adhyāyaḥ 35
brahmovāca:
tatas tām abruvan devās tadā gatvā tu sundarīm . devi śīghreṇa kālena dhūrjaṭir nīlalohitaḥ
||1||ततस् ताम् अब्रुवन् देवास् तदा गत्वा तु सुन्दरीम् । देवि शीघ्रेण कालेन धूर्जटिर् नीललोहितः
sa bhartā tava deveśo bhavitā mā tapaḥ kṛthāḥ . tataḥ pradakṣiṇīkṛtya devā viprā gireḥ sutām
||2||स भर्ता तव देवेशो भविता मा तपः कृथाः । ततः प्रदक्षिणीकृत्य देवा विप्रा गिरेः सुताम्
jagmuś cādarśanaṃ tasyāḥ sā cāpi virarāma ha . sā devī sūktam ity evam uktvā svasyāśrame śubhe
||3||जग्मुश् चादर्शनं तस्याः सा चापि विरराम ह । सा देवी सूक्तम् इत्य् एवम् उक्त्वा स्वस्याश्रमे शुभे
dvāri jātam aśokaṃ ca samupāśritya cāsthitā . athāgāc candratilakas tridaśārtiharo haraḥ
||4||द्वारि जातम् अशोकं च समुपाश्रित्य चास्थिता । अथागाच् चन्द्रतिलकस् त्रिदशार्तिहरो हरः
vikṛtaṃ rūpam āsthāya hrasvo bāhuka eva ca . vibhagnanāsiko bhūtvā kubjaḥ keśāntapiṅgalaḥ
||5||विकृतं रूपम् आस्थाय ह्रस्वो बाहुक एव च । विभग्ननासिको भूत्वा कुब्जः केशान्तपिङ्गलः
uvāca vikṛtāsyaś ca devi tvāṃ varayāmy aham . athomā yogasaṃsiddhā jñātvā śaṅkaram āgatam
||6||उवाच विकृतास्यश् च देवि त्वां वरयाम्य् अहम् । अथोमा योगसंसिद्धा ज्ञात्वा शङ्करम् आगतम्
antarbhāvaviśuddhātmā kṛpānuṣṭhānalipsayā . tam uvācārghapādyābhyāṃ madhuparkeṇa caiva ha
||7||अन्तर्भावविशुद्धात्मा कृपानुष्ठानलिप्सया । तम् उवाचार्घपाद्याभ्यां मधुपर्केण चैव ह
sampūjya sumanobhis taṃ brāhmaṇaṃ brāhmaṇapriyā
||8||सम्पूज्य सुमनोभिस् तं ब्राह्मणं ब्राह्मणप्रिया
devy uvāca:
bhagavan na svatantrāhaṃ pitā me tv agraṇīr gṛhe . sa prabhur mama dāne vai kanyāhaṃ dvijapuṅgava
||9||भगवन् न स्वतन्त्राहं पिता मे त्व् अग्रणीर् गृहे । स प्रभुर् मम दाने वै कन्याहं द्विजपुङ्गव
gatvā yācasva pitaraṃ mama śailendram avyayam . sa ced dadāti māṃ vipra tubhyaṃ tad ucitaṃ mama
||10||गत्वा याचस्व पितरं मम शैलेन्द्रम् अव्ययम् । स चेद् ददाति मां विप्र तुभ्यं तद् उचितं मम
brahmovāca:
tataḥ sa bhagavān devas tathaiva vikṛtaḥ prabhuḥ . uvāca śailarājānaṃ sutāṃ me yaccha śailarāṭ
||11||ततः स भगवान् देवस् तथैव विकृतः प्रभुः । उवाच शैलराजानं सुतां मे यच्छ शैलराट्
sa taṃ vikṛtarūpeṇa jñātvā rudram athāvyayam . bhītaḥ śāpāc ca vimanā idaṃ vacanam abravīt
||12||स तं विकृतरूपेण ज्ञात्वा रुद्रम् अथाव्ययम् । भीतः शापाच् च विमना इदं वचनम् अब्रवीत्
śailendra uvāca:
bhagavan nāvamanye'haṃ brāhmaṇān bhuvi devatāḥ . manīṣitaṃ tu yat pūrvaṃ tac chṛṇuṣva mahāmate
||13||भगवन् नावमन्येऽहं ब्राह्मणान् भुवि देवताः । मनीषितं तु यत् पूर्वं तच् छृणुष्व महामते
svayaṃvaro me duhitur bhavitā viprapūjitaḥ . varayed yaṃ svayaṃ tatra sa bhartāsyā bhaviṣyati
||14||स्वयंवरो मे दुहितुर् भविता विप्रपूजितः । वरयेद् यं स्वयं तत्र स भर्तास्या भविष्यति
tac chrutvā śailavacanaṃ bhagavān vṛṣabhadhvajaḥ . devyāḥ samīpam āgatya idam āha mahāmanāḥ
||15||तच् छ्रुत्वा शैलवचनं भगवान् वृषभध्वजः । देव्याः समीपम् आगत्य इदम् आह महामनाः
śiva uvāca:
devi pitrā tv anujñātaḥ svayaṃvara iti śrutiḥ . tatra tvaṃ varayitrī yaṃ sa te bhartā bhaved iti
||16||देवि पित्रा त्व् अनुज्ञातः स्वयंवर इति श्रुतिः । तत्र त्वं वरयित्री यं स ते भर्ता भवेद् इति
tad āpṛcchya gamiṣyāmi durlabhāṃ tvāṃ varānane . rūpavantaṃ samutsṛjya vṛṇoṣy asadṛśaṃ katham
||17||तद् आपृच्छ्य गमिष्यामि दुर्लभां त्वां वरानने । रूपवन्तं समुत्सृज्य वृणोष्य् असदृशं कथम्
brahmovāca:
tenoktā sā tadā tatra bhāvayantī tadīritam . bhāvaṃ ca rudranihitaṃ prasādaṃ manasas tathā
||18||तेनोक्ता सा तदा तत्र भावयन्ती तदीरितम् । भावं च रुद्रनिहितं प्रसादं मनसस् तथा
samprāpyovāca deveśaṃ mā te'bhūd buddhir anyathā . ahaṃ tvāṃ varayiṣyāmi nādbhutaṃ tu kathañcana
||19||सम्प्राप्योवाच देवेशं मा तेऽभूद् बुद्धिर् अन्यथा । अहं त्वां वरयिष्यामि नाद्भुतं तु कथञ्चन
athavā te'sti sandeho mayi vipra kathañcana . ihaiva tvāṃ mahābhāga varayāmi manogatam
||20||अथवा तेऽस्ति सन्देहो मयि विप्र कथञ्चन । इहैव त्वां महाभाग वरयामि मनोगतम्
brahmovāca:
gṛhītvā stabakaṃ sā tu hastābhyāṃ tatra saṃsthitā . skandhe śambhoḥ samādhāya devī prāha vṛto'si me
||21||गृहीत्वा स्तबकं सा तु हस्ताभ्यां तत्र संस्थिता । स्कन्धे शम्भोः समाधाय देवी प्राह वृतोऽसि मे
tataḥ sa bhagavān devas tayā devyā vṛtas tadā . uvāca tam aśokaṃ vai vācā sañjīvayann iva
||22||ततः स भगवान् देवस् तया देव्या वृतस् तदा । उवाच तम् अशोकं वै वाचा सञ्जीवयन्न् इव
śiva uvāca:
yasmāt tava supuṇyena stabakena vṛto'smy aham . tasmāt tvaṃ jarayā tyaktas tv amaraḥ sambhaviṣyasi
||23||यस्मात् तव सुपुण्येन स्तबकेन वृतोऽस्म्य् अहम् । तस्मात् त्वं जरया त्यक्तस् त्व् अमरः सम्भविष्यसि
kāmarūpī kāmapuṣpaḥ kāmado dayito mama . sarvābharaṇapuṣpāḍhyaḥ sarvapuṣpaphalopagaḥ
||24||कामरूपी कामपुष्पः कामदो दयितो मम । सर्वाभरणपुष्पाढ्यः सर्वपुष्पफलोपगः
sarvānnabhakṣakaś caiva amṛtasvāda eva ca . sarvagandhaś ca devānāṃ bhaviṣyasi dṛḍhapriyaḥ
||25||सर्वान्नभक्षकश् चैव अमृतस्वाद एव च । सर्वगन्धश् च देवानां भविष्यसि दृढप्रियः
nirbhayaḥ sarvalokeṣu bhaviṣyasi sunirvṛtaḥ . āśramaṃ vedam atyarthaṃ citrakūṭeti viśrutam
||26||निर्भयः सर्वलोकेषु भविष्यसि सुनिर्वृतः । आश्रमं वेदम् अत्यर्थं चित्रकूटेति विश्रुतम्
yo hi yāsyati puṇyārthī so'śvamedham avāpsyati . yas tu tatra mṛtaś cāpi brahmalokaṃ sa gacchati
||27||यो हि यास्यति पुण्यार्थी सोऽश्वमेधम् अवाप्स्यति । यस् तु तत्र मृतश् चापि ब्रह्मलोकं स गच्छति
yaś cātra niyamair yuktaḥ prāṇān samyak parityajet . sa devyās tapasā yukto mahāgaṇapatir bhavet
||28||यश् चात्र नियमैर् युक्तः प्राणान् सम्यक् परित्यजेत् । स देव्यास् तपसा युक्तो महागणपतिर् भवेत्
brahmovāca:
evam uktvā tadā deva āpṛcchya himavatsutām . antardadhe jagatsraṣṭā sarvabhūtapa īśvaraḥ
||29||एवम् उक्त्वा तदा देव आपृच्छ्य हिमवत्सुताम् । अन्तर्दधे जगत्स्रष्टा सर्वभूतप ईश्वरः
sāpi devī gate tasmin bhagavaty amitātmani . tata evonmukhī bhūtvā śilāyāṃ sambabhūva ha
||30||सापि देवी गते तस्मिन् भगवत्य् अमितात्मनि । तत एवोन्मुखी भूत्वा शिलायां सम्बभूव ह
unmukhī sā bhave tasmin maheśe jagatāṃ prabhau . niśeva candrarahitā na babhau vimanās tadā
||31||उन्मुखी सा भवे तस्मिन् महेशे जगतां प्रभौ । निशेव चन्द्ररहिता न बभौ विमनास् तदा
atha śuśrāva śabdaṃ ca bālasyārtasya śailajā . sarasy udakasampūrṇe samīpe cāśramasya ca
||32||अथ शुश्राव शब्दं च बालस्यार्तस्य शैलजा । सरस्य् उदकसम्पूर्णे समीपे चाश्रमस्य च
sa kṛtvā bālarūpaṃ tu devadevaḥ svayaṃ śivaḥ . krīḍāhetoḥ saromadhye grāhagrasto'bhavat tadā
||33||स कृत्वा बालरूपं तु देवदेवः स्वयं शिवः । क्रीडाहेतोः सरोमध्ये ग्राहग्रस्तोऽभवत् तदा
yogamāyāṃ samāsthāya prapañcodbhavakāraṇam . tad rūpaṃ saraso madhye kṛtvaivaṃ samabhāṣata
||34||योगमायां समास्थाय प्रपञ्चोद्भवकारणम् । तद् रूपं सरसो मध्ये कृत्वैवं समभाषत
bāla uvāca:
trātu māṃ kaścid ity āha grāheṇa hṛtacetasam . dhik kaṣṭaṃ bāla evāham aprāptārthamanorathaḥ
||35||त्रातु मां कश्चिद् इत्य् आह ग्राहेण हृतचेतसम् । धिक् कष्टं बाल एवाहम् अप्राप्तार्थमनोरथः
prayāmi nidhanaṃ vaktre grāhasyāsya durātmanaḥ . śocāmi na svakaṃ dehaṃ grāhagrastaḥ suduḥkhitaḥ
||36||प्रयामि निधनं वक्त्रे ग्राहस्यास्य दुरात्मनः । शोचामि न स्वकं देहं ग्राहग्रस्तः सुदुःखितः
yathā śocāmi pitaraṃ mātaraṃ ca tapasvinīm . grāhagṛhītaṃ māṃ śrutvā prāptaṃ nidhanam utsukau
||37||यथा शोचामि पितरं मातरं च तपस्विनीम् । ग्राहगृहीतं मां श्रुत्वा प्राप्तं निधनम् उत्सुकौ
priyaputrāv ekaputrau prāṇān nūnaṃ tyajiṣyataḥ . aho bata sukaṣṭaṃ vai yo'haṃ bālo'kṛtāśramaḥ . antargrāheṇa grastas tu yāsyāmi nidhanaṃ kila
||38||प्रियपुत्राव् एकपुत्रौ प्राणान् नूनं त्यजिष्यतः । अहो बत सुकष्टं वै योऽहं बालोऽकृताश्रमः । अन्तर्ग्राहेण ग्रस्तस् तु यास्यामि निधनं किल
brahmovāca:
śrutvā tu devī taṃ nādaṃ viprasyārtasya śobhanā . utthāya prasthitā tatra yatra tiṣṭhaty asau dvijaḥ
||39||श्रुत्वा तु देवी तं नादं विप्रस्यार्तस्य शोभना । उत्थाय प्रस्थिता तत्र यत्र तिष्ठत्य् असौ द्विजः
sāpaśyad induvadanā bālakaṃ cārurūpiṇam . grāhasya mukham āpannaṃ vepamānam avasthitam
||40||सापश्यद् इन्दुवदना बालकं चारुरूपिणम् । ग्राहस्य मुखम् आपन्नं वेपमानम् अवस्थितम्
so'pi grāhavaraḥ śrīmān dṛṣṭvā devīm upāgatām . taṃ gṛhītvā drutaṃ yāto madhyaṃ sarasa eva hi
||41||सोऽपि ग्राहवरः श्रीमान् दृष्ट्वा देवीम् उपागताम् । तं गृहीत्वा द्रुतं यातो मध्यं सरस एव हि
sa kṛṣyamāṇas tejasvī nādam ārtaṃ tadākarot . athāha devī duḥkhārtā bālaṃ dṛṣṭvā grahāvṛtam
||42||स कृष्यमाणस् तेजस्वी नादम् आर्तं तदाकरोत् । अथाह देवी दुःखार्ता बालं दृष्ट्वा ग्रहावृतम्
pārvaty uvāca:
grāharāja mahāsattva bālakaṃ hy ekaputrakam . vimuñcemaṃ mahādaṃṣṭra kṣipraṃ bhīmaparākrama
||43||ग्राहराज महासत्त्व बालकं ह्य् एकपुत्रकम् । विमुञ्चेमं महादंष्ट्र क्षिप्रं भीमपराक्रम
grāha uvāca:
yo devi divase ṣaṣṭhe prathamaṃ samupaiti mām . sa āhāro mama purā vihito lokakartṛbhiḥ
||44||यो देवि दिवसे षष्ठे प्रथमं समुपैति माम् । स आहारो मम पुरा विहितो लोककर्तृभिः
so'yaṃ mama mahābhāge ṣaṣṭhe'hani girīndraje . brahmaṇā prerito nūnaṃ nainaṃ mokṣye kathañcana
||45||सोऽयं मम महाभागे षष्ठेऽहनि गिरीन्द्रजे । ब्रह्मणा प्रेरितो नूनं नैनं मोक्ष्ये कथञ्चन
devy uvāca:
yan mayā himavacchṛṅge caritaṃ tapa uttamam . tena bālam imaṃ muñca grāharāja namo'stu te
||46||यन् मया हिमवच्छृङ्गे चरितं तप उत्तमम् । तेन बालम् इमं मुञ्च ग्राहराज नमोऽस्तु ते
grāha uvāca:
mā vyayas tapaso devi bhṛśaṃ bāle śubhānane . yad bravīmi kuru śreṣṭhe tathā mokṣam avāpsyati
||47||मा व्ययस् तपसो देवि भृशं बाले शुभानने । यद् ब्रवीमि कुरु श्रेष्ठे तथा मोक्षम् अवाप्स्यति
devy uvāca:
grāhādhipa vadasvāśu yat satām avigarhitam . tat kṛtaṃ nātra sandeho yato me brāhmaṇāḥ priyāḥ
||48||ग्राहाधिप वदस्वाशु यत् सताम् अविगर्हितम् । तत् कृतं नात्र सन्देहो यतो मे ब्राह्मणाः प्रियाः
grāha uvāca:
yat kṛtaṃ vai tapaḥ kiñcid bhavatyā svalpam uttamam . tat sarvaṃ me prayacchāśu tato mokṣam avāpsyati
||49||यत् कृतं वै तपः किञ्चिद् भवत्या स्वल्पम् उत्तमम् । तत् सर्वं मे प्रयच्छाशु ततो मोक्षम् अवाप्स्यति
devy uvāca:
janmaprabhṛti yat puṇyaṃ mahāgrāha kṛtaṃ mayā . tat te sarvaṃ mayā dattaṃ bālaṃ muñca mahāgraha
||50||जन्मप्रभृति यत् पुण्यं महाग्राह कृतं मया । तत् ते सर्वं मया दत्तं बालं मुञ्च महाग्रह
brahmovāca:
prajajvāla tato grāhas tapasā tena bhūṣitaḥ . āditya iva madhyāhne durnirīkṣas tadābhavat . uvāca caivaṃ tuṣṭātmā devīṃ lokasya dhāriṇīm
||51||प्रजज्वाल ततो ग्राहस् तपसा तेन भूषितः । आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्षस् तदाभवत् । उवाच चैवं तुष्टात्मा देवीं लोकस्य धारिणीम्
grāha uvāca:
devi kiṃ kṛtyam etat te suniścitya mahāvrate . tapaso'py arjanaṃ duḥkhaṃ tasya tyāgo na śasyate
||52||देवि किं कृत्यम् एतत् ते सुनिश्चित्य महाव्रते । तपसोऽप्य् अर्जनं दुःखं तस्य त्यागो न शस्यते
gṛhāṇa tapa eva tvaṃ bālaṃ cemaṃ sumadhyame . tuṣṭo'smi te viprabhaktyā varaṃ tasmād dadāmi te . sā tv evam uktā grāheṇa uvācedaṃ mahāvratā
||53||गृहाण तप एव त्वं बालं चेमं सुमध्यमे । तुष्टोऽस्मि ते विप्रभक्त्या वरं तस्माद् ददामि ते । सा त्व् एवम् उक्ता ग्राहेण उवाचेदं महाव्रता
devy uvāca:
dehenāpi mayā grāha rakṣyo vipraḥ prayatnataḥ . tapaḥ punar mayā prāpyaṃ na prāpyo brāhmaṇaḥ punaḥ
||54||देहेनापि मया ग्राह रक्ष्यो विप्रः प्रयत्नतः । तपः पुनर् मया प्राप्यं न प्राप्यो ब्राह्मणः पुनः
suniścitya mahāgrāha kṛtaṃ bālasya mokṣaṇam . na viprebhyas tapaḥ śreṣṭhaṃ śreṣṭhā me brāhmaṇā matāḥ
||55||सुनिश्चित्य महाग्राह कृतं बालस्य मोक्षणम् । न विप्रेभ्यस् तपः श्रेष्ठं श्रेष्ठा मे ब्राह्मणा मताः
dattvā cāhaṃ na gṛhṇāmi grāhendra vihitaṃ hi te . nahi kaścin naro grāha pradattaṃ punar āharet
||56||दत्त्वा चाहं न गृह्णामि ग्राहेन्द्र विहितं हि ते । नहि कश्चिन् नरो ग्राह प्रदत्तं पुनर् आहरेत्
dattam etan mayā tubhyaṃ nādadāni hi tat punaḥ . tvayy eva ramatām etad bālaś cāyaṃ vimucyatām
||57||दत्तम् एतन् मया तुभ्यं नाददानि हि तत् पुनः । त्वय्य् एव रमताम् एतद् बालश् चायं विमुच्यताम्
brahmovāca:
tathoktas tāṃ praśasyātha muktvā bālaṃ namasya ca . devīm ādityāvabhāsas tatraivāntaradhīyata
||58||तथोक्तस् तां प्रशस्याथ मुक्त्वा बालं नमस्य च । देवीम् आदित्यावभासस् तत्रैवान्तरधीयत
bālo'pi sarasas tīre mukto grāheṇa vai tadā . svapnalabdha ivārthaughas tatraivāntaradhīyata
||59||बालोऽपि सरसस् तीरे मुक्तो ग्राहेण वै तदा । स्वप्नलब्ध इवार्थौघस् तत्रैवान्तरधीयत
tapaso'pacayaṃ matvā devī himagirīndrajā . bhūya eva tapaḥ kartum ārebhe niyamasthitā
||60||तपसोऽपचयं मत्वा देवी हिमगिरीन्द्रजा । भूय एव तपः कर्तुम् आरेभे नियमस्थिता
kartukāmāṃ tapo bhūyo jñātvā tāṃ śaṅkaraḥ svayam . provāca vacanaṃ viprā mā kṛthās tapa ity uta
||61||कर्तुकामां तपो भूयो ज्ञात्वा तां शङ्करः स्वयम् । प्रोवाच वचनं विप्रा मा कृथास् तप इत्य् उत
mahyam etat tapo devi tvayā dattaṃ mahāvrate . tat tenaivākṣayaṃ tubhyaṃ bhaviṣyati sahasradhā
||62||मह्यम् एतत् तपो देवि त्वया दत्तं महाव्रते । तत् तेनैवाक्षयं तुभ्यं भविष्यति सहस्रधा
iti labdhvā varaṃ devī tapaso'kṣayam uttamam . svayaṃvaram udīkṣantī tasthau prītā mudā yutā
||63||इति लब्ध्वा वरं देवी तपसोऽक्षयम् उत्तमम् । स्वयंवरम् उदीक्षन्ती तस्थौ प्रीता मुदा युता
idaṃ paṭhed yo hi naraḥ sadaiva . bālānubhāvācaraṇaṃ hi śambhoḥ . sa dehabhedaṃ samavāpya pūto . bhaved gaṇeśas tu kumāratulyaḥ
||64||इदं पठेद् यो हि नरः सदैव । बालानुभावाचरणं हि शम्भोः । स देहभेदं समवाप्य पूतो । भवेद् गणेशस् तु कुमारतुल्यः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).