adhyāyaḥ 57
brahmovāca:
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pañcatīrthavidhiṃ dvijāḥ . yat phalaṃ snānadānena devatāprekṣaṇena ca
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि पञ्चतीर्थविधिं द्विजाः । यत् फलं स्नानदानेन देवताप्रेक्षणेन च
mārkaṇḍeyahradaṃ gatvā naraś codaṅmukhaḥ śuciḥ . nimajjet tatra vārāṃs trīn imaṃ mantram udīrayet
||2||मार्कण्डेयह्रदं गत्वा नरश् चोदङ्मुखः शुचिः । निमज्जेत् तत्र वारांस् त्रीन् इमं मन्त्रम् उदीरयेत्
saṃsārasāgare magnaṃ pāpagrastam acetanam . trāhi māṃ bhaganetraghna tripurāre namo'stu te
||3||संसारसागरे मग्नं पापग्रस्तम् अचेतनम् । त्राहि मां भगनेत्रघ्न त्रिपुरारे नमोऽस्तु ते
namaḥ śivāya śāntāya sarvapāpaharāya ca . snānaṃ karomi deveśa mama naśyatu pātakam
||4||नमः शिवाय शान्ताय सर्वपापहराय च । स्नानं करोमि देवेश मम नश्यतु पातकम्
nābhimātre jale snātvā vidhivad devatā ṛṣīn . tilodakena matimān pitṝṃś cānyāṃś ca tarpayet
||5||नाभिमात्रे जले स्नात्वा विधिवद् देवता ऋषीन् । तिलोदकेन मतिमान् पितॄंश् चान्यांश् च तर्पयेत्
snātvā tathaiva cācamya tato gacchec chivālayam . praviśya devatāgāraṃ kṛtvā taṃ triḥ pradakṣiṇam
||6||स्नात्वा तथैव चाचम्य ततो गच्छेच् छिवालयम् । प्रविश्य देवतागारं कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम्
mūlamantreṇa sampūjya mārkaṇḍeyasya ceśvaram . aghoreṇa ca bho viprāḥ praṇipatya prasādayet
||7||मूलमन्त्रेण सम्पूज्य मार्कण्डेयस्य चेश्वरम् । अघोरेण च भो विप्राः प्रणिपत्य प्रसादयेत्
trilocana namas te'stu namas te śaśibhūṣaṇa . trāhi māṃ tvaṃ virūpākṣa mahādeva namo'stu te
||8||त्रिलोचन नमस् तेऽस्तु नमस् ते शशिभूषण । त्राहि मां त्वं विरूपाक्ष महादेव नमोऽस्तु ते
mārkaṇḍeyahrade tv evaṃ snātvā dṛṣṭvā ca śaṅkaram . daśānām aśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ
||9||मार्कण्डेयह्रदे त्व् एवं स्नात्वा दृष्ट्वा च शङ्करम् । दशानाम् अश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः
pāpaiḥ sarvair vinirmuktaḥ śivalokaṃ sa gacchati . tatra bhuktvā varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam
||10||पापैः सर्वैर् विनिर्मुक्तः शिवलोकं स गच्छति । तत्र भुक्त्वा वरान् भोगान् यावद् आभूतसम्प्लवम्
ihalokaṃ samāsādya bhaved vipro bahuśrutaḥ . śāṅkaraṃ yogam āsādya tato mokṣam avāpnuyāt
||11||इहलोकं समासाद्य भवेद् विप्रो बहुश्रुतः । शाङ्करं योगम् आसाद्य ततो मोक्षम् अवाप्नुयात्
kalpavṛkṣaṃ tato gatvā kṛtvā taṃ triḥ pradakṣiṇam . pūjayet parayā bhaktyā mantreṇānena taṃ vaṭam
||12||कल्पवृक्षं ततो गत्वा कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम् । पूजयेत् परया भक्त्या मन्त्रेणानेन तं वटम्
oṃ namo vyaktarūpāya mahāpralayakāriṇe . mahadrasopaviṣṭāya nyagrodhāya namo'stu te
||13||ॐ नमो व्यक्तरूपाय महाप्रलयकारिणे । महद्रसोपविष्टाय न्यग्रोधाय नमोऽस्तु ते
amaras tvaṃ sadā kalpe hareś cāyatanaṃ vaṭa . nyagrodha hara me pāpaṃ kalpavṛkṣa namo'stu te
||14||अमरस् त्वं सदा कल्पे हरेश् चायतनं वट । न्यग्रोध हर मे पापं कल्पवृक्ष नमोऽस्तु ते
bhaktyā pradakṣiṇaṃ kṛtvā natvā kalpavaṭaṃ naraḥ . sahasā mucyate pāpāj jīrṇatvaca ivoragaḥ
||15||भक्त्या प्रदक्षिणं कृत्वा नत्वा कल्पवटं नरः । सहसा मुच्यते पापाज् जीर्णत्वच इवोरगः
chāyāṃ tasya samākramya kalpavṛkṣasya bho dvijāḥ . brahmahatyāṃ naro jahyāt pāpeṣv anyeṣu kā kathā
||16||छायां तस्य समाक्रम्य कल्पवृक्षस्य भो द्विजाः । ब्रह्महत्यां नरो जह्यात् पापेष्व् अन्येषु का कथा
dṛṣṭvā kṛṣṇāṅgasambhūtaṃ brahmatejomayaṃ param . nyagrodhākṛtikaṃ viṣṇuṃ praṇipatya ca bho dvijāḥ
||17||दृष्ट्वा कृष्णाङ्गसम्भूतं ब्रह्मतेजोमयं परम् । न्यग्रोधाकृतिकं विष्णुं प्रणिपत्य च भो द्विजाः
rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti cādhikam . tathā svavaṃśam uddhṛtya viṣṇulokaṃ sa gacchati
||18||राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति चाधिकम् । तथा स्ववंशम् उद्धृत्य विष्णुलोकं स गच्छति
vainateyaṃ namaskṛtya kṛṣṇasya purataḥ sthitam . sarvapāpavinirmuktas tato viṣṇupuraṃ vrajet
||19||वैनतेयं नमस्कृत्य कृष्णस्य पुरतः स्थितम् । सर्वपापविनिर्मुक्तस् ततो विष्णुपुरं व्रजेत्
dṛṣṭvā vaṭaṃ vainateyaṃ yaḥ paśyet puruṣottamam . saṅkarṣaṇaṃ subhadrāṃ ca sa yāti paramāṃ gatim
||20||दृष्ट्वा वटं वैनतेयं यः पश्येत् पुरुषोत्तमम् । सङ्कर्षणं सुभद्रां च स याति परमां गतिम्
praviśyāyatanaṃ viṣṇoḥ kṛtvā taṃ triḥ pradakṣiṇam . saṅkarṣaṇaṃ svamantreṇa bhaktyāpūjya prasādayet
||21||प्रविश्यायतनं विष्णोः कृत्वा तं त्रिः प्रदक्षिणम् । सङ्कर्षणं स्वमन्त्रेण भक्त्यापूज्य प्रसादयेत्
namas te haladhṛg rāma namas te muśalāyudha . namas te revatīkānta namas te bhaktavatsala
||22||नमस् ते हलधृग् राम नमस् ते मुशलायुध । नमस् ते रेवतीकान्त नमस् ते भक्तवत्सल
namas te balināṃ śreṣṭha namas te dharaṇīdhara . pralambāre namas te'stu trāhi māṃ kṛṣṇapūrvaja
||23||नमस् ते बलिनां श्रेष्ठ नमस् ते धरणीधर । प्रलम्बारे नमस् तेऽस्तु त्राहि मां कृष्णपूर्वज
evaṃ prasādya cānantam ajeyaṃ tridaśārcitam . kailāsaśikharākāraṃ candrāt kāntatarānanam
||24||एवं प्रसाद्य चानन्तम् अजेयं त्रिदशार्चितम् । कैलासशिखराकारं चन्द्रात् कान्ततराननम्
nīlavastradharaṃ devaṃ phaṇāvikaṭamastakam . mahābalaṃ haladharaṃ kuṇḍalaikavibhūṣitam
||25||नीलवस्त्रधरं देवं फणाविकटमस्तकम् । महाबलं हलधरं कुण्डलैकविभूषितम्
rauhiṇeyaṃ naro bhaktyā labhed abhimataṃ phalam . sarvapāpair vinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati
||26||रौहिणेयं नरो भक्त्या लभेद् अभिमतं फलम् । सर्वपापैर् विनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
ābhūtasamplavaṃ yāvad bhuktvā tatra sukhaṃ naraḥ . puṇyakṣayād ihāgatya pravare yogināṃ kule
||27||आभूतसम्प्लवं यावद् भुक्त्वा तत्र सुखं नरः । पुण्यक्षयाद् इहागत्य प्रवरे योगिनां कुले
brāhmaṇapravaro bhūtvā sarvaśāstrārthapāragaḥ . jñānaṃ tatra samāsādya muktiṃ prāpnoti durlabhām
||28||ब्राह्मणप्रवरो भूत्वा सर्वशास्त्रार्थपारगः । ज्ञानं तत्र समासाद्य मुक्तिं प्राप्नोति दुर्लभाम्
evam abhyarcya halinaṃ tataḥ kṛṣṇaṃ vicakṣaṇaḥ . dvādaśākṣaramantreṇa pūjayet susamāhitaḥ
||29||एवम् अभ्यर्च्य हलिनं ततः कृष्णं विचक्षणः । द्वादशाक्षरमन्त्रेण पूजयेत् सुसमाहितः
dviṣaṭkavarṇamantreṇa bhaktyā ye puruṣottamam . pūjayanti sadā dhīrās te mokṣaṃ prāpnuvanti vai
||30||द्विषट्कवर्णमन्त्रेण भक्त्या ये पुरुषोत्तमम् । पूजयन्ति सदा धीरास् ते मोक्षं प्राप्नुवन्ति वै
na tāṃ gatiṃ surā yānti yogino naiva somapāḥ . yāṃ gatiṃ yānti bho viprā dvādaśākṣaratatparāḥ
||31||न तां गतिं सुरा यान्ति योगिनो नैव सोमपाः । यां गतिं यान्ति भो विप्रा द्वादशाक्षरतत्पराः
tasmāt tenaiva mantreṇa bhaktyā kṛṣṇaṃ jagadgurum . sampūjya gandhapuṣpādyaiḥ praṇipatya prasādayet
||32||तस्मात् तेनैव मन्त्रेण भक्त्या कृष्णं जगद्गुरुम् । सम्पूज्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रणिपत्य प्रसादयेत्
jaya kṛṣṇa jagannātha jaya sarvāghanāśana . jaya cāṇūrakeśighna jaya kaṃsaniṣūdana
||33||जय कृष्ण जगन्नाथ जय सर्वाघनाशन । जय चाणूरकेशिघ्न जय कंसनिषूदन
jaya padmapalāśākṣa jaya cakragadādhara . jaya nīlāmbudaśyāma jaya sarvasukhaprada
||34||जय पद्मपलाशाक्ष जय चक्रगदाधर । जय नीलाम्बुदश्याम जय सर्वसुखप्रद
jaya deva jagatpūjya jaya saṃsāranāśana . jaya lokapate nātha jaya vāñchāphalaprada
||35||जय देव जगत्पूज्य जय संसारनाशन । जय लोकपते नाथ जय वाञ्छाफलप्रद
saṃsārasāgare ghore niḥsāre duḥkhaphenile . krodhagrāhākule raudre viṣayodakasamplave
||36||संसारसागरे घोरे निःसारे दुःखफेनिले । क्रोधग्राहाकुले रौद्रे विषयोदकसम्प्लवे
nānārogormikalile mohāvartasudustare . nimagno'haṃ suraśreṣṭha trāhi māṃ puruṣottama
||37||नानारोगोर्मिकलिले मोहावर्तसुदुस्तरे । निमग्नोऽहं सुरश्रेष्ठ त्राहि मां पुरुषोत्तम
evaṃ prasādya deveśaṃ varadaṃ bhaktavatsalam . sarvapāpaharaṃ devaṃ sarvakāmaphalapradam
||38||एवं प्रसाद्य देवेशं वरदं भक्तवत्सलम् । सर्वपापहरं देवं सर्वकामफलप्रदम्
pīnāṃsaṃ dvibhujaṃ kṛṣṇaṃ padmapattrāyatekṣaṇam . mahoraskaṃ mahābāhuṃ pītavastraṃ śubhānanam
||39||पीनांसं द्विभुजं कृष्णं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् । महोरस्कं महाबाहुं पीतवस्त्रं शुभाननम्
śaṅkhacakragadāpāṇiṃ mukuṭāṅgadabhūṣaṇam . sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ vanamālāvibhūṣitam
||40||शङ्खचक्रगदापाणिं मुकुटाङ्गदभूषणम् । सर्वलक्षणसंयुक्तं वनमालाविभूषितम्
dṛṣṭvā naro'ñjaliṃ kṛtvā daṇḍavat praṇipatya ca . aśvamedhasahasrāṇāṃ phalaṃ prāpnoti vai dvijāḥ
||41||दृष्ट्वा नरोऽञ्जलिं कृत्वा दण्डवत् प्रणिपत्य च । अश्वमेधसहस्राणां फलं प्राप्नोति वै द्विजाः
yat phalaṃ sarvatīrtheṣu snāne dāne prakīrtitam . naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ praṇamya ca
||42||यत् फलं सर्वतीर्थेषु स्नाने दाने प्रकीर्तितम् । नरस् तत् फलम् आप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च
yat phalaṃ sarvaratnādyair iṣṭe bahusuvarṇake . naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ praṇamya ca
||43||यत् फलं सर्वरत्नाद्यैर् इष्टे बहुसुवर्णके । नरस् तत् फलम् आप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च
yat phalaṃ sarvavedeṣu sarvayajñeṣu yat phalam . tat phalaṃ samavāpnoti naraḥ kṛṣṇaṃ praṇamya ca
||44||यत् फलं सर्ववेदेषु सर्वयज्ञेषु यत् फलम् । तत् फलं समवाप्नोति नरः कृष्णं प्रणम्य च
yat phalaṃ sarvadānena vratena niyamena ca . naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ praṇamya ca
||45||यत् फलं सर्वदानेन व्रतेन नियमेन च । नरस् तत् फलम् आप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च
tapobhir vividhair ugrair yat phalaṃ samudāhṛtam . naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ praṇamya ca
||46||तपोभिर् विविधैर् उग्रैर् यत् फलं समुदाहृतम् । नरस् तत् फलम् आप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च
yat phalaṃ brahmacaryeṇa samyak cīrṇena tatkṛtam . naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ praṇamya ca
||47||यत् फलं ब्रह्मचर्येण सम्यक् चीर्णेन तत्कृतम् । नरस् तत् फलम् आप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च
yat phalaṃ ca gṛhasthasya yathoktācāravartinaḥ . naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ praṇamya ca
||48||यत् फलं च गृहस्थस्य यथोक्ताचारवर्तिनः । नरस् तत् फलम् आप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च
yat phalaṃ vanavāsena vānaprasthasya kīrtitam . naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ praṇamya ca
||49||यत् फलं वनवासेन वानप्रस्थस्य कीर्तितम् । नरस् तत् फलम् आप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च
sannyāsena yathoktena yat phalaṃ samudāhṛtam . naras tat phalam āpnoti dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ praṇamya ca
||50||सन्न्यासेन यथोक्तेन यत् फलं समुदाहृतम् । नरस् तत् फलम् आप्नोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च
kiṃ cātra bahunoktena māhātmye tasya bho dvijāḥ . dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ naro bhaktyā mokṣaṃ prāpnoti durlabham
||51||किं चात्र बहुनोक्तेन माहात्म्ये तस्य भो द्विजाः । दृष्ट्वा कृष्णं नरो भक्त्या मोक्षं प्राप्नोति दुर्लभम्
pāpair vimuktaḥ śuddhātmā kalpakoṭisamudbhavaiḥ . śriyā paramayā yuktaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ
||52||पापैर् विमुक्तः शुद्धात्मा कल्पकोटिसमुद्भवैः । श्रिया परमया युक्तः सर्वैः समुदितो गुणैः
sarvakāmasamṛddhena vimānena suvarcasā . trisaptakulam uddhṛtya naro viṣṇupuraṃ vrajet
||53||सर्वकामसमृद्धेन विमानेन सुवर्चसा । त्रिसप्तकुलम् उद्धृत्य नरो विष्णुपुरं व्रजेत्
tatra kalpaśataṃ yāvad bhuktvā bhogān manoramān . gandharvāpsarasaiḥ sārdhaṃ yathā viṣṇuś caturbhujaḥ
||54||तत्र कल्पशतं यावद् भुक्त्वा भोगान् मनोरमान् । गन्धर्वाप्सरसैः सार्धं यथा विष्णुश् चतुर्भुजः
cyutas tasmād ihāyāto viprāṇāṃ pravare kule . sarvajñaḥ sarvavedī ca jāyate gatamatsaraḥ
||55||च्युतस् तस्माद् इहायातो विप्राणां प्रवरे कुले । सर्वज्ञः सर्ववेदी च जायते गतमत्सरः
svadharmanirataḥ śānto dātā bhūtahite rataḥ . āsādya vaiṣṇavaṃ jñānaṃ tato muktim avāpnuyāt
||56||स्वधर्मनिरतः शान्तो दाता भूतहिते रतः । आसाद्य वैष्णवं ज्ञानं ततो मुक्तिम् अवाप्नुयात्
tataḥ sampūjya mantreṇa subhadrāṃ bhaktavatsalām . prasādayet tato viprāḥ praṇipatya kṛtāñjaliḥ
||57||ततः सम्पूज्य मन्त्रेण सुभद्रां भक्तवत्सलाम् । प्रसादयेत् ततो विप्राः प्रणिपत्य कृताञ्जलिः
namas te sarvage devi namas te śubhasaukhyade . trāhi māṃ padmapattrākṣi kātyāyani namo'stu te
||58||नमस् ते सर्वगे देवि नमस् ते शुभसौख्यदे । त्राहि मां पद्मपत्त्राक्षि कात्यायनि नमोऽस्तु ते
evaṃ prasādya tāṃ devīṃ jagaddhātrīṃ jagaddhitām . baladevasya bhaginīṃ subhadrāṃ varadāṃ śivām
||59||एवं प्रसाद्य तां देवीं जगद्धात्रीं जगद्धिताम् । बलदेवस्य भगिनीं सुभद्रां वरदां शिवाम्
kāmagena vimānena naro viṣṇupuraṃ vrajet . ābhūtasamplavaṃ yāvat krīḍitvā tatra devavat
||60||कामगेन विमानेन नरो विष्णुपुरं व्रजेत् । आभूतसम्प्लवं यावत् क्रीडित्वा तत्र देववत्
iha mānuṣatāṃ prāpto brāhmaṇo vedavid bhavet . prāpya yogaṃ hares tatra mokṣaṃ ca labhate dhruvam
||61||इह मानुषतां प्राप्तो ब्राह्मणो वेदविद् भवेत् । प्राप्य योगं हरेस् तत्र मोक्षं च लभते ध्रुवम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).