adhyāyaḥ 168
brahmovāca:
bhānutīrtham iti khyātaṃ tvāṣṭraṃ māheśvaraṃ tathā . aindraṃ yāmyaṃ tathāgneyaṃ sarvapāpapraṇāśanam
||1||भानुतीर्थम् इति ख्यातं त्वाष्ट्रं माहेश्वरं तथा । ऐन्द्रं याम्यं तथाग्नेयं सर्वपापप्रणाशनम्
abhiṣṭuta iti khyāto rājāsīt priyadarśanaḥ . hayamedhena puṇyena yaṣṭum ārabdhavān surān
||2||अभिष्टुत इति ख्यातो राजासीत् प्रियदर्शनः । हयमेधेन पुण्येन यष्टुम् आरब्धवान् सुरान्
tatrartvijaḥ ṣoḍaśa syur vasiṣṭhātripurogamāḥ . kṣatriye yajamāne tu yajñabhūmiḥ kathaṃ bhavet
||3||तत्रर्त्विजः षोडश स्युर् वसिष्ठात्रिपुरोगमाः । क्षत्रिये यजमाने तु यज्ञभूमिः कथं भवेत्
brāhmaṇe dīkṣite rājā bhuvaṃ dāsyati yajñiyām . bhūpatau dīkṣite dātā ko bhavet ko nu yācate
||4||ब्राह्मणे दीक्षिते राजा भुवं दास्यति यज्ञियाम् । भूपतौ दीक्षिते दाता को भवेत् को नु याचते
yācñeyam akhilāśarmajananī pāparūpiṇī . kenāpy ato na kāryaiva kṣatriyeṇa viśeṣataḥ
||5||याच्ञेयम् अखिलाशर्मजननी पापरूपिणी । केनाप्य् अतो न कार्यैव क्षत्रियेण विशेषतः
evaṃ mīmāṃsamāneṣu brāhmaṇeṣu parasparam . tatra prāha mahāprājño vasiṣṭho dharmavittamaḥ
||6||एवं मीमांसमानेषु ब्राह्मणेषु परस्परम् । तत्र प्राह महाप्राज्ञो वसिष्ठो धर्मवित्तमः
vasiṣṭha uvāca:
rājñi dīkṣāyamāṇe tu sūryo yācyo bhuvaṃ prati . dehi me deva savitar yajanaṃ devatocitam
||7||राज्ञि दीक्षायमाणे तु सूर्यो याच्यो भुवं प्रति । देहि मे देव सवितर् यजनं देवतोचितम्
daivaṃ kṣatram asi brahman bhūtanātha namo'stu te . yācitaḥ savitā rājñā devānāṃ yajanaṃ śubham
||8||दैवं क्षत्रम् असि ब्रह्मन् भूतनाथ नमोऽस्तु ते । याचितः सविता राज्ञा देवानां यजनं शुभम्
dadāty eva tato rājan prārthayeśaṃ divākaram
||9||ददात्य् एव ततो राजन् प्रार्थयेशं दिवाकरम्
brahmovāca:
tathety uktvābhiṣṭuto'pi devadevaṃ divākaram . śraddhayā prārthayām āsa harīśājātmakaṃ ravim
||10||तथेत्य् उक्त्वाभिष्टुतोऽपि देवदेवं दिवाकरम् । श्रद्धया प्रार्थयाम् आस हरीशाजात्मकं रविम्
rājovāca:
devānāṃ yajanaṃ dehi savitas te namo'stu te
||11||देवानां यजनं देहि सवितस् ते नमोऽस्तु ते
brahmovāca:
kṣatraṃ daivaṃ yataḥ sūryo dattā bhūr bhūpates tataḥ . savitā devadeveśo dadāmīty abhyabhāṣata
||12||क्षत्रं दैवं यतः सूर्यो दत्ता भूर् भूपतेस् ततः । सविता देवदेवेशो ददामीत्य् अभ्यभाषत
evaṃ karoti yo yajñaṃ tasya riṣṭir na kācana . tathā vājimakhe sattre brāhmaṇair vedapāragaiḥ
||13||एवं करोति यो यज्ञं तस्य रिष्टिर् न काचन । तथा वाजिमखे सत्त्रे ब्राह्मणैर् वेदपारगैः
prārabdhe'bhiṣṭutā rājñā yatrāgād bhūpatiṃ raviḥ . devānāṃ yajanaṃ dātuṃ bhānutīrthaṃ tad ucyate
||14||प्रारब्धेऽभिष्टुता राज्ञा यत्रागाद् भूपतिं रविः । देवानां यजनं दातुं भानुतीर्थं तद् उच्यते
taṃ devakratum utkṛṣṭaṃ hayamedhaṃ surair yutam . daityāś ca danujāś caiva tathānye yajñaghātakāḥ
||15||तं देवक्रतुम् उत्कृष्टं हयमेधं सुरैर् युतम् । दैत्याश् च दनुजाश् चैव तथान्ये यज्ञघातकाः
brahmaveṣadharāḥ sarve gāyantaḥ sāmagā iva . te'pi tatra mahāprājñāḥ prāviśann anivāritāḥ
||16||ब्रह्मवेषधराः सर्वे गायन्तः सामगा इव । तेऽपि तत्र महाप्राज्ञाः प्राविशन्न् अनिवारिताः
camasāni ca pātrāṇi somaṃ caṣālam eva ca . somapānaṃ havis tyāgam ṛtvijo bhūpatiṃ tathā
||17||चमसानि च पात्राणि सोमं चषालम् एव च । सोमपानं हविस् त्यागम् ऋत्विजो भूपतिं तथा
nindanti nikṣipanty anye hasanty anye tathāsurāḥ . teṣāṃ ceṣṭāṃ na jānanti viśvarūpaṃ vinā mune
||18||निन्दन्ति निक्षिपन्त्य् अन्ये हसन्त्य् अन्ये तथासुराः । तेषां चेष्टां न जानन्ति विश्वरूपं विना मुने
viśvarūpo'pi pitaraṃ prāha daityā ime iti . tat putravacanaṃ śrutvā tvaṣṭā prāha surān idam
||19||विश्वरूपोऽपि पितरं प्राह दैत्या इमे इति । तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा त्वष्टा प्राह सुरान् इदम्
tvaṣṭovāca:
gṛhītvā vāridarbhāṃś ca prokṣayadhvaṃ samantataḥ . ye nindanti makhaṃ puṇyaṃ camasaṃ somam eva ca
||20||गृहीत्वा वारिदर्भांश् च प्रोक्षयध्वं समन्ततः । ये निन्दन्ति मखं पुण्यं चमसं सोमम् एव च
mayā tv apahatāḥ sarva ity uktvā pariṣiñcata
||21||मया त्व् अपहताः सर्व इत्य् उक्त्वा परिषिञ्चत
brahmovāca:
tathā cakruḥ suragaṇās tvaṣṭā cāpi tathākarot . bhasmībhūtās tataḥ sarve kāndiśīkās tato'bhavan
||22||तथा चक्रुः सुरगणास् त्वष्टा चापि तथाकरोत् । भस्मीभूतास् ततः सर्वे कान्दिशीकास् ततोऽभवन्
hatā mayā mahāpāpā ity uktvā vāry avākṣipat . tataḥ kṣīṇāyuṣo daityāḥ prātiṣṭhan kupitās tataḥ
||23||हता मया महापापा इत्य् उक्त्वा वार्य् अवाक्षिपत् । ततः क्षीणायुषो दैत्याः प्रातिष्ठन् कुपितास् ततः
yatraitat prākṣipad vāri tvaṣṭā lokaprajāpatiḥ . tvāṣṭraṃ tīrthaṃ tad ākhyātaṃ sarvapāpapraṇāśanam
||24||यत्रैतत् प्राक्षिपद् वारि त्वष्टा लोकप्रजापतिः । त्वाष्ट्रं तीर्थं तद् आख्यातं सर्वपापप्रणाशनम्
tvaṣṭur vākyāc cyutān daityān nijaghāna yamas tadā . kāladaṇḍena cakreṇa kālapāśena manyunā
||25||त्वष्टुर् वाक्याच् च्युतान् दैत्यान् निजघान यमस् तदा । कालदण्डेन चक्रेण कालपाशेन मन्युना
yatra te nihatā daityās tat tīrthaṃ yāmyam ucyate . yatrābhavat kratuḥ pūrṇo hutvāgnau cāmṛtaṃ bahu
||26||यत्र ते निहता दैत्यास् तत् तीर्थं याम्यम् उच्यते । यत्राभवत् क्रतुः पूर्णो हुत्वाग्नौ चामृतं बहु
dhārābhiḥ śaramānābhir akhaṇḍābhir mahādhvare . yatrābhavad dhavyavāhas tṛptas tasya hy abhiṣṭutaḥ
||27||धाराभिः शरमानाभिर् अखण्डाभिर् महाध्वरे । यत्राभवद् धव्यवाहस् तृप्तस् तस्य ह्य् अभिष्टुतः
agnitīrthaṃ tad ākhyātam aśvamedhaphalapradam . indro marudbhir nṛpatiṃ prāhedaṃ vacanaṃ śubham
||28||अग्नितीर्थं तद् आख्यातम् अश्वमेधफलप्रदम् । इन्द्रो मरुद्भिर् नृपतिं प्राहेदं वचनं शुभम्
tvaṃ saṃrāḍ bhavitā rājann ubhayor api lokayoḥ . sakhā mama priyo nityaṃ bhavitā nātra saṃśayaḥ
||29||त्वं संराड् भविता राजन्न् उभयोर् अपि लोकयोः । सखा मम प्रियो नित्यं भविता नात्र संशयः
sa kṛtārtho martyaloka indratīrthe ca tarpaṇam . kuryāt pitṝṇāṃ prītyarthaṃ yamatīrthe viśeṣataḥ
||30||स कृतार्थो मर्त्यलोक इन्द्रतीर्थे च तर्पणम् । कुर्यात् पितॄणां प्रीत्यर्थं यमतीर्थे विशेषतः
māheśvaraṃ tu tat tīrthaṃ pūjito'bhiṣṭutaḥ śivaḥ . bhaktiyuktena vipraiś ca sarvakarmaviśāradaiḥ
||31||माहेश्वरं तु तत् तीर्थं पूजितोऽभिष्टुतः शिवः । भक्तियुक्तेन विप्रैश् च सर्वकर्मविशारदैः
vaidikair laukikaiś caiva mantraiḥ pūjyaṃ maheśvaram . nṛtyair gītais tathā vādyair amṛtaiḥ pañcasambhavaiḥ
||32||वैदिकैर् लौकिकैश् चैव मन्त्रैः पूज्यं महेश्वरम् । नृत्यैर् गीतैस् तथा वाद्यैर् अमृतैः पञ्चसम्भवैः
upacāraiś ca bahubhir daṇḍapātapradakṣiṇaiḥ . dhūpair dīpaiś ca naivedyaiḥ puṣpair gandhaiḥ sugandhibhiḥ
||33||उपचारैश् च बहुभिर् दण्डपातप्रदक्षिणैः । धूपैर् दीपैश् च नैवेद्यैः पुष्पैर् गन्धैः सुगन्धिभिः
pūjayām āsa deveśaṃ viṣṇuṃ śambhuṃ dhiyaikayā . tataḥ prasannau deveśau varān dadatur ojasā
||34||पूजयाम् आस देवेशं विष्णुं शम्भुं धियैकया । ततः प्रसन्नौ देवेशौ वरान् ददतुर् ओजसा
abhiṣṭute narendrāya bhuktimuktī ubhe api . māhātmyam asya tīrthasya tathā dadatur uttamam
||35||अभिष्टुते नरेन्द्राय भुक्तिमुक्ती उभे अपि । माहात्म्यम् अस्य तीर्थस्य तथा ददतुर् उत्तमम्
tataḥprabhṛti tat tīrthaṃ śaivaṃ vaiṣṇavam ucyate . tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakāmapradaṃ viduḥ
||36||ततःप्रभृति तत् तीर्थं शैवं वैष्णवम् उच्यते । तत्र स्नानं च दानं च सर्वकामप्रदं विदुः
imāni sarvatīrthāni smared api paṭheta vā . vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ śivaviṣṇupuraṃ vrajet
||37||इमानि सर्वतीर्थानि स्मरेद् अपि पठेत वा । विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शिवविष्णुपुरं व्रजेत्
bhānutīrthe viśeṣeṇa snānaṃ sarvārthasiddhidam . tatra tīrthe mahāpuṇyaṃ tīrthānāṃ śatam atra hi
||38||भानुतीर्थे विशेषेण स्नानं सर्वार्थसिद्धिदम् । तत्र तीर्थे महापुण्यं तीर्थानां शतम् अत्र हि
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).