adhyāyaḥ 87
brahmovāca:
ahalyāsaṅgamaṃ ceha tīrthaṃ trailokyapāvanam . śṛṇu samyaṅ muniśreṣṭha tatra vṛttam idaṃ yathā
||1||अहल्यासङ्गमं चेह तीर्थं त्रैलोक्यपावनम् । शृणु सम्यङ् मुनिश्रेष्ठ तत्र वृत्तम् इदं यथा
kautukenātimahatā mayā pūrvaṃ munīśvara . sṛṣṭā kanyā bahuvidhā rūpavatyo guṇānvitāḥ
||2||कौतुकेनातिमहता मया पूर्वं मुनीश्वर । सृष्टा कन्या बहुविधा रूपवत्यो गुणान्विताः
tāsām ekāṃ śreṣṭhatamāṃ nirmame śubhalakṣaṇām . tāṃ bālāṃ cārusarvāṅgīṃ dṛṣṭvā rūpaguṇānvitām
||3||तासाम् एकां श्रेष्ठतमां निर्ममे शुभलक्षणाम् । तां बालां चारुसर्वाङ्गीं दृष्ट्वा रूपगुणान्विताम्
ko vāsyāḥ poṣaṇe śakta iti me buddhir āviśat . na daityānāṃ surāṇāṃ ca na munīnāṃ tathaiva ca
||4||को वास्याः पोषणे शक्त इति मे बुद्धिर् आविशत् । न दैत्यानां सुराणां च न मुनीनां तथैव च
nāsty asyāḥ poṣaṇe śaktir iti me buddhir anvabhūt . guṇajyeṣṭhāya viprāya tapoyuktāya dhīmate
||5||नास्त्य् अस्याः पोषणे शक्तिर् इति मे बुद्धिर् अन्वभूत् । गुणज्येष्ठाय विप्राय तपोयुक्ताय धीमते
sarvalakṣaṇayuktāya vedavedāṅgavedine . gautamāya mahāprājñām adadāṃ poṣaṇāya tām
||6||सर्वलक्षणयुक्ताय वेदवेदाङ्गवेदिने । गौतमाय महाप्राज्ञाम् अददां पोषणाय ताम्
pālayasva muniśreṣṭha yāvad āpsyati yauvanam . yauvanasthāṃ punaḥ sādhvīm ānayethā mamāntikam
||7||पालयस्व मुनिश्रेष्ठ यावद् आप्स्यति यौवनम् । यौवनस्थां पुनः साध्वीम् आनयेथा ममान्तिकम्
evam uktvā gautamāya prādāṃ kanyāṃ sumadhyamām . tām ādāya muniśreṣṭha tapasā hatakalmaṣaḥ
||8||एवम् उक्त्वा गौतमाय प्रादां कन्यां सुमध्यमाम् । ताम् आदाय मुनिश्रेष्ठ तपसा हतकल्मषः
tāṃ poṣayitvā vidhivad alaṅkṛtya mamāntikam . nirvikāro muniśreṣṭho hy ahalyām ānayat tadā
||9||तां पोषयित्वा विधिवद् अलङ्कृत्य ममान्तिकम् । निर्विकारो मुनिश्रेष्ठो ह्य् अहल्याम् आनयत् तदा
tāṃ dṛṣṭvā vibudhāḥ sarve śakrāgnivaruṇādayaḥ . mama deyā sureśāna ity ūcus te pṛthak pṛthak
||10||तां दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे शक्राग्निवरुणादयः । मम देया सुरेशान इत्य् ऊचुस् ते पृथक् पृथक्
tathaiva munayaḥ sādhyā dānavā yakṣarākṣasāḥ . tān sarvān āgatān dṛṣṭvā kanyārtham atha saṅgatān
||11||तथैव मुनयः साध्या दानवा यक्षराक्षसाः । तान् सर्वान् आगतान् दृष्ट्वा कन्यार्थम् अथ सङ्गतान्
indrasya tu viśeṣeṇa mahāṃś cābhūt tadā grahaḥ . gautamasya tu māhātmyaṃ gāmbhīryaṃ dhairyam eva ca
||12||इन्द्रस्य तु विशेषेण महांश् चाभूत् तदा ग्रहः । गौतमस्य तु माहात्म्यं गाम्भीर्यं धैर्यम् एव च
smṛtvā suvismito bhūtvā mamaivam abhavat sudhīḥ . deyeyaṃ gautamāyaiva nānyayogyā śubhānanā
||13||स्मृत्वा सुविस्मितो भूत्वा ममैवम् अभवत् सुधीः । देयेयं गौतमायैव नान्ययोग्या शुभानना
tasmāai eva tu tāṃ dāsye tathāpy evam acintayam . sarveṣāṃ ca matir dhairyaṃ mathitaṃ bālayānayā
||14||तस्माऐ एव तु तां दास्ये तथाप्य् एवम् अचिन्तयम् । सर्वेषां च मतिर् धैर्यं मथितं बालयानया
ahalyeti suraiḥ proktaṃ mayā ca ṛṣibhis tadā . devān ṛṣīṃs tadā vīkṣya mayā tatroktam uccakaiḥ
||15||अहल्येति सुरैः प्रोक्तं मया च ऋषिभिस् तदा । देवान् ऋषींस् तदा वीक्ष्य मया तत्रोक्तम् उच्चकैः
tasmai sā dīyate subhrūr yaḥ pṛthivyāḥ pradakṣiṇām . kṛtvopatiṣṭhate pūrvaṃ na cānyasmai punaḥ punaḥ
||16||तस्मै सा दीयते सुभ्रूर् यः पृथिव्याः प्रदक्षिणाम् । कृत्वोपतिष्ठते पूर्वं न चान्यस्मै पुनः पुनः
tataḥ sarve suragaṇāḥ śrutvā vākyaṃ mayeritam . ahalyārthaṃ surā jagmuḥ pṛthivyāś ca pradakṣiṇe
||17||ततः सर्वे सुरगणाः श्रुत्वा वाक्यं मयेरितम् । अहल्यार्थं सुरा जग्मुः पृथिव्याश् च प्रदक्षिणे
gateṣu surasaṅgheṣu gautamo'pi munīśvara . prayatnam akarot kiñcid ahalyārtham imaṃ tathā
||18||गतेषु सुरसङ्घेषु गौतमोऽपि मुनीश्वर । प्रयत्नम् अकरोत् किञ्चिद् अहल्यार्थम् इमं तथा
etasminn antare brahman surabhiḥ sarvakāmadhuk . ardhaprasūtā hy abhavat tāṃ dadarśa sa gautamaḥ
||19||एतस्मिन्न् अन्तरे ब्रह्मन् सुरभिः सर्वकामधुक् । अर्धप्रसूता ह्य् अभवत् तां ददर्श स गौतमः
tasyāḥ pradakṣiṇaṃ cakre iyam urvīti saṃsmaran . liṅgasya ca sureśasya pradakṣiṇam athākarot
||20||तस्याः प्रदक्षिणं चक्रे इयम् उर्वीति संस्मरन् । लिङ्गस्य च सुरेशस्य प्रदक्षिणम् अथाकरोत्
tayoḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā gautamo munisattamaḥ . sarveṣāṃ caiva devānām ekaṃ cāpi pradakṣiṇam
||21||तयोः प्रदक्षिणं कृत्वा गौतमो मुनिसत्तमः । सर्वेषां चैव देवानाम् एकं चापि प्रदक्षिणम्
naivābhavad bhuvo gantuḥ sañjātaṃ dvitayaṃ mama . evaṃ niścitya sa munir mamāntikam athābhyagāt
||22||नैवाभवद् भुवो गन्तुः सञ्जातं द्वितयं मम । एवं निश्चित्य स मुनिर् ममान्तिकम् अथाभ्यगात्
namaskṛtvābravīd vākyaṃ gautamo māṃ mahāmatiḥ . kamalāsana viśvātman namas te'stu punaḥ punaḥ
||23||नमस्कृत्वाब्रवीद् वाक्यं गौतमो मां महामतिः । कमलासन विश्वात्मन् नमस् तेऽस्तु पुनः पुनः
pradakṣiṇīkṛtā brahman mayeyaṃ vasudhākhilā . yad atra yuktaṃ deveśa jānīte tad bhavān svayam
||24||प्रदक्षिणीकृता ब्रह्मन् मयेयं वसुधाखिला । यद् अत्र युक्तं देवेश जानीते तद् भवान् स्वयम्
mayā tu dhyānayogena jñātvā gautamam abravam . tavaiva dīyate subhrūḥ pradakṣiṇam idaṃ kṛtam
||25||मया तु ध्यानयोगेन ज्ञात्वा गौतमम् अब्रवम् । तवैव दीयते सुभ्रूः प्रदक्षिणम् इदं कृतम्
dharmaṃ jānīhi viprarṣe durjñeyaṃ nigamair api . ardhaprasūtā surabhiḥ saptadvīpavatī mahī
||26||धर्मं जानीहि विप्रर्षे दुर्ज्ञेयं निगमैर् अपि । अर्धप्रसूता सुरभिः सप्तद्वीपवती मही
kṛtā pradakṣiṇā tasyāḥ pṛthivyāḥ sā kṛtā bhavet . liṅgaṃ pradakṣiṇīkṛtya tad eva phalam āpnuyāt
||27||कृता प्रदक्षिणा तस्याः पृथिव्याः सा कृता भवेत् । लिङ्गं प्रदक्षिणीकृत्य तद् एव फलम् आप्नुयात्
tasmāt sarvaprayatnena mune gautama suvrata . tuṣṭo'haṃ tava dhairyeṇa jñānena tapasā tathā
||28||तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मुने गौतम सुव्रत । तुष्टोऽहं तव धैर्येण ज्ञानेन तपसा तथा
datteyam ṛṣiśārdūla kanyā lokavarā mayā . ity uktvāhaṃ gautamāya ahalyām adadāṃ mune
||29||दत्तेयम् ऋषिशार्दूल कन्या लोकवरा मया । इत्य् उक्त्वाहं गौतमाय अहल्याम् अददां मुने
jāte vivāhe te devāḥ kṛtvelāyāḥ pradakṣiṇam . śanaiḥ śanair athāgatya dadṛśuḥ sarva eva te
||30||जाते विवाहे ते देवाः कृत्वेलायाः प्रदक्षिणम् । शनैः शनैर् अथागत्य ददृशुः सर्व एव ते
taṃ gautamam ahalyāṃ ca dāmpatyaṃ prītivardhanam . te cāgatyātha paśyanto vismitāś cābhavan surāḥ
||31||तं गौतमम् अहल्यां च दाम्पत्यं प्रीतिवर्धनम् । ते चागत्याथ पश्यन्तो विस्मिताश् चाभवन् सुराः
atikrānte vivāhe tu surāḥ sarve divaṃ yayuḥ . samatsaraḥ śacībhartā tām īkṣya ca divaṃ yayau
||32||अतिक्रान्ते विवाहे तु सुराः सर्वे दिवं ययुः । समत्सरः शचीभर्ता ताम् ईक्ष्य च दिवं ययौ
tataḥ prītamanās tasmai gautamāya mahātmane . prādāṃ brahmagiriṃ puṇyaṃ sarvakāmapradaṃ śubham
||33||ततः प्रीतमनास् तस्मै गौतमाय महात्मने । प्रादां ब्रह्मगिरिं पुण्यं सर्वकामप्रदं शुभम्
ahalyāyāṃ muniśreṣṭho reme tatra sa gautamaḥ . gautamasya kathāṃ puṇyāṃ śrutvā śakras triviṣṭape
||34||अहल्यायां मुनिश्रेष्ठो रेमे तत्र स गौतमः । गौतमस्य कथां पुण्यां श्रुत्वा शक्रस् त्रिविष्टपे
tam āśramaṃ taṃ ca muniṃ tasya bhāryām aninditām . bhūtvā brāhmaṇaveṣeṇa draṣṭum āgāc chatakratuḥ
||35||तम् आश्रमं तं च मुनिं तस्य भार्याम् अनिन्दिताम् । भूत्वा ब्राह्मणवेषेण द्रष्टुम् आगाच् छतक्रतुः
sa dṛṣṭvā bhavanaṃ tasya bhāryāṃ ca vibhavaṃ tathā . pāpīyasīṃ matiṃ kṛtvā ahalyāṃ samudaikṣata
||36||स दृष्ट्वा भवनं तस्य भार्यां च विभवं तथा । पापीयसीं मतिं कृत्वा अहल्यां समुदैक्षत
nātmānaṃ na paraṃ deśaṃ kālaṃ śāpād ṛṣer bhayam . na bubodha tadā vatsa kāmākṛṣṭaḥ śatakratuḥ
||37||नात्मानं न परं देशं कालं शापाद् ऋषेर् भयम् । न बुबोध तदा वत्स कामाकृष्टः शतक्रतुः
taddhyānaparamo nityaṃ surarājyena garvitaḥ . santaptāṅgaḥ kathaṃ kuryāṃ praveśo me kathaṃ bhavet
||38||तद्ध्यानपरमो नित्यं सुरराज्येन गर्वितः । सन्तप्ताङ्गः कथं कुर्यां प्रवेशो मे कथं भवेत्
evaṃ vasan viprarūpo nāntaraṃ tv adhyagacchata . sa kadācin mahāprājñaḥ kṛtvā paurvāhṇikīṃ kriyām
||39||एवं वसन् विप्ररूपो नान्तरं त्व् अध्यगच्छत । स कदाचिन् महाप्राज्ञः कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम्
sahito gautamaḥ śiṣyair nirgataś cāśramād bahiḥ . āśramaṃ gautamīṃ viprān dhānyāni vividhāni ca
||40||सहितो गौतमः शिष्यैर् निर्गतश् चाश्रमाद् बहिः । आश्रमं गौतमीं विप्रान् धान्यानि विविधानि च
draṣṭuṃ gato munivara indras taṃ samudaikṣata . idam antaram ity uktvā cakre kāryaṃ manaḥpriyam
||41||द्रष्टुं गतो मुनिवर इन्द्रस् तं समुदैक्षत । इदम् अन्तरम् इत्य् उक्त्वा चक्रे कार्यं मनःप्रियम्
rūpaṃ kṛtvā gautamasya priyepsuḥ sa śatakratuḥ . tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīm ahalyāṃ vākyam abravīt
||42||रूपं कृत्वा गौतमस्य प्रियेप्सुः स शतक्रतुः । तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीम् अहल्यां वाक्यम् अब्रवीत्
indra uvāca:
ākṛṣṭo'haṃ tava guṇai rūpaṃ smṛtvā skhalatpadaḥ . iti bruvan hasan hastam ādāyāntaḥ samāviśat
||43||आकृष्टोऽहं तव गुणै रूपं स्मृत्वा स्खलत्पदः । इति ब्रुवन् हसन् हस्तम् आदायान्तः समाविशत्
na bubodha tv ahalyā taṃ jāraṃ mene tu gautamam . ramamāṇā yathāsaukhyaṃ prāgāc chiṣyaiḥ sa gautamaḥ
||44||न बुबोध त्व् अहल्या तं जारं मेने तु गौतमम् । रममाणा यथासौख्यं प्रागाच् छिष्यैः स गौतमः
āgacchantaṃ nityam eva ahalyā priyavādinī . pratiyāti priyaṃ vakti toṣayantī ca taṃ guṇaiḥ
||45||आगच्छन्तं नित्यम् एव अहल्या प्रियवादिनी । प्रतियाति प्रियं वक्ति तोषयन्ती च तं गुणैः
tām adṛṣṭvā mahāprājño mene tan mahad adbhutam . dvārasthitaṃ muniśreṣṭhaṃ sarve paśyanti nārada
||46||ताम् अदृष्ट्वा महाप्राज्ञो मेने तन् महद् अद्भुतम् । द्वारस्थितं मुनिश्रेष्ठं सर्वे पश्यन्ति नारद
agnihotrasya śālāyā rakṣiṇo gṛhakarmiṇaḥ . ūcur munivaraṃ bhītā gautamaṃ vismayānvitāḥ
||47||अग्निहोत्रस्य शालाया रक्षिणो गृहकर्मिणः । ऊचुर् मुनिवरं भीता गौतमं विस्मयान्विताः
rakṣiṇa ūcuḥ:
bhagavan kim idaṃ citraṃ bahir antaś ca dṛśyase . priyayāntaḥ praviṣṭo'si tathaiva ca bahir bhavān . aho tapaḥprabhāvo'yaṃ nānārūpadharo bhavān
||48||भगवन् किम् इदं चित्रं बहिर् अन्तश् च दृश्यसे । प्रिययान्तः प्रविष्टोऽसि तथैव च बहिर् भवान् । अहो तपःप्रभावोऽयं नानारूपधरो भवान्
brahmovāca:
tac chrutvā vismitas tv antaḥ praviṣṭaḥ ko nu tiṣṭhati . priye ahalye bhavati kiṃ māṃ na pratibhāṣase . ity ṛṣer vacanaṃ śrutvā ahalyā jāram abravīt
||50||तच् छ्रुत्वा विस्मितस् त्व् अन्तः प्रविष्टः को नु तिष्ठति । प्रिये अहल्ये भवति किं मां न प्रतिभाषसे । इत्य् ऋषेर् वचनं श्रुत्वा अहल्या जारम् अब्रवीत्
ahalyovāca:
ko bhavān munirūpeṇa pāpaṃ tvaṃ kṛtavān asi . iti bruvatī śayanād utthitā satvaraṃ bhayāt
||51||को भवान् मुनिरूपेण पापं त्वं कृतवान् असि । इति ब्रुवती शयनाद् उत्थिता सत्वरं भयात्
sa cāpi pāpakṛc chakro biḍālo'bhūn muner bhayāt . trastāṃ ca vikṛtāṃ dṛṣṭvā svapriyāṃ dūṣitāṃ tadā
||52||स चापि पापकृच् छक्रो बिडालोऽभून् मुनेर् भयात् । त्रस्तां च विकृतां दृष्ट्वा स्वप्रियां दूषितां तदा
uvāca sa muniḥ kopāt kim idaṃ sāhasaṃ kṛtam . iti bruvantaṃ bhartāraṃ sāpi novāca lajjitā
||53||उवाच स मुनिः कोपात् किम् इदं साहसं कृतम् । इति ब्रुवन्तं भर्तारं सापि नोवाच लज्जिता
anveṣayaṃs tu taṃ jāraṃ biḍālaṃ dadṛśe muniḥ . ko bhavān iti taṃ prāha bhasmīkuryāṃ mṛṣāvadan
||54||अन्वेषयंस् तु तं जारं बिडालं ददृशे मुनिः । को भवान् इति तं प्राह भस्मीकुर्यां मृषावदन्
indra uvāca:
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā caivam āha śacīpatiḥ . śacībhartā purāṃ bhettā tapodhana puruṣṭutaḥ
||55||कृताञ्जलिपुटो भूत्वा चैवम् आह शचीपतिः । शचीभर्ता पुरां भेत्ता तपोधन पुरुष्टुतः
mamedaṃ pāpam āpannaṃ satyam uktaṃ mayānagha . mahadvigarhitaṃ karma kṛtavān asmy ahaṃ mune
||56||ममेदं पापम् आपन्नं सत्यम् उक्तं मयानघ । महद्विगर्हितं कर्म कृतवान् अस्म्य् अहं मुने
smarasāyakanirbhinnahṛdayāḥ kiṃ na kurvate . brahman mayi mahāpāpe kṣamasva karuṇānidhe
||57||स्मरसायकनिर्भिन्नहृदयाः किं न कुर्वते । ब्रह्मन् मयि महापापे क्षमस्व करुणानिधे
santaḥ kṛtāparādhe'pi na raukṣyaṃ jātu kurvate . niśamya tad vaco vipro harim āha ruṣānvitaḥ
||58||सन्तः कृतापराधेऽपि न रौक्ष्यं जातु कुर्वते । निशम्य तद् वचो विप्रो हरिम् आह रुषान्वितः
gautama uvāca:
bhagabhaktyā kṛtaṃ pāpaṃ sahasrabhagavān bhava . tām apy āha muniḥ kopāt tvaṃ ca śuṣkanadī bhava
||59||भगभक्त्या कृतं पापं सहस्रभगवान् भव । ताम् अप्य् आह मुनिः कोपात् त्वं च शुष्कनदी भव
tataḥ prasādayām āsa kathayantī tadākṛtim
||60||ततः प्रसादयाम् आस कथयन्ती तदाकृतिम्
ahalyovāca:
manasāpy anyapuruṣaṃ pāpiṣṭhāḥ kāmayanti yāḥ . akṣayān yānti narakāṃs tāsāṃ sarve'pi pūrvajāḥ
||61||मनसाप्य् अन्यपुरुषं पापिष्ठाः कामयन्ति याः । अक्षयान् यान्ति नरकांस् तासां सर्वेऽपि पूर्वजाः
bhūtvā prasanno bhagavann avadhāraya madvacaḥ . tava rūpeṇa cāgatya mām agāt sākṣiṇas tv ime
||62||भूत्वा प्रसन्नो भगवन्न् अवधारय मद्वचः । तव रूपेण चागत्य माम् अगात् साक्षिणस् त्व् इमे
tatheti rakṣiṇaḥ procur ahalyā satyavādinī . dhyānenāpi munir jñātvā śāntaḥ prāha pativratām
||63||तथेति रक्षिणः प्रोचुर् अहल्या सत्यवादिनी । ध्यानेनापि मुनिर् ज्ञात्वा शान्तः प्राह पतिव्रताम्
gautama uvāca:
yadā tu saṅgatā bhadre gautamyā saridīśayā . nadī bhūtvā punā rūpaṃ prāpsyase priyakṛn mama
||64||यदा तु सङ्गता भद्रे गौतम्या सरिदीशया । नदी भूत्वा पुना रूपं प्राप्स्यसे प्रियकृन् मम
ity ṛṣer vacanaṃ śrutvā tathā cakre pativratā . tayā tu saṅgatā devyā ahalyā gautamapriyā
||65||इत्य् ऋषेर् वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे पतिव्रता । तया तु सङ्गता देव्या अहल्या गौतमप्रिया
punas tad rūpam abhavad yan mayā nirmitaṃ purā . tataḥ kṛtāñjalipuṭaḥ surarāṭ prāha gautamam
||66||पुनस् तद् रूपम् अभवद् यन् मया निर्मितं पुरा । ततः कृताञ्जलिपुटः सुरराट् प्राह गौतमम्
indra uvāca:
māṃ pāhi muniśārdūla pāpiṣṭhaṃ gṛham āgatam . pādayoḥ patitaṃ dṛṣṭvā kṛpayā prāha gautamaḥ
||67||मां पाहि मुनिशार्दूल पापिष्ठं गृहम् आगतम् । पादयोः पतितं दृष्ट्वा कृपया प्राह गौतमः
gautama uvāca:
gautamīṃ gaccha bhadraṃ te snānaṃ kuru purandara . kṣaṇān nirdhūtapāpas tvaṃ sahasrākṣo bhaviṣyasi
||68||गौतमीं गच्छ भद्रं ते स्नानं कुरु पुरन्दर । क्षणान् निर्धूतपापस् त्वं सहस्राक्षो भविष्यसि
ubhayaṃ vismayakaraṃ dṛṣṭavān asmi nārada . ahalyāyāḥ punarbhāvaṃ śacībhartā sahasradṛk
||69||उभयं विस्मयकरं दृष्टवान् अस्मि नारद । अहल्यायाः पुनर्भावं शचीभर्ता सहस्रदृक्
tataḥ prabhṛti tat tīrtham ahalyāsaṅgamaṃ śubham . indratīrtham iti khyātaṃ sarvakāmapradaṃ nṛṇām
||70||ततः प्रभृति तत् तीर्थम् अहल्यासङ्गमं शुभम् । इन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं सर्वकामप्रदं नृणाम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).