarvabhogebhyo jīvanty adharmajīvikāḥ
||15||क्षुत्पिपासापरीताश् च सर्वलोकबहिष्कृताः । निराशाः सर्वभोगेभ्यो जीवन्त्य् अधर्मजीविकाः
alpabhogakule jātā alpabhogaratā narāḥ . anena karmaṇā devi bhavanty adhanino narāḥ
||16||अल्पभोगकुले जाता अल्पभोगरता नराः । अनेन कर्मणा देवि भवन्त्य् अधनिनो नराः
apare dambhino nityaṃ māninaḥ parato ratāḥ . āsanārhasya ye pīṭhaṃ na yacchanty alpacetasaḥ
||17||अपरे दम्भिनो नित्यं मानिनः परतो रताः । आसनार्हस्य ये पीठं न यच्छन्त्य् अल्पचेतसः
mārgārhasya ca ye mārgaṃ na prayacchanty abuddhayaḥ . arghārhān na ca saṃskārair arcayanti yathāvidhi
||18||मार्गार्हस्य च ये मार्गं न प्रयच्छन्त्य् अबुद्धयः । अर्घार्हान् न च संस्कारैर् अर्चयन्ति यथाविधि
pādyam ācamanīyaṃ vā prayacchanty abhibuddhayaḥ . śubhaṃ cābhimataṃ premṇā guruṃ nābhivadanti ye
||19||पाद्यम् आचमनीयं वा प्रयच्छन्त्य् अभिबुद्धयः । शुभं चाभिमतं प्रेम्णा गुरुं नाभिवदन्ति ये
abhimānapravṛddhena lobhena samam āsthitāḥ . sammānyāṃś cāvamanyante vṛddhān paribhavanti ca
||20||अभिमानप्रवृद्धेन लोभेन समम् आस्थिताः । सम्मान्यांश् चावमन्यन्ते वृद्धान् परिभवन्ति च
evaṃvidhā narā devi sarve nirayagāminaḥ . te ced yadi narās tasmān nirayād uttaranti ca
||21||एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिनः । ते चेद् यदि नरास् तस्मान् निरयाद् उत्तरन्ति च
varṣapūgais tato janma labhante kutsite kule . śvapākapulkasādīnāṃ kutsitānām acetasām
||22||वर्षपूगैस् ततो जन्म लभन्ते कुत्सिते कुले । श्वपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानाम् अचेतसाम्
kuleṣu te'bhijāyante guruvṛddhopatāpinaḥ . na dambhī na ca mānī yo devatātithipūjakaḥ
||23||कुलेषु तेऽभिजायन्ते गुरुवृद्धोपतापिनः । न दम्भी न च मानी यो देवतातिथिपूजकः
lokapūjyo namaskartā prasūto madhuraṃ vacaḥ . sarvakarmapriyakaraḥ sarvabhūtapriyaḥ sadā
||24||लोकपूज्यो नमस्कर्ता प्रसूतो मधुरं वचः । सर्वकर्मप्रियकरः सर्वभूतप्रियः सदा
adveṣī sumukhaḥ ślakṣṇaḥ snigdhavāṇīpradaḥ sadā . svāgatenaiva sarveṣāṃ bhūtānām avihiṃsakaḥ
||25||अद्वेषी सुमुखः श्लक्ष्णः स्निग्धवाणीप्रदः सदा । स्वागतेनैव सर्वेषां भूतानाम् अविहिंसकः
yathārthaṃ satkriyāpūrvam arcayann avatiṣṭhate . mārgārhāya dadan mārgaṃ gurum abhyarcayan sadā
||26||यथार्थं सत्क्रियापूर्वम् अर्चयन्न् अवतिष्ठते । मार्गार्हाय ददन् मार्गं गुरुम् अभ्यर्चयन् सदा
atithipragraharatas tathābhyāgatapūjakaḥ . evambhūto naro devi svargatiṃ pratipadyate
||27||अतिथिप्रग्रहरतस् तथाभ्यागतपूजकः । एवम्भूतो नरो देवि स्वर्गतिं प्रतिपद्यते
tato mānuṣyam āsādya viśiṣṭakulajo bhavet . tatrāsau vipulair bhogaiḥ sarvaratnasamāyutaḥ
||28||ततो मानुष्यम् आसाद्य विशिष्टकुलजो भवेत् । तत्रासौ विपुलैर् भोगैः सर्वरत्नसमायुतः
yathārhadātā cārheṣu dharmacaryāparo bhavet . sammataḥ sarvabhūtānāṃ sarvalokanamaskṛtaḥ
||29||यथार्हदाता चार्हेषु धर्मचर्यापरो भवेत् । सम्मतः सर्वभूतानां सर्वलोकनमस्कृतः
svakarmaphalam āpnoti svayam eva naraḥ sadā . eṣa dharmo mayā prokto vidhātrā svayam īritaḥ
||30||स्वकर्मफलम् आप्नोति स्वयम् एव नरः सदा । एष धर्मो मया प्रोक्तो विधात्रा स्वयम् ईरितः
yas tu raudrasamācāraḥ sarvasattvabhayaṅkaraḥ . hastābhyāṃ yadi vā padbhyāṃ rajjvā daṇḍena vā punaḥ
||31||यस् तु रौद्रसमाचारः सर्वसत्त्वभयङ्करः । हस्ताभ्यां यदि वा पद्भ्यां रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः
loṣṭaiḥ stambhair upāyair vā jantūn bādheta śobhane . hiṃsārthaṃ niṣkṛtiprajñaḥ prodvejayati caiva hi
||32||लोष्टैः स्तम्भैर् उपायैर् वा जन्तून् बाधेत शोभने । हिंसार्थं निष्कृतिप्रज्ञः प्रोद्वेजयति चैव हि
upakrāmati jantūṃś ca udvegajananaḥ sadā . evaṃ śīlasamācāro nirayaṃ pratipadyate
||33||उपक्रामति जन्तूंश् च उद्वेगजननः सदा । एवं शीलसमाचारो निरयं प्रतिपद्यते
sa cen manuṣyatāṃ gacched yadi kālasya paryayāt . bahvābādhāparikliṣṭe kule jayati so'dhame
||34||स चेन् मनुष्यतां गच्छेद् यदि कालस्य पर्ययात् । बह्वाबाधापरिक्लिष्टे कुले जयति सोऽधमे
lokadviṣṭo'dhamaḥ puṃsāṃ svayaṃ karmakṛtaiḥ phalaiḥ . eṣa devi manuṣyeṣu boddhavyo jñātibandhuṣu
||35||लोकद्विष्टोऽधमः पुंसां स्वयं कर्मकृतैः फलैः । एष देवि मनुष्येषु बोद्धव्यो ज्ञातिबन्धुषु
aparaḥ sarvabhūtāni dayāvān anupaśyati . maitrī dṛṣṭiḥ pitṛsamo nirvairo niyatendriyaḥ
||36||अपरः सर्वभूतानि दयावान् अनुपश्यति । मैत्री दृष्टिः पितृसमो निर्वैरो नियतेन्द्रियः
nodvejayati bhūtāni na ca hanti dayāparaḥ . hastapādaiś ca niyatair viśvāsyaḥ sarvajantuṣu
||37||नोद्वेजयति भूतानि न च हन्ति दयापरः । हस्तपादैश् च नियतैर् विश्वास्यः सर्वजन्तुषु
na rajjvā na ca daṇḍena na loṣṭair nāyudhena ca . udvejayati bhūtāni śubhakarmā dayāparaḥ
||38||न रज्ज्वा न च दण्डेन न लोष्टैर् नायुधेन च । उद्वेजयति भूतानि शुभकर्मा दयापरः
evaṃ śīlasamācāraḥ svarge samupajāyate . tatrāsau bhavane divye mudā vasati devavat
||39||एवं शीलसमाचारः स्वर्गे समुपजायते । तत्रासौ भवने दिव्ये मुदा वसति देववत्
sa cet svargakṣayān martyo manuṣyeṣūpajāyate . alpāyāso nirātaṅkaḥ sa jātaḥ sukham edhate
||40||स चेत् स्वर्गक्षयान् मर्त्यो मनुष्येषूपजायते । अल्पायासो निरातङ्कः स जातः सुखम् एधते
sukhabhāgī nirāyāso nirudvegaḥ sadā naraḥ . eṣa devi satāṃ mārgo bādhā yatra na vidyate
||41||सुखभागी निरायासो निरुद्वेगः सदा नरः । एष देवि सतां मार्गो बाधा यत्र न विद्यते
umovāca:
ime manuṣyā dṛśyante ūhāpohaviśāradāḥ . jñānavijñānasampannāḥ prajñāvanto'rthakovidāḥ
||42||इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापोहविशारदाः । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नाः प्रज्ञावन्तोऽर्थकोविदाः
duṣprajñāś cāpare deva jñānavijñānavarjitāḥ . kena karmavipākena prajñāvān puruṣo bhavet
||43||दुष्प्रज्ञाश् चापरे देव ज्ञानविज्ञानवर्जिताः । केन कर्मविपाकेन प्रज्ञावान् पुरुषो भवेत्
alpaprajño virūpākṣa kathaṃ bhavati mānavaḥ . evaṃ tvaṃ saṃśayaṃ chindhi sarvadharmabhṛtāṃ vara
||44||अल्पप्रज्ञो विरूपाक्ष कथं भवति मानवः । एवं त्वं संशयं छिन्धि सर्वधर्मभृतां वर
jātyandhāś cāpare deva rogārtāś cāpare tathā . narāḥ klībāś ca dṛśyante kāraṇaṃ brūhi tatra vai
||45||जात्यन्धाश् चापरे देव रोगार्ताश् चापरे तथा । नराः क्लीबाश् च दृश्यन्ते कारणं ब्रूहि तत्र वै
maheśvara uvāca:
brāhmaṇān vedaviduṣaḥ siddhān dharmavidas tathā . paripṛcchanty aharahaḥ kuśalākuśalaṃ sadā
||46||ब्राह्मणान् वेदविदुषः सिद्धान् धर्मविदस् तथा । परिपृच्छन्त्य् अहरहः कुशलाकुशलं सदा
varjayanto'śubhaṃ karma sevamānāḥ śubhaṃ tathā . labhante svargatiṃ nityam iha loke yathāsukham
||47||वर्जयन्तोऽशुभं कर्म सेवमानाः शुभं तथा । लभन्ते स्वर्गतिं नित्यम् इह लोके यथासुखम्
sa cen manuṣyatāṃ yāti medhāvī tatra jāyate . śrutaṃ yajñānugaṃ yasya kalyāṇam upajāyate
||48||स चेन् मनुष्यतां याति मेधावी तत्र जायते । श्रुतं यज्ञानुगं यस्य कल्याणम् उपजायते
paradāreṣu ye cāpi cakṣur duṣṭaṃ prayuñjate . tena duṣṭasvabhāvena jātyandhās te bhavanti hi
||49||परदारेषु ये चापि चक्षुर् दुष्टं प्रयुञ्जते । तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास् ते भवन्ति हि
manasāpi praduṣṭena nagnāṃ paśyanti ye striyam . rogārtās te bhavantīha narā duṣkṛtakāriṇaḥ
||50||मनसापि प्रदुष्टेन नग्नां पश्यन्ति ये स्त्रियम् । रोगार्तास् ते भवन्तीह नरा दुष्कृतकारिणः
ye tu mūḍhā durācārā viyonau maithune ratāḥ . puruṣeṣu suduṣprajñāḥ klībatvam upayānti te
||51||ये तु मूढा दुराचारा वियोनौ मैथुने रताः । पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञाः क्लीबत्वम् उपयान्ति ते
paśūṃś ca ye vai badhnanti ye caiva gurutalpagāḥ . prakīrṇamaithunā ye ca klībā jāyanti vai narāḥ
||52||पशूंश् च ये वै बध्नन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः । प्रकीर्णमैथुना ये च क्लीबा जायन्ति वै नराः
umovāca:
avadyaṃ kiṃ tu vai karma niravadyaṃ tathaiva ca . śreyaḥ kurvann avāpnoti mānavo devasattama
||53||अवद्यं किं तु वै कर्म निरवद्यं तथैव च । श्रेयः कुर्वन्न् अवाप्नोति मानवो देवसत्तम
maheśvara uvāca:
śreyāṃsaṃ mārgam anvicchan sadā yaḥ pṛcchati dvijān . dharmānveṣī guṇākāṅkṣī sa svargaṃ samupāśnute
||54||श्रेयांसं मार्गम् अन्विच्छन् सदा यः पृच्छति द्विजान् । धर्मान्वेषी गुणाकाङ्क्षी स स्वर्गं समुपाश्नुते
yadi mānuṣyatāṃ devi kadācit sanniyacchati . medhāvī dhāraṇāyuktaḥ prājñas tatrāpi jāyate
||55||यदि मानुष्यतां देवि कदाचित् सन्नियच्छति । मेधावी धारणायुक्तः प्राज्ञस् तत्रापि जायते
eṣa devi satāṃ dharmo gantavyo bhūtikārakaḥ . nṛṇāṃ hitārthāya sadā mayā caivam udāhṛtaḥ
||56||एष देवि सतां धर्मो गन्तव्यो भूतिकारकः । नृणां हितार्थाय सदा मया चैवम् उदाहृतः
umovāca:
apare svalpavijñānā dharmavidveṣiṇo narāḥ . brāhmaṇān vedaviduṣo necchanti parisarpitum
||57||अपरे स्वल्पविज्ञाना धर्मविद्वेषिणो नराः । ब्राह्मणान् वेदविदुषो नेच्छन्ति परिसर्पितुम्
vratavanto narāḥ kecic chraddhādamaparāyaṇāḥ . avratā bhraṣṭaniyamās tathānye rākṣasopamāḥ
||58||व्रतवन्तो नराः केचिच् छ्रद्धादमपरायणाः । अव्रता भ्रष्टनियमास् तथान्ये राक्षसोपमाः
yajvānaś ca tathaivānye nirmohāś ca tathā pare . kena karmavipākena bhavantīha vadasva me
||59||यज्वानश् च तथैवान्ये निर्मोहाश् च तथा परे । केन कर्मविपाकेन भवन्तीह वदस्व मे
maheśvara uvāca:
āgamālokadharmāṇāṃ maryādāḥ pūrvanirmitāḥ . pramāṇenānuvartante dṛśyante ha dṛḍhavratāḥ
||60||आगमालोकधर्माणां मर्यादाः पूर्वनिर्मिताः । प्रमाणेनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते ह दृढव्रताः
adharmaṃ dharmam ity āhur ye ca mohavaśaṃ gatāḥ . avratā naṣṭamaryādās te narā brahmarākṣasāḥ
||61||अधर्मं धर्मम् इत्य् आहुर् ये च मोहवशं गताः । अव्रता नष्टमर्यादास् ते नरा ब्रह्मराक्षसाः
ye vai kālakṛtodyogāt sambhavantīha mānavāḥ . nirhomā nirvaṣaṭkārās te bhavanti narādhamāḥ
||62||ये वै कालकृतोद्योगात् सम्भवन्तीह मानवाः । निर्होमा निर्वषट्कारास् ते भवन्ति नराधमाः
eṣa devi mayā sarvasaṃśayacchedanāya te . kuśalākuśalo nṝṇāṃ vyākhyāto dharmasāgaraḥ
||63||एष देवि मया सर्वसंशयच्छेदनाय ते । कुशलाकुशलो नॄणां व्याख्यातो धर्मसागरः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).