adhyāyaḥ 122
brahmovāca:
pūrṇatīrtham iti khyātaṃ gaṅgāyā uttare taṭe . tatra snātvā naro'jñānāt tathāpi śubham āpnuyāt
||1||पूर्णतीर्थम् इति ख्यातं गङ्गाया उत्तरे तटे । तत्र स्नात्वा नरोऽज्ञानात् तथापि शुभम् आप्नुयात्
pūrṇatīrthasya māhātmyaṃ varṇyate kena jantunā . svayaṃ saṃsthīyate yatra cakriṇā ca pinākinā
||2||पूर्णतीर्थस्य माहात्म्यं वर्ण्यते केन जन्तुना । स्वयं संस्थीयते यत्र चक्रिणा च पिनाकिना
purā dhanvantarir nāma kalpādāv āyuṣaḥ sutaḥ . iṣṭvā bahuvidhair yajñair aśvamedhapuraḥsaraiḥ
||3||पुरा धन्वन्तरिर् नाम कल्पादाव् आयुषः सुतः । इष्ट्वा बहुविधैर् यज्ञैर् अश्वमेधपुरःसरैः
dattvā dānāny anekāni bhuktvā bhogāṃś ca puṣkalān . vijñāya bhogavaiṣamyaṃ paraṃ vairāgyam āśritaḥ
||4||दत्त्वा दानान्य् अनेकानि भुक्त्वा भोगांश् च पुष्कलान् । विज्ञाय भोगवैषम्यं परं वैराग्यम् आश्रितः
giriśṛṅge'mbudheḥ pāre tathā gaṅgānadītaṭe . śivaviṣṇvor gṛhe vāpi viśeṣāt puṇyasaṅgame
||5||गिरिशृङ्गेऽम्बुधेः पारे तथा गङ्गानदीतटे । शिवविष्ण्वोर् गृहे वापि विशेषात् पुण्यसङ्गमे
taptaṃ hutaṃ ca japtaṃ ca sarvam akṣayatāṃ vrajet . dhanvantarir iti jñātvā tatra tepe tapo mahat
||6||तप्तं हुतं च जप्तं च सर्वम् अक्षयतां व्रजेत् । धन्वन्तरिर् इति ज्ञात्वा तत्र तेपे तपो महत्
jñānavairāgyasampanno bhīmeśacaraṇāśrayaḥ . tapaś cakāra vipulaṃ gaṅgāsāgarasaṅgame
||7||ज्ञानवैराग्यसम्पन्नो भीमेशचरणाश्रयः । तपश् चकार विपुलं गङ्गासागरसङ्गमे
purā ca nikṛto rājñā raṇaṃ hitvā mahāsuraḥ . sahasram ekaṃ varṣāṇāṃ samudraṃ prāviśad bhayāt
||8||पुरा च निकृतो राज्ञा रणं हित्वा महासुरः । सहस्रम् एकं वर्षाणां समुद्रं प्राविशद् भयात्
dhanvantarau vanaṃ prāpte rājyaṃ prāpte tu tatsute . virāgaṃ ca gate rājñi tataḥ prāyād athārṇavāt
||9||धन्वन्तरौ वनं प्राप्ते राज्यं प्राप्ते तु तत्सुते । विरागं च गते राज्ञि ततः प्रायाद् अथार्णवात्
tapasyantaṃ tamo nāma balavān asuro mune . gaṅgātīraṃ samāśritya rājā dhanvantarir yataḥ
||10||तपस्यन्तं तमो नाम बलवान् असुरो मुने । गङ्गातीरं समाश्रित्य राजा धन्वन्तरिर् यतः
japahomarato nityaṃ brahmajñānaparāyaṇaḥ . taṃ ripuṃ nāśayāmīti tamaḥ prāyād athārṇavāt
||11||जपहोमरतो नित्यं ब्रह्मज्ञानपरायणः । तं रिपुं नाशयामीति तमः प्रायाद् अथार्णवात्
nāśito bahuśo'nena rājñā balavatā tv aham . taṃ ripuṃ nāśayāmīti tamaḥ prāyād athārṇavāt
||12||नाशितो बहुशोऽनेन राज्ञा बलवता त्व् अहम् । तं रिपुं नाशयामीति तमः प्रायाद् अथार्णवात्
māyayā pramadārūpaṃ kṛtvā rājānam abhyagāt . nṛtyagītavatī subhrūr hasantī cārudarśanā
||13||मायया प्रमदारूपं कृत्वा राजानम् अभ्यगात् । नृत्यगीतवती सुभ्रूर् हसन्ती चारुदर्शना
tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ bahukālaṃ nayānvitām . śāntām anuvratāṃ bhaktāṃ kṛpayā cābravīn nṛpaḥ
||14||तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं बहुकालं नयान्विताम् । शान्ताम् अनुव्रतां भक्तां कृपया चाब्रवीन् नृपः
nṛpa uvāca:
kāsi tvaṃ kasya hetor vā vartase gahane vane . kaṃ dṛṣṭvā harṣasīva tvaṃ vada kalyāṇi pṛcchate
||15||कासि त्वं कस्य हेतोर् वा वर्तसे गहने वने । कं दृष्ट्वा हर्षसीव त्वं वद कल्याणि पृच्छते
brahmovāca:
pramadā cāpi tadvākyaṃ śrutvā rājānam abravīt
||16||प्रमदा चापि तद्वाक्यं श्रुत्वा राजानम् अब्रवीत्
pramadovāca:
tvayi tiṣṭhati ko loke hetur harṣasya me bhavet . aham indrasya yā lakṣmīs tvāṃ dṛṣṭvā kāmasambhṛtam
||17||त्वयि तिष्ठति को लोके हेतुर् हर्षस्य मे भवेत् । अहम् इन्द्रस्य या लक्ष्मीस् त्वां दृष्ट्वा कामसम्भृतम्
harṣāc carāmi purato rājaṃs tava punaḥ punaḥ . agaṇyapuṇyavirahād ahaṃ sarvasya durlabhā
||18||हर्षाच् चरामि पुरतो राजंस् तव पुनः पुनः । अगण्यपुण्यविरहाद् अहं सर्वस्य दुर्लभा
brahmovāca:
etad vaco niśamyāśu tapas tyaktvā suduṣkaram . tām eva manasā dhyāyaṃs tanniṣṭhas tatparāyaṇaḥ
||19||एतद् वचो निशम्याशु तपस् त्यक्त्वा सुदुष्करम् । ताम् एव मनसा ध्यायंस् तन्निष्ठस् तत्परायणः
tadekaśaraṇo rājā babhūva sa yadā tamaḥ . antardhānaṃ gato brahman nāśayitvā tapo bṛhat
||20||तदेकशरणो राजा बभूव स यदा तमः । अन्तर्धानं गतो ब्रह्मन् नाशयित्वा तपो बृहत्
etasminn antare'haṃ vai varān dātuṃ samabhyagām . taṃ dṛṣṭvā vihvalībhūtaṃ tapobhraṣṭaṃ yathā mṛtam
||21||एतस्मिन्न् अन्तरेऽहं वै वरान् दातुं समभ्यगाम् । तं दृष्ट्वा विह्वलीभूतं तपोभ्रष्टं यथा मृतम्
tam āśvāsyātha vividhair hetubhir nṛpasattamam . tava śatrus tamo nāma kṛtvā tāṃ tapasaś cyutim
||22||तम् आश्वास्याथ विविधैर् हेतुभिर् नृपसत्तमम् । तव शत्रुस् तमो नाम कृत्वा तां तपसश् च्युतिम्
caritārtho gato rājan na tvaṃ śocitum arhasi . ānandayanti pramadās tāpayanti ca mānavam
||23||चरितार्थो गतो राजन् न त्वं शोचितुम् अर्हसि । आनन्दयन्ति प्रमदास् तापयन्ति च मानवम्
sarvā eva viśeṣeṇa kim u māyāmayī tu sā . tataḥ kṛtāñjalī rājā mām āha vigatabhramaḥ
||24||सर्वा एव विशेषेण किम् उ मायामयी तु सा । ततः कृताञ्जली राजा माम् आह विगतभ्रमः
rājovāca:
kiṃ karomi kathaṃ brahmaṃs tapasaḥ pāram āpnuyām
||25||किं करोमि कथं ब्रह्मंस् तपसः पारम् आप्नुयाम्
brahmovāca:
tatas tasyottaraṃ prādāṃ devadevaṃ janārdanam . stuhi sarvaprayatnena tataḥ siddhim avāpsyasi
||26||ततस् तस्योत्तरं प्रादां देवदेवं जनार्दनम् । स्तुहि सर्वप्रयत्नेन ततः सिद्धिम् अवाप्स्यसि
sa hy aśeṣajagatsraṣṭā vedavedyaḥ purātanaḥ . sarvārthasiddhidaḥ puṃsāṃ nānyo'sti bhuvanatraye
||27||स ह्य् अशेषजगत्स्रष्टा वेदवेद्यः पुरातनः । सर्वार्थसिद्धिदः पुंसां नान्योऽस्ति भुवनत्रये
sa jagāma nagaśreṣṭhaṃ himavantaṃ nṛpottamaḥ . kṛtāñjalipuṭo bhūtvā viṣṇuṃ tuṣṭāva bhaktitaḥ
||28||स जगाम नगश्रेष्ठं हिमवन्तं नृपोत्तमः । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विष्णुं तुष्टाव भक्तितः
dhanvantarir uvāca:
jaya viṣṇo jayācintya jaya jiṣṇo jayācyuta . jaya gopāla lakṣmīśa jaya kṛṣṇa jaganmaya
||29||जय विष्णो जयाचिन्त्य जय जिष्णो जयाच्युत । जय गोपाल लक्ष्मीश जय कृष्ण जगन्मय
jaya bhūtapate nātha jaya pannagaśāyine . jaya sarvaga govinda jaya viśvakṛte namaḥ
||30||जय भूतपते नाथ जय पन्नगशायिने । जय सर्वग गोविन्द जय विश्वकृते नमः
jaya viśvabhuje deva jaya viśvadhṛte namaḥ . jayeśa sadasat tvaṃ vai jaya mādhava dharmiṇe
||31||जय विश्वभुजे देव जय विश्वधृते नमः । जयेश सदसत् त्वं वै जय माधव धर्मिणे
jaya kāmada kāma tvaṃ jaya rāma guṇārṇava . jaya puṣṭida puṣṭīśa jaya kalyāṇadāyine
||32||जय कामद काम त्वं जय राम गुणार्णव । जय पुष्टिद पुष्टीश जय कल्याणदायिने
jaya bhūtapa bhūteśa jaya mānavidhāyine . jaya karmada karma tvaṃ jaya pītāmbaracchada
||33||जय भूतप भूतेश जय मानविधायिने । जय कर्मद कर्म त्वं जय पीताम्बरच्छद
jaya sarveśa sarvas tvaṃ jaya maṅgalarūpiṇe . jaya sattvādhināthāya jaya vedavide namaḥ
||34||जय सर्वेश सर्वस् त्वं जय मङ्गलरूपिणे । जय सत्त्वाधिनाथाय जय वेदविदे नमः
jaya janmada janmistha paramātman namo'stu te . jaya muktida muktis tvaṃ jaya bhuktida keśava
||35||जय जन्मद जन्मिस्थ परमात्मन् नमोऽस्तु ते । जय मुक्तिद मुक्तिस् त्वं जय भुक्तिद केशव
jaya lokada lokeśa jaya pāpavināśana . jaya vatsala bhaktānāṃ jaya cakradhṛte namaḥ
||36||जय लोकद लोकेश जय पापविनाशन । जय वत्सल भक्तानां जय चक्रधृते नमः
jaya mānada mānas tvaṃ jaya lokanamaskṛta . jaya dharmada dharmas tvaṃ jaya saṃsārapāraga
||37||जय मानद मानस् त्वं जय लोकनमस्कृत । जय धर्मद धर्मस् त्वं जय संसारपारग
jaya annada annaṃ tvaṃ jaya vācaspate namaḥ . jaya śaktida śaktis tvaṃ jaya jaitravaraprada
||38||जय अन्नद अन्नं त्वं जय वाचस्पते नमः । जय शक्तिद शक्तिस् त्वं जय जैत्रवरप्रद
jaya yajñada yajñas tvaṃ jaya padmadalekṣaṇa . jaya dānada dānaṃ tvaṃ jaya kaiṭabhasūdana
||39||जय यज्ञद यज्ञस् त्वं जय पद्मदलेक्षण । जय दानद दानं त्वं जय कैटभसूदन
jaya kīrtida kīrtis tvaṃ jaya mūrtida mūrtidhṛk . jaya saukhyada saukhyātmañ jaya pāvanapāvana
||40||जय कीर्तिद कीर्तिस् त्वं जय मूर्तिद मूर्तिधृक् । जय सौख्यद सौख्यात्मञ् जय पावनपावन
jaya śāntida śāntis tvaṃ jaya śaṅkarasambhava . jaya pānada pānas tvaṃ jaya jyotiḥsvarūpiṇe
||41||जय शान्तिद शान्तिस् त्वं जय शङ्करसम्भव । जय पानद पानस् त्वं जय ज्योतिःस्वरूपिणे
jaya vāmana vitteśa jaya dhūmapatākine . jaya sarvasya jagato dātṛmūrte namo'stu te
||42||जय वामन वित्तेश जय धूमपताकिने । जय सर्वस्य जगतो दातृमूर्ते नमोऽस्तु ते
nikāyasaṅkleśavināśadakṣa . śrīpuṇḍarīkākṣa kṛpānidhe tvaṃ . nidhehi pāṇiṃ mama mūrdhni viṣṇo
||43||निकायसङ्क्लेशविनाशदक्ष । श्रीपुण्डरीकाक्ष कृपानिधे त्वं । निधेहि पाणिं मम मूर्ध्नि विष्णो
brahmovāca:
evaṃ stuvantaṃ bhagavāñ śaṅkhacakragadādharaḥ . vareṇa cchandayām āsa sarvakāmasamṛddhidaḥ
||44||एवं स्तुवन्तं भगवाञ् शङ्खचक्रगदाधरः । वरेण च्छन्दयाम् आस सर्वकामसमृद्धिदः
dhanvantariḥ prītamanā varadānena cakriṇaḥ . varadānāya deveśaṃ govindaṃ saṃsthitaṃ puraḥ
||45||धन्वन्तरिः प्रीतमना वरदानेन चक्रिणः । वरदानाय देवेशं गोविन्दं संस्थितं पुरः
tam āha nṛpatiḥ prahvaḥ surarājyaṃ mamepsitam . tac ca dattaṃ tvayā viṣṇo prāpto'smi kṛtakṛtyatām
||46||तम् आह नृपतिः प्रह्वः सुरराज्यं ममेप्सितम् । तच् च दत्तं त्वया विष्णो प्राप्तोऽस्मि कृतकृत्यताम्
stutaḥ sampūjito viṣṇus tatraivāntaradhīyata . tathaiva tridaśeśatvam avāpa nṛpatiḥ kramāt
||47||स्तुतः सम्पूजितो विष्णुस् तत्रैवान्तरधीयत । तथैव त्रिदशेशत्वम् अवाप नृपतिः क्रमात्
prāgarjitānekakarmaparipākavaśāt tataḥ . triḥkṛtvo nāśam agamat sahasrākṣaḥ svakāt padāt
||48||प्रागर्जितानेककर्मपरिपाकवशात् ततः । त्रिःकृत्वो नाशम् अगमत् सहस्राक्षः स्वकात् पदात्
nahuṣād vṛtrahatyāyāḥ sindhusenavadhāt tataḥ . ahalyāyāṃ ca gamanād yena kena ca hetunā
||49||नहुषाद् वृत्रहत्यायाः सिन्धुसेनवधात् ततः । अहल्यायां च गमनाद् येन केन च हेतुना
smāraṃ smāraṃ tat tad indraś cintāsantāpadurmanāḥ . tataḥ surapatiḥ prāha vācaspatim idaṃ vacaḥ
||50||स्मारं स्मारं तत् तद् इन्द्रश् चिन्तासन्तापदुर्मनाः । ततः सुरपतिः प्राह वाचस्पतिम् इदं वचः
indra uvāca:
hetunā kena vāgīśa bhraṣṭarājyo bhavāmy aham . madhye madhye padabhraṃśād varaṃ niḥśrīkatā nṛṇām
||51||हेतुना केन वागीश भ्रष्टराज्यो भवाम्य् अहम् । मध्ये मध्ये पदभ्रंशाद् वरं निःश्रीकता नृणाम्
gahanāṃ karmaṇāṃ jīvagatiṃ ko vetti tattvataḥ . rahasyaṃ sarvabhāvānāṃ jñātuṃ nānyaḥ pragalbhate
||52||गहनां कर्मणां जीवगतिं को वेत्ति तत्त्वतः । रहस्यं सर्वभावानां ज्ञातुं नान्यः प्रगल्भते
brahmovāca:
bṛhaspatir hariṃ prāha brahmāṇaṃ pṛccha gaccha tam . sa tu jānāti yad bhūtaṃ bhaviṣyac cāpi vartanam
||53||बृहस्पतिर् हरिं प्राह ब्रह्माणं पृच्छ गच्छ तम् । स तु जानाति यद् भूतं भविष्यच् चापि वर्तनम्
sa tu vakṣyati yenedaṃ jātaṃ tac ca mahāmate . tāv āgatya mahāprājñau namaskṛtya mamāntikam . kṛtāñjalipuṭo bhūtvā mām ūcatur idaṃ vacaḥ
||54||स तु वक्ष्यति येनेदं जातं तच् च महामते । ताव् आगत्य महाप्राज्ञौ नमस्कृत्य ममान्तिकम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा माम् ऊचतुर् इदं वचः
indrabṛhaspatī ūcatuḥ:
bhagavan kena doṣeṇa śacībhartā udāradhīḥ . rājyāt prabhraśyate nātha saṃśayaṃ chettum arhasi
||55||भगवन् केन दोषेण शचीभर्ता उदारधीः । राज्यात् प्रभ्रश्यते नाथ संशयं छेत्तुम् अर्हसि
brahmovāca:
tadāham abravaṃ brahmaṃś ciraṃ dhyātvā bṛhaspatim . khaṇḍadharmākhyadoṣeṇa tena rājyapadāc cyutaḥ
||56||तदाहम् अब्रवं ब्रह्मंश् चिरं ध्यात्वा बृहस्पतिम् । खण्डधर्माख्यदोषेण तेन राज्यपदाच् च्युतः
deśakālādidoṣeṇa śraddhāmantraviparyayāt . yathāvaddakṣiṇādānād asaddravyapradānataḥ
||57||देशकालादिदोषेण श्रद्धामन्त्रविपर्ययात् । यथावद्दक्षिणादानाद् असद्द्रव्यप्रदानतः
devabhūdevatāvajñāpātakāc ca viśeṣataḥ . yat khaṇḍatvaṃ svadharmasya dehinām upajāyate
||58||देवभूदेवतावज्ञापातकाच् च विशेषतः । यत् खण्डत्वं स्वधर्मस्य देहिनाम् उपजायते
tenātimānasas tāpaḥ padahāniś ca dustyajā . kṛto'pi dharmo'niṣṭāya jāyate kṣubdhacetasā
||59||तेनातिमानसस् तापः पदहानिश् च दुस्त्यजा । कृतोऽपि धर्मोऽनिष्टाय जायते क्षुब्धचेतसा
kāryasya na bhavet siddhyai tasmād avyākulāya ca . asampūrṇe svadharme hi kim aniṣṭaṃ na jāyate
||60||कार्यस्य न भवेत् सिद्ध्यै तस्माद् अव्याकुलाय च । असम्पूर्णे स्वधर्मे हि किम् अनिष्टं न जायते
tābhyāṃ yat pūrvavṛttāntaṃ tad apy uktaṃ mayānagha . āyuṣas tu sutaḥ śrīmān dhanvantarir udāradhīḥ
||61||ताभ्यां यत् पूर्ववृत्तान्तं तद् अप्य् उक्तं मयानघ । आयुषस् तु सुतः श्रीमान् धन्वन्तरिर् उदारधीः
tamasā ca kṛtaṃ vighnaṃ viṣṇunā tac ca nāśitam . pūrvajanmasu vṛttāntam ityādi parikīrtitam
||62||तमसा च कृतं विघ्नं विष्णुना तच् च नाशितम् । पूर्वजन्मसु वृत्तान्तम् इत्यादि परिकीर्तितम्
tac chrutvā vismitau cobhau mām eva punar ūcatuḥ
||63||तच् छ्रुत्वा विस्मितौ चोभौ माम् एव पुनर् ऊचतुः
indrabṛhaspatī ūcatuḥ:
taddoṣapratibandhas tu kena syāt surasattama
||64||तद्दोषप्रतिबन्धस् तु केन स्यात् सुरसत्तम
brahmovāca:
punar dhyātvā tāv avadaṃ śrūyatāṃ doṣakārakam . kāraṇaṃ sarvasiddhīnāṃ duḥkhasaṃsāratāraṇam
||65||पुनर् ध्यात्वा ताव् अवदं श्रूयतां दोषकारकम् । कारणं सर्वसिद्धीनां दुःखसंसारतारणम्
śaraṇaṃ taptacittānāṃ nirvāṇaṃ jīvatām api . gatvā tu gautamīṃ devīṃ stūyetāṃ hariśaṅkarau
||66||शरणं तप्तचित्तानां निर्वाणं जीवताम् अपि । गत्वा तु गौतमीं देवीं स्तूयेतां हरिशङ्करौ
nopāyo'nyo'sti saṃśuddhyai tau tāṃ hitvā jagattraye . tadaiva jagmatur ubhau gautamīṃ munisattama . snātau kṛtakṣaṇau cobhau devau tuṣṭuvatur mudā
||67||नोपायोऽन्योऽस्ति संशुद्ध्यै तौ तां हित्वा जगत्त्रये । तदैव जग्मतुर् उभौ गौतमीं मुनिसत्तम । स्नातौ कृतक्षणौ चोभौ देवौ तुष्टुवतुर् मुदा
indra uvāca:
namo matsyāya kūrmāya varāhāya namo namaḥ . narasiṃhāya devāya vāmanāya namo namaḥ
||68||नमो मत्स्याय कूर्माय वराहाय नमो नमः । नरसिंहाय देवाय वामनाय नमो नमः
namo'stu hayarūpāya trivikrama namo'stu te . namo'stu buddharūpāya rāmarūpāya kalkine
||69||नमोऽस्तु हयरूपाय त्रिविक्रम नमोऽस्तु ते । नमोऽस्तु बुद्धरूपाय रामरूपाय कल्किने
anantāyācyutāyeśa jāmadagnyāya te namaḥ . varuṇendrasvarūpāya yamarūpāya te namaḥ
||70||अनन्तायाच्युतायेश जामदग्न्याय ते नमः । वरुणेन्द्रस्वरूपाय यमरूपाय ते नमः
parameśāya devāya namas trailokyarūpiṇe . bibhratsarasvatīṃ vaktre sarvajño'si namo'stu te
||71||परमेशाय देवाय नमस् त्रैलोक्यरूपिणे । बिभ्रत्सरस्वतीं वक्त्रे सर्वज्ञोऽसि नमोऽस्तु ते
lakṣmīvān asy ato lakṣmīṃ bibhrad vakṣasi cānagha . bahubāhūrupādas tvaṃ bahukarṇākṣiśīrṣakaḥ . tvām eva sukhinaṃ prāpya bahavaḥ sukhino'bhavan
||72||लक्ष्मीवान् अस्य् अतो लक्ष्मीं बिभ्रद् वक्षसि चानघ । बहुबाहूरुपादस् त्वं बहुकर्णाक्षिशीर्षकः । त्वाम् एव सुखिनं प्राप्य बहवः सुखिनोऽभवन्
tāvan niḥśrīkatā puṃsāṃ mālinyaṃ dainyam eva vā . yāvan na yānti śaraṇaṃ hare tvāṃ karuṇārṇavam
||73||तावन् निःश्रीकता पुंसां मालिन्यं दैन्यम् एव वा । यावन् न यान्ति शरणं हरे त्वां करुणार्णवम्
bṛhaspatir uvāca:
sūkṣmaṃ paraṃ jotir anantarūpam . oṅkāramātraṃ prakṛteḥ paraṃ yat . cidrūpam ānandamayaṃ samastam . evaṃ vadantīśa mumukṣavas tvām
||74||सूक्ष्मं परं जोतिर् अनन्तरूपम् । ओङ्कारमात्रं प्रकृतेः परं यत् । चिद्रूपम् आनन्दमयं समस्तम् । एवं वदन्तीश मुमुक्षवस् त्वाम्
ārādhayanty atra bhavantam īśaṃ . mahāmakhaiḥ pañcabhir apy akāmāḥ . saṃsārasindhoḥ param āptakāmā . viśanti divyaṃ bhuvanaṃ vapus te
||75||आराधयन्त्य् अत्र भवन्तम् ईशं । महामखैः पञ्चभिर् अप्य् अकामाः । संसारसिन्धोः परम् आप्तकामा । विशन्ति दिव्यं भुवनं वपुस् ते
sarveṣu sattveṣu samatvabuddhyā . saṃvīkṣya ṣaṭsūrmiṣu śāntabhāvāḥ . jñānena te karmaphalāni hitvā . dhyānena te tvāṃ praviśanti śambho
||76||सर्वेषु सत्त्वेषु समत्वबुद्ध्या । संवीक्ष्य षट्सूर्मिषु शान्तभावाः । ज्ञानेन ते कर्मफलानि हित्वा । ध्यानेन ते त्वां प्रविशन्ति शम्भो
na jātidharmāṇi na vedaśāstraṃ . na dhyānayogo na samādhidharmaḥ . rudraṃ śivaṃ śaṅkaraṃ śānticittaṃ . bhaktyā devaṃ somam ahaṃ namasye
||77||न जातिधर्माणि न वेदशास्त्रं । न ध्यानयोगो न समाधिधर्मः । रुद्रं शिवं शङ्करं शान्तिचित्तं । भक्त्या देवं सोमम् अहं नमस्ये
mūrkho'pi śambho tava pādabhaktyā . samāpnuyān muktimayīṃ tanuṃ te . jñāneṣu yajñeṣu tapaḥsu caiva . dhyāneṣu homeṣu mahāphaleṣu
||78||मूर्खोऽपि शम्भो तव पादभक्त्या । समाप्नुयान् मुक्तिमयीं तनुं ते । ज्ञानेषु यज्ञेषु तपःसु चैव । ध्यानेषु होमेषु महाफलेषु
sampannam etat phalam uttamaṃ yat . someśvare bhaktir aharniśaṃ yat . sarvasya jīvasya sadā priyasya . phalasya dṛṣṭasya tathā śrutasya
||79||सम्पन्नम् एतत् फलम् उत्तमं यत् । सोमेश्वरे भक्तिर् अहर्निशं यत् । सर्वस्य जीवस्य सदा प्रियस्य । फलस्य दृष्टस्य तथा श्रुतस्य
svargasya mokṣasya jagannivāsa . sopānapaṅktis tava bhaktir eṣā . tvatpādasamprāptiphalāptaye tu . sopānapaṅktiṃ na vadanti dhīrāḥ
||80||स्वर्गस्य मोक्षस्य जगन्निवास । सोपानपङ्क्तिस् तव भक्तिर् एषा । त्वत्पादसम्प्राप्तिफलाप्तये तु । सोपानपङ्क्तिं न वदन्ति धीराः
tasmād dayālo mama bhaktir astu . naivāsty upāyas tava rūpasevā . ātmīyam ālokya mahattvam īśa . pāpeṣu cāsmāsu kuru prasādam
||81||तस्माद् दयालो मम भक्तिर् अस्तु । नैवास्त्य् उपायस् तव रूपसेवा । आत्मीयम् आलोक्य महत्त्वम् ईश । पापेषु चास्मासु कुरु प्रसादम्
sthūlaṃ ca sūkṣmaṃ tvam anādi nityaṃ . pitā ca mātā yad asac ca sac ca . evaṃ stuto yaḥ śrutibhiḥ purāṇair . namāmi someśvaram īśitāram
||82||स्थूलं च सूक्ष्मं त्वम् अनादि नित्यं । पिता च माता यद् असच् च सच् च । एवं स्तुतो यः श्रुतिभिः पुराणैर् । नमामि सोमेश्वरम् ईशितारम्
brahmovāca:
tataḥ prītau hariharāv ūcatus tridaśeśvarau
||83||ततः प्रीतौ हरिहराव् ऊचतुस् त्रिदशेश्वरौ
hariharāv ūcatuḥ:
vriyatāṃ yan manobhīṣṭaṃ yad varaṃ cātidurlabham
||84||व्रियतां यन् मनोभीष्टं यद् वरं चातिदुर्लभम्
brahmovāca:
indraḥ prāha sureśānaṃ madrājyaṃ tu punaḥ punaḥ . jāyate bhraśyate caiva tat pāpam upaśāmyatām
||85||इन्द्रः प्राह सुरेशानं मद्राज्यं तु पुनः पुनः । जायते भ्रश्यते चैव तत् पापम् उपशाम्यताम्
yathā sthiro'haṃ rājye syāṃ sarvaṃ syān niścalaṃ mama . suprītau yadi deveśau sarvaṃ syān niścalaṃ sadā
||86||यथा स्थिरोऽहं राज्ये स्यां सर्वं स्यान् निश्चलं मम । सुप्रीतौ यदि देवेशौ सर्वं स्यान् निश्चलं सदा
tatheti harivākyaṃ tāv abhinandyedam ūcatuḥ . paraṃ prasādam āpannau tāv ālokya smitānanau
||87||तथेति हरिवाक्यं ताव् अभिनन्द्येदम् ऊचतुः । परं प्रसादम् आपन्नौ ताव् आलोक्य स्मिताननौ
nirapāyanirādhāranirvikārasvarūpiṇau . śaraṇyau sarvalokānāṃ bhuktimuktipradāv ubhau
||88||निरपायनिराधारनिर्विकारस्वरूपिणौ । शरण्यौ सर्वलोकानां भुक्तिमुक्तिप्रदाव् उभौ
hariharāv ūcatuḥ:
tridaivatyaṃ mahātīrthaṃ gautamī vāñchitapradā . tasyām anena mantreṇa kurutāṃ snānam ādarāt
||89||त्रिदैवत्यं महातीर्थं गौतमी वाञ्छितप्रदा । तस्याम् अनेन मन्त्रेण कुरुतां स्नानम् आदरात्
abhiṣekaṃ mahendrasya maṅgalāya bṛhaspatiḥ . karotu saṃsmarann āvāṃ sampadāṃ sthairyasiddhaye
||90||अभिषेकं महेन्द्रस्य मङ्गलाय बृहस्पतिः । करोतु संस्मरन्न् आवां सम्पदां स्थैर्यसिद्धये
iha janmani pūrvasmin yat kiñcit sukṛtaṃ kṛtam . tat sarvaṃ pūrṇatām etu godāvari namo'stu te
||91||इह जन्मनि पूर्वस्मिन् यत् किञ्चित् सुकृतं कृतम् । तत् सर्वं पूर्णताम् एतु गोदावरि नमोऽस्तु ते
evaṃ smṛtvā tu yaḥ kaścid gautamyāṃ snānam ācaret . āvābhyāṃ tu prasādena dharmaḥ sampūrṇatām iyāt . pūrvajanmakṛtād doṣāt sa muktaḥ puṇyavān bhavet
||92||एवं स्मृत्वा तु यः कश्चिद् गौतम्यां स्नानम् आचरेत् । आवाभ्यां तु प्रसादेन धर्मः सम्पूर्णताम् इयात् । पूर्वजन्मकृताद् दोषात् स मुक्तः पुण्यवान् भवेत्
brahmovāca:
tatheti cakratuḥ prītau surendradhiṣaṇau tataḥ . mahābhiṣekam indrasya cakāra dyusadāṃ guruḥ
||93||तथेति चक्रतुः प्रीतौ सुरेन्द्रधिषणौ ततः । महाभिषेकम् इन्द्रस्य चकार द्युसदां गुरुः
tenābhūd yā nadī puṇyā maṅgalety uditā tu sā . tayā ca saṅgamaḥ puṇyo gaṅgāyāḥ śubhadas tv asau
||94||तेनाभूद् या नदी पुण्या मङ्गलेत्य् उदिता तु सा । तया च सङ्गमः पुण्यो गङ्गायाः शुभदस् त्व् असौ
indreṇa saṃstuto viṣṇuḥ pratyakṣo'bhūj jaganmayaḥ . trilokasammitāṃ śakro bhūmiṃ lebhe jagatpateḥ
||95||इन्द्रेण संस्तुतो विष्णुः प्रत्यक्षोऽभूज् जगन्मयः । त्रिलोकसम्मितां शक्रो भूमिं लेभे जगत्पतेः
tannāmnā cāpi vikhyāto govinda iti tatra ca . trilokasammitā labdhā tena gaur vajradhāriṇā
||96||तन्नाम्ना चापि विख्यातो गोविन्द इति तत्र च । त्रिलोकसम्मिता लब्धा तेन गौर् वज्रधारिणा
dattā ca hariṇā tatra govindas tad abhūd dhariḥ . trailokyarājyaṃ yat prāptaṃ hariṇā ca harer mune
||97||दत्ता च हरिणा तत्र गोविन्दस् तद् अभूद् धरिः । त्रैलोक्यराज्यं यत् प्राप्तं हरिणा च हरेर् मुने
niścalaṃ yena sañjātaṃ devadevān maheśvarāt . bṛhaspatir devagurur yatrāstauṣīn maheśvaram
||98||निश्चलं येन सञ्जातं देवदेवान् महेश्वरात् । बृहस्पतिर् देवगुरुर् यत्रास्तौषीन् महेश्वरम्
rājyasya sthirabhāvāya devendrasya mahātmanaḥ . siddheśvaras tatra devo liṅgaṃ tu tridaśārcitam
||99||राज्यस्य स्थिरभावाय देवेन्द्रस्य महात्मनः । सिद्धेश्वरस् तत्र देवो लिङ्गं तु त्रिदशार्चितम्
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ govindam iti viśrutam . maṅgalāsaṅgamaṃ caiva pūrṇatīrthaṃ tataḥ param
||100||ततः प्रभृति तत् तीर्थं गोविन्दम् इति विश्रुतम् । मङ्गलासङ्गमं चैव पूर्णतीर्थं ततः परम्
indratīrtham iti khyātaṃ bārhaspatyaṃ ca viśrutam . yatra siddheśvaro devo viṣṇur govinda eva ca
||101||इन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं बार्हस्पत्यं च विश्रुतम् । यत्र सिद्धेश्वरो देवो विष्णुर् गोविन्द एव च
teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca yat kiñcit sukṛtārjanam . sarvaṃ tad akṣayaṃ vidyāt pitṝṇām ativallabham
||102||तेषु स्नानं च दानं च यत् किञ्चित् सुकृतार्जनम् । सर्वं तद् अक्षयं विद्यात् पितॄणाम् अतिवल्लभम्
śṛṇoti yaś cāpi paṭhed yaś ca smarati nityaśaḥ . tasya tīrthasya māhātmyaṃ bhraṣṭarājyapradāyakam
||103||शृणोति यश् चापि पठेद् यश् च स्मरति नित्यशः । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं भ्रष्टराज्यप्रदायकम्
saptatriṃśat sahasrāṇi tīrthānāṃ tīrayor dvayoḥ . ubhayor muniśārdūla sarvasiddhipradāyinām
||104||सप्तत्रिंशत् सहस्राणि तीर्थानां तीरयोर् द्वयोः । उभयोर् मुनिशार्दूल सर्वसिद्धिप्रदायिनाम्
na pūrṇatīrthasadṛśaṃ tīrtham asti mahāphalam . niṣphalaṃ tasya janmādi yo na seveta tan naraḥ
||105||न पूर्णतीर्थसदृशं तीर्थम् अस्ति महाफलम् । निष्फलं तस्य जन्मादि यो न सेवेत तन् नरः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).