adhyāyaḥ 137
brahmovāca:
lakṣmītīrtham iti khyātaṃ sākṣāl lakṣmīvivardhanam . alakṣmīnāśanaṃ puṇyam ākhyānaṃ śṛṇu nārada
||1||लक्ष्मीतीर्थम् इति ख्यातं साक्षाल् लक्ष्मीविवर्धनम् । अलक्ष्मीनाशनं पुण्यम् आख्यानं शृणु नारद
saṃvādaś ca purā tv āsīl lakṣmyāḥ putra daridrayā . parasparavirodhinyāv ubhe viśvaṃ samīyatuḥ
||2||संवादश् च पुरा त्व् आसील् लक्ष्म्याः पुत्र दरिद्रया । परस्परविरोधिन्याव् उभे विश्वं समीयतुः
tābhyām avyāpṛtaṃ vastu tan nāsti bhuvanatraye . mama jyaiṣṭhyaṃ mama jyaiṣṭhyam ity ūcatur ubhe mithaḥ . ahaṃ pūrvaṃ samudbhūtā ity āha śriyam ojasā
||3||ताभ्याम् अव्यापृतं वस्तु तन् नास्ति भुवनत्रये । मम ज्यैष्ठ्यं मम ज्यैष्ठ्यम् इत्य् ऊचतुर् उभे मिथः । अहं पूर्वं समुद्भूता इत्य् आह श्रियम् ओजसा
śrīlakṣmīr uvāca:
kulaṃ śīlaṃ jīvitaṃ vā dehinām aham eva tu . mayā vinā dehabhājo jīvanto'pi mṛtā iva
||4||कुलं शीलं जीवितं वा देहिनाम् अहम् एव तु । मया विना देहभाजो जीवन्तोऽपि मृता इव
brahmovāca:
daridrayā ca sā proktā sarvebhyo hy adhikā hy aham . muktir madāśritā nityaṃ daridraivaṃ vaco'bravīt
||5||दरिद्रया च सा प्रोक्ता सर्वेभ्यो ह्य् अधिका ह्य् अहम् । मुक्तिर् मदाश्रिता नित्यं दरिद्रैवं वचोऽब्रवीत्
kāmaḥ krodhaś ca lobhaś ca mado mātsaryam eva ca . yatrāham asmi tatraite na tiṣṭhanti kadācana
||6||कामः क्रोधश् च लोभश् च मदो मात्सर्यम् एव च । यत्राहम् अस्मि तत्रैते न तिष्ठन्ति कदाचन
na bhayodbhūtir unmāda īrṣyā uddhatavṛttitā . yatrāham asmi tatraite na tiṣṭhanti kadācana
||7||न भयोद्भूतिर् उन्माद ईर्ष्या उद्धतवृत्तिता । यत्राहम् अस्मि तत्रैते न तिष्ठन्ति कदाचन
daridrāyā vacaḥ śrutvā lakṣmīs tāṃ pratyabhāṣata
||8||दरिद्राया वचः श्रुत्वा लक्ष्मीस् तां प्रत्यभाषत
lakṣmīr uvāca:
alaṅkṛto mayā jantuḥ sarvo bhavati pūjitaḥ . nirdhanaḥ śivatulyo'pi sarvair apy abhibhūyate
||9||अलङ्कृतो मया जन्तुः सर्वो भवति पूजितः । निर्धनः शिवतुल्योऽपि सर्वैर् अप्य् अभिभूयते
dehīti vacanadvārā dehasthāḥ pañca devatāḥ . sadyo nirgatya gacchanti dhīśrīhrīśāntikīrtayaḥ
||10||देहीति वचनद्वारा देहस्थाः पञ्च देवताः । सद्यो निर्गत्य गच्छन्ति धीश्रीह्रीशान्तिकीर्तयः
tāvad guṇā gurutvaṃ ca yāvan nārthayate param . arthī cet puruṣo jātaḥ kva guṇāḥ kva ca gauravam
||11||तावद् गुणा गुरुत्वं च यावन् नार्थयते परम् । अर्थी चेत् पुरुषो जातः क्व गुणाः क्व च गौरवम्
tāvat sarvottamo jantus tāvat sarvaguṇālayaḥ . namasyaḥ sarvalokānāṃ yāvan nārthayate param
||12||तावत् सर्वोत्तमो जन्तुस् तावत् सर्वगुणालयः । नमस्यः सर्वलोकानां यावन् नार्थयते परम्
kaṣṭam etan mahāpāpaṃ nirdhanatvaṃ śarīriṇām . na mānayati no vakti na spṛśaty adhanaṃ janaḥ
||13||कष्टम् एतन् महापापं निर्धनत्वं शरीरिणाम् । न मानयति नो वक्ति न स्पृशत्य् अधनं जनः
aham eva tataḥ śreṣṭhā daridre śṛṇu me vacaḥ
||14||अहम् एव ततः श्रेष्ठा दरिद्रे शृणु मे वचः
brahmovāca:
tal lakṣmīvacanaṃ śrutvā daridrā vākyam abravīt
||15||तल् लक्ष्मीवचनं श्रुत्वा दरिद्रा वाक्यम् अब्रवीत्
daridrovāca:
vaktuṃ na lakṣmīr jyeṣṭhāham iti vai lajjase muhuḥ . pāpeṣu ramase nityaṃ vihāya puruṣottamam
||16||वक्तुं न लक्ष्मीर् ज्येष्ठाहम् इति वै लज्जसे मुहुः । पापेषु रमसे नित्यं विहाय पुरुषोत्तमम्
viśvastavañcakā nityaṃ bhavatī ślāghase katham . sukhaṃ na tādṛk tvatprāptau paścāttāpo yathā guruḥ
||17||विश्वस्तवञ्चका नित्यं भवती श्लाघसे कथम् । सुखं न तादृक् त्वत्प्राप्तौ पश्चात्तापो यथा गुरुः
na tathā jāyate puṃsāṃ surayā dāruṇo madaḥ . tvatsannidhānamātreṇa yathā vai viduṣām api
||18||न तथा जायते पुंसां सुरया दारुणो मदः । त्वत्सन्निधानमात्रेण यथा वै विदुषाम् अपि
sadaiva ramase lakṣmīḥ prāyas tvaṃ pāpakāriṣu . ahaṃ vasāmi yogyeṣu dharmaśīleṣu sarvadā
||19||सदैव रमसे लक्ष्मीः प्रायस् त्वं पापकारिषु । अहं वसामि योग्येषु धर्मशीलेषु सर्वदा
śivaviṣṇvanurakteṣu kṛtajñeṣu mahatsu ca . sadācāreṣu śānteṣu gurusevodyateṣu ca
||20||शिवविष्ण्वनुरक्तेषु कृतज्ञेषु महत्सु च । सदाचारेषु शान्तेषु गुरुसेवोद्यतेषु च
satsu vidvatsu śūreṣu kṛtabuddhiṣu sādhuṣu . nivasāmi sadā lakṣmīs tasmāj jyaiṣṭhyaṃ mayi sthitam
||21||सत्सु विद्वत्सु शूरेषु कृतबुद्धिषु साधुषु । निवसामि सदा लक्ष्मीस् तस्माज् ज्यैष्ठ्यं मयि स्थितम्
brāhmaṇeṣu śuciṣmatsu vratacāriṣu bhikṣuṣu . nirbhayeṣu vasiṣyāmi lakṣmīs tvaṃ śṛṇu te sthitim
||22||ब्राह्मणेषु शुचिष्मत्सु व्रतचारिषु भिक्षुषु । निर्भयेषु वसिष्यामि लक्ष्मीस् त्वं शृणु ते स्थितिम्
rājavartiṣu pāpeṣu niṣṭhureṣu khaleṣu ca . piśuneṣu ca lubdheṣu vikṛteṣu śaṭheṣu ca
||23||राजवर्तिषु पापेषु निष्ठुरेषु खलेषु च । पिशुनेषु च लुब्धेषु विकृतेषु शठेषु च
anāryeṣu kṛtaghneṣu dharmaghātiṣu sarvadā . mitradrohiṣv aniṣṭeṣu bhagnacitteṣu vartase
||24||अनार्येषु कृतघ्नेषु धर्मघातिषु सर्वदा । मित्रद्रोहिष्व् अनिष्टेषु भग्नचित्तेषु वर्तसे
brahmovāca:
evaṃ vivadamāne te jagmatur mām ubhe api . tayor vākyam upaśrutya mayokte te ubhe api
||25||एवं विवदमाने ते जग्मतुर् माम् उभे अपि । तयोर् वाक्यम् उपश्रुत्य मयोक्ते ते उभे अपि
mattaḥ pūrvatarā pṛthvī āpaḥ pūrvatarās tataḥ . strīṇāṃ vivādaṃ tā eva striyo jānanti netare
||26||मत्तः पूर्वतरा पृथ्वी आपः पूर्वतरास् ततः । स्त्रीणां विवादं ता एव स्त्रियो जानन्ति नेतरे
viśeṣataḥ punas tābhyaḥ kamaṇḍalubhavāś ca yāḥ . tatrāpi gautamī devī niścayaṃ kathayiṣyati
||27||विशेषतः पुनस् ताभ्यः कमण्डलुभवाश् च याः । तत्रापि गौतमी देवी निश्चयं कथयिष्यति
saiva sarvārtisaṃhartrī saiva sandehakartarī . te madvākyād bhuvaṃ gatvā bhūmyā ca sahite api
||28||सैव सर्वार्तिसंहर्त्री सैव सन्देहकर्तरी । ते मद्वाक्याद् भुवं गत्वा भूम्या च सहिते अपि
adbhiś ca sahitāḥ sarvā gautamīṃ yayur āpagām . bhūmir āpas tayor vākyaṃ gautamyai kramaśaḥ sphuṭam
||29||अद्भिश् च सहिताः सर्वा गौतमीं ययुर् आपगाम् । भूमिर् आपस् तयोर् वाक्यं गौतम्यै क्रमशः स्फुटम्
sarvaṃ nivedayām āsur yathāvṛttaṃ praṇamya tām . daridrāyāś ca lakṣmyāś ca vākyaṃ madhyasthavat tadā
||30||सर्वं निवेदयाम् आसुर् यथावृत्तं प्रणम्य ताम् । दरिद्रायाश् च लक्ष्म्याश् च वाक्यं मध्यस्थवत् तदा
śṛṇvatsu lokapāleṣu śṛṇvatyāṃ bhuvi nārada . śṛṇvatīṣv apsu sā gaṅgā daridrāṃ vākyam abravīt . sampraśasya tathā lakṣmīṃ gautamī vākyam abravīt
||31||शृण्वत्सु लोकपालेषु शृण्वत्यां भुवि नारद । शृण्वतीष्व् अप्सु सा गङ्गा दरिद्रां वाक्यम् अब्रवीत् । सम्प्रशस्य तथा लक्ष्मीं गौतमी वाक्यम् अब्रवीत्
gautamy uvāca:
brahmaśrīś ca tapaḥśrīś ca yajñaśrīḥ kīrtisañjñitā . dhanaśrīś ca yaśaśrīś ca vidyā prajñā sarasvatī
||32||ब्रह्मश्रीश् च तपःश्रीश् च यज्ञश्रीः कीर्तिसञ्ज्ञिता । धनश्रीश् च यशश्रीश् च विद्या प्रज्ञा सरस्वती
bhuktiśrīś cātha muktiś ca smṛtir lajjā dhṛtiḥ kṣamā . siddhis tuṣṭis tathā puṣṭiḥ śāntir āpas tathā mahī
||33||भुक्तिश्रीश् चाथ मुक्तिश् च स्मृतिर् लज्जा धृतिः क्षमा । सिद्धिस् तुष्टिस् तथा पुष्टिः शान्तिर् आपस् तथा मही
ahaṃśaktir athauṣadhyaḥ śrutiḥ śuddhir vibhāvarī . dyaur jyotsnā āśiṣaḥ svastir vyāptir māyā uṣā śivā
||34||अहंशक्तिर् अथौषध्यः श्रुतिः शुद्धिर् विभावरी । द्यौर् ज्योत्स्ना आशिषः स्वस्तिर् व्याप्तिर् माया उषा शिवा
yat kiñcid vidyate loke lakṣmyā vyāptaṃ carācaram . brāhmaṇeṣv atha dhīreṣu kṣamāvatsv atha sādhuṣu
||35||यत् किञ्चिद् विद्यते लोके लक्ष्म्या व्याप्तं चराचरम् । ब्राह्मणेष्व् अथ धीरेषु क्षमावत्स्व् अथ साधुषु
vidyāyukteṣu cānyeṣu bhuktimuktyanusāriṣu . yad yad ramyaṃ sundaraṃ vā tat tal lakṣmīvijṛmbhitam
||36||विद्यायुक्तेषु चान्येषु भुक्तिमुक्त्यनुसारिषु । यद् यद् रम्यं सुन्दरं वा तत् तल् लक्ष्मीविजृम्भितम्
kim atra bahunoktena sarvaṃ lakṣmīmayaṃ jagat . yasmin kasmiṃś ca yat kiñcid utkṛṣṭaṃ paridṛśyate
||37||किम् अत्र बहुनोक्तेन सर्वं लक्ष्मीमयं जगत् । यस्मिन् कस्मिंश् च यत् किञ्चिद् उत्कृष्टं परिदृश्यते
lakṣmīmayaṃ tu tat sarvaṃ tayā hīnaṃ na kiñcana . atremāṃ sundarīṃ devīṃ spardhayantī na lajjase
||38||लक्ष्मीमयं तु तत् सर्वं तया हीनं न किञ्चन । अत्रेमां सुन्दरीं देवीं स्पर्धयन्ती न लज्जसे
gaccha gaccheti tāṃ gaṅgā daridrāṃ vākyam abravīt . tataḥ prabhṛti gaṅgāmbho daridrāvairakāry abhūt
||39||गच्छ गच्छेति तां गङ्गा दरिद्रां वाक्यम् अब्रवीत् । ततः प्रभृति गङ्गाम्भो दरिद्रावैरकार्य् अभूत्
tāvad daridrābhibhavo gaṅgā yāvan na sevyate . tataḥ prabhṛti tat tīrtham alakṣmīnāśanaṃ śubham
||40||तावद् दरिद्राभिभवो गङ्गा यावन् न सेव्यते । ततः प्रभृति तत् तीर्थम् अलक्ष्मीनाशनं शुभम्
tatra snānena dānena lakṣmīvān puṇyavān bhavet . tīrthānāṃ ṣaṭ sahasrāṇi tasmiṃs tīrthe mahāmate . devarṣimunijuṣṭānāṃ sarvasiddhipradāyinām
||41||तत्र स्नानेन दानेन लक्ष्मीवान् पुण्यवान् भवेत् । तीर्थानां षट् सहस्राणि तस्मिंस् तीर्थे महामते । देवर्षिमुनिजुष्टानां सर्वसिद्धिप्रदायिनाम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).