adhyāyaḥ 188
vyāsa uvāca:
mahe pratihate śakro bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ . saṃvartakaṃ nāma gaṇaṃ toyadānām athābravīt
||1||महे प्रतिहते शक्रो भृशं कोपसमन्वितः । संवर्तकं नाम गणं तोयदानाम् अथाब्रवीत्
indra uvāca:
bho bho meghā niśamyaitad vadato vacanaṃ mama . ājñānantaram evāśu kriyatām avicāritam
||2||भो भो मेघा निशम्यैतद् वदतो वचनं मम । आज्ञानन्तरम् एवाशु क्रियताम् अविचारितम्
nandagopaḥ sudurbuddhir gopair anyaiḥ sahāyavān . kṛṣṇāśrayabalādhmāto mahabhaṅgam acīkarat
||3||नन्दगोपः सुदुर्बुद्धिर् गोपैर् अन्यैः सहायवान् । कृष्णाश्रयबलाध्मातो महभङ्गम् अचीकरत्
ājīvo yaḥ paraṃ teṣāṃ gopatvasya ca kāraṇam . tā gāvo vṛṣṭipātena pīḍyantāṃ vacanān mama
||4||आजीवो यः परं तेषां गोपत्वस्य च कारणम् । ता गावो वृष्टिपातेन पीड्यन्तां वचनान् मम
aham apy adriśṛṅgābhaṃ tuṅgam āruhya vāraṇam . sāhāyyaṃ vaḥ kariṣyāmi vāyūnāṃ saṅgamena ca
||5||अहम् अप्य् अद्रिशृङ्गाभं तुङ्गम् आरुह्य वारणम् । साहाय्यं वः करिष्यामि वायूनां सङ्गमेन च
vyāsa uvāca:
ity ājñaptāḥ surendreṇa mumucus te balāhakāḥ . vātavarṣaṃ mahābhīmam abhāvāya gavāṃ dvijāḥ
||6||इत्य् आज्ञप्ताः सुरेन्द्रेण मुमुचुस् ते बलाहकाः । वातवर्षं महाभीमम् अभावाय गवां द्विजाः
tataḥ kṣaṇena dharaṇī kakubho'mbaram eva ca . ekaṃ dhārāmahāsārapūraṇenābhavad dvijāḥ
||7||ततः क्षणेन धरणी ककुभोऽम्बरम् एव च । एकं धारामहासारपूरणेनाभवद् द्विजाः
gāvas tu tena patatā varṣavātena veginā . dhutāḥ prāṇāñ jahuḥ sarvās tiryaṅmukhaśirodharāḥ
||8||गावस् तु तेन पतता वर्षवातेन वेगिना । धुताः प्राणाञ् जहुः सर्वास् तिर्यङ्मुखशिरोधराः
kroḍena vatsān ākramya tasthur anyā dvijottamāḥ . gāvo vivatsāś ca kṛtā vāripūreṇa cāparāḥ
||9||क्रोडेन वत्सान् आक्रम्य तस्थुर् अन्या द्विजोत्तमाः । गावो विवत्साश् च कृता वारिपूरेण चापराः
vatsāś ca dīnavadanāḥ pavanākampikandharāḥ . trāhi trāhīty alpaśabdāḥ kṛṣṇam ūcur ivārtakāḥ
||10||वत्साश् च दीनवदनाः पवनाकम्पिकन्धराः । त्राहि त्राहीत्य् अल्पशब्दाः कृष्णम् ऊचुर् इवार्तकाः
tatas tad gokulaṃ sarvaṃ gogopīgopasaṅkulam . atīvārtaṃ harir dṛṣṭvā trāṇāyācintayat tadā
||11||ततस् तद् गोकुलं सर्वं गोगोपीगोपसङ्कुलम् । अतीवार्तं हरिर् दृष्ट्वा त्राणायाचिन्तयत् तदा
etat kṛtaṃ mahendreṇa mahabhaṅgavirodhinā . tad etad akhilaṃ goṣṭhaṃ trātavyam adhunā mayā
||12||एतत् कृतं महेन्द्रेण महभङ्गविरोधिना । तद् एतद् अखिलं गोष्ठं त्रातव्यम् अधुना मया
imam adrim ahaṃ vīryād utpāṭyoruśilātalam . dhārayiṣyāmi goṣṭhasya pṛthucchattram ivopari
||13||इमम् अद्रिम् अहं वीर्याद् उत्पाट्योरुशिलातलम् । धारयिष्यामि गोष्ठस्य पृथुच्छत्त्रम् इवोपरि
vyāsa uvāca:
iti kṛtvā matiṃ kṛṣṇo govardhanamahīdharam . utpāṭyaikakareṇaiva dhārayām āsa līlayā
||14||इति कृत्वा मतिं कृष्णो गोवर्धनमहीधरम् । उत्पाट्यैककरेणैव धारयाम् आस लीलया
gopāṃś cāha jagannāthaḥ samutpāṭitabhūdharaḥ . viśadhvam atra sahitāḥ kṛtaṃ varṣanivāraṇam
||15||गोपांश् चाह जगन्नाथः समुत्पाटितभूधरः । विशध्वम् अत्र सहिताः कृतं वर्षनिवारणम्
sunirvāteṣu deśeṣu yathāyogyam ihāsyatām . praviśya nātra bhetavyaṃ giripātasya nirbhayaiḥ
||16||सुनिर्वातेषु देशेषु यथायोग्यम् इहास्यताम् । प्रविश्य नात्र भेतव्यं गिरिपातस्य निर्भयैः
ity uktās tena te gopā viviśur godhanaiḥ saha . śakaṭāropitair bhāṇḍair gopyaś cāsārapīḍitāḥ
||17||इत्य् उक्तास् तेन ते गोपा विविशुर् गोधनैः सह । शकटारोपितैर् भाण्डैर् गोप्यश् चासारपीडिताः
kṛṣṇo'pi taṃ dadhāraivaṃ śailam atyantaniścalam . vrajaukovāsibhir harṣavismitākṣair nirīkṣitaḥ
||18||कृष्णोऽपि तं दधारैवं शैलम् अत्यन्तनिश्चलम् । व्रजौकोवासिभिर् हर्षविस्मिताक्षैर् निरीक्षितः
gopagopījanair hṛṣṭaiḥ prītivistāritekṣaṇaiḥ . saṃstūyamānacaritaḥ kṛṣṇaḥ śailam adhārayat
||19||गोपगोपीजनैर् हृष्टैः प्रीतिविस्तारितेक्षणैः । संस्तूयमानचरितः कृष्णः शैलम् अधारयत्
saptarātraṃ mahāmeghā vavarṣur nandagokule . indreṇa coditā meghā gopānāṃ nāśakāriṇā
||20||सप्तरात्रं महामेघा ववर्षुर् नन्दगोकुले । इन्द्रेण चोदिता मेघा गोपानां नाशकारिणा
tato dhṛte mahāśaile paritrāte ca gokule . mithyāpratijño balabhid vārayām āsa tān ghanān
||21||ततो धृते महाशैले परित्राते च गोकुले । मिथ्याप्रतिज्ञो बलभिद् वारयाम् आस तान् घनान्
vyabhre nabhasi devendre vitathe śakramantrite . niṣkramya gokulaṃ hṛṣṭaḥ svasthānaṃ punar āgamat
||22||व्यभ्रे नभसि देवेन्द्रे वितथे शक्रमन्त्रिते । निष्क्रम्य गोकुलं हृष्टः स्वस्थानं पुनर् आगमत्
mumoca kṛṣṇo'pi tadā govardhanamahāgirim . svasthāne vismitamukhair dṛṣṭas tair vrajavāsibhiḥ
||23||मुमोच कृष्णोऽपि तदा गोवर्धनमहागिरिम् । स्वस्थाने विस्मितमुखैर् दृष्टस् तैर् व्रजवासिभिः
vyāsa uvāca:
dhṛte govardhane śaile paritrāte ca gokule . rocayām āsa kṛṣṇasya darśanaṃ pākaśāsanaḥ
||24||धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले । रोचयाम् आस कृष्णस्य दर्शनं पाकशासनः
so'dhiruhya mahānāgam airāvatam amitrajit . govardhanagirau kṛṣṇaṃ dadarśa tridaśādhipaḥ
||25||सोऽधिरुह्य महानागम् ऐरावतम् अमित्रजित् । गोवर्धनगिरौ कृष्णं ददर्श त्रिदशाधिपः
cārayantaṃ mahāvīryaṃ gāś ca gopavapurdharam . kṛtsnasya jagato gopaṃ vṛtaṃ gopakumārakaiḥ
||26||चारयन्तं महावीर्यं गाश् च गोपवपुर्धरम् । कृत्स्नस्य जगतो गोपं वृतं गोपकुमारकैः
garuḍaṃ ca dadarśoccair antardhānagataṃ dvijāḥ . kṛtacchāyaṃ harer mūrdhni pakṣābhyāṃ pakṣipuṅgavam
||27||गरुडं च ददर्शोच्चैर् अन्तर्धानगतं द्विजाः । कृतच्छायं हरेर् मूर्ध्नि पक्षाभ्यां पक्षिपुङ्गवम्
avaruhya sa nāgendrād ekānte madhusūdanam . śakraḥ sasmitam āhedaṃ prītivisphāritekṣaṇaḥ
||28||अवरुह्य स नागेन्द्राद् एकान्ते मधुसूदनम् । शक्रः सस्मितम् आहेदं प्रीतिविस्फारितेक्षणः
indra uvāca:
kṛṣṇa kṛṣṇa śṛṇuṣvedaṃ yadartham aham āgataḥ . tvatsamīpaṃ mahābāho naitac cintyaṃ tvayānyathā
||29||कृष्ण कृष्ण शृणुष्वेदं यदर्थम् अहम् आगतः । त्वत्समीपं महाबाहो नैतच् चिन्त्यं त्वयान्यथा
bhārāvataraṇārdhāya pṛthivyāḥ pṛthivītalam . avatīrṇo'khilādhāras tvam eva parameśvara
||30||भारावतरणार्धाय पृथिव्याः पृथिवीतलम् । अवतीर्णोऽखिलाधारस् त्वम् एव परमेश्वर
mahabhaṅgaviruddhena mayā gokulanāśakāḥ . samādiṣṭā mahāmeghās taiś caitat kadanaṃ kṛtam
||31||महभङ्गविरुद्धेन मया गोकुलनाशकाः । समादिष्टा महामेघास् तैश् चैतत् कदनं कृतम्
trātās tāpāt tvayā gāvaḥ samutpāṭya mahāgirim . tenāhaṃ toṣito vīra karmaṇātyadbhutena te
||32||त्रातास् तापात् त्वया गावः समुत्पाट्य महागिरिम् । तेनाहं तोषितो वीर कर्मणात्यद्भुतेन ते
sādhitaṃ kṛṣṇa devānām adya manye prayojanam . tvayāyam adripravaraḥ kareṇaikena coddhṛtaḥ
||33||साधितं कृष्ण देवानाम् अद्य मन्ये प्रयोजनम् । त्वयायम् अद्रिप्रवरः करेणैकेन चोद्धृतः
gobhiś ca noditaḥ kṛṣṇa tvatsamīpam ihāgataḥ . tvayā trātābhir atyarthaṃ yuṣmatkāraṇakāraṇāt
||34||गोभिश् च नोदितः कृष्ण त्वत्समीपम् इहागतः । त्वया त्राताभिर् अत्यर्थं युष्मत्कारणकारणात्
sa tvāṃ kṛṣṇābhiṣekṣyāmi gavāṃ vākyapracoditaḥ . upendratve gavām indro govindas tvaṃ bhaviṣyasi
||35||स त्वां कृष्णाभिषेक्ष्यामि गवां वाक्यप्रचोदितः । उपेन्द्रत्वे गवाम् इन्द्रो गोविन्दस् त्वं भविष्यसि
athopavāhyād ādāya ghaṇṭām airāvatād gajāt . abhiṣekaṃ tayā cakre pavitrajalapūrṇayā
||36||अथोपवाह्याद् आदाय घण्टाम् ऐरावताद् गजात् । अभिषेकं तया चक्रे पवित्रजलपूर्णया
kriyamāṇe'bhiṣeke tu gāvaḥ kṛṣṇasya tatkṣaṇāt . prasravodbhūtadugdhārdrāṃ sadyaś cakrur vasundharām
||37||क्रियमाणेऽभिषेके तु गावः कृष्णस्य तत्क्षणात् । प्रस्रवोद्भूतदुग्धार्द्रां सद्यश् चक्रुर् वसुन्धराम्
abhiṣicya gavāṃ vākyād devendro vai janārdanam . prītyā sapraśrayaṃ kṛṣṇaṃ punar āha śacīpatiḥ
||38||अभिषिच्य गवां वाक्याद् देवेन्द्रो वै जनार्दनम् । प्रीत्या सप्रश्रयं कृष्णं पुनर् आह शचीपतिः
indra uvāca:
gavām etat kṛtaṃ vākyāt tathānyad api me śṛṇu . yad bravīmi mahābhāga bhārāvataraṇecchayā
||39||गवाम् एतत् कृतं वाक्यात् तथान्यद् अपि मे शृणु । यद् ब्रवीमि महाभाग भारावतरणेच्छया
mamāṃśaḥ puruṣavyāghraḥ pṛthivyāṃ pṛthivīdhara . avatīrṇo'rjuno nāma sa rakṣyo bhavatā sadā
||40||ममांशः पुरुषव्याघ्रः पृथिव्यां पृथिवीधर । अवतीर्णोऽर्जुनो नाम स रक्ष्यो भवता सदा
bhārāvataraṇe sakhyaṃ sa te vīraḥ kariṣyati . sa rakṣaṇīyo bhavatā yathātmā madhusūdana
||41||भारावतरणे सख्यं स ते वीरः करिष्यति । स रक्षणीयो भवता यथात्मा मधुसूदन
śrībhagavān uvāca:
jānāmi bhārate vaṃśe jātaṃ pārthaṃ tavāṃśataḥ . tam ahaṃ pālayiṣyāmi yāvad asmi mahītale
||42||जानामि भारते वंशे जातं पार्थं तवांशतः । तम् अहं पालयिष्यामि यावद् अस्मि महीतले
yāvan mahītale śakra sthāsyāmy aham arindama . na tāvad arjunaṃ kaścid devendra yudhi jeṣyati
||43||यावन् महीतले शक्र स्थास्याम्य् अहम् अरिन्दम । न तावद् अर्जुनं कश्चिद् देवेन्द्र युधि जेष्यति
kaṃso nāma mahābāhur daityo'riṣṭas tathā paraḥ . keśī kuvalayāpīḍo narakādyās tathāpare
||44||कंसो नाम महाबाहुर् दैत्योऽरिष्टस् तथा परः । केशी कुवलयापीडो नरकाद्यास् तथापरे
hateṣu teṣu devendra bhaviṣyati mahāhavaḥ . tatra viddhi sahasrākṣa bhārāvataraṇaṃ kṛtam
||45||हतेषु तेषु देवेन्द्र भविष्यति महाहवः । तत्र विद्धि सहस्राक्ष भारावतरणं कृतम्
sa tvaṃ gaccha na santāpaṃ putrārthe kartum arhasi . nārjunasya ripuḥ kaścin mamāgre prabhaviṣyati
||46||स त्वं गच्छ न सन्तापं पुत्रार्थे कर्तुम् अर्हसि । नार्जुनस्य रिपुः कश्चिन् ममाग्रे प्रभविष्यति
arjunārthe tv ahaṃ sarvān yudhiṣṭhirapurogamān . nivṛtte bhārate yuddhe kuntyai dāsyāmi vikṣatān
||47||अर्जुनार्थे त्व् अहं सर्वान् युधिष्ठिरपुरोगमान् । निवृत्ते भारते युद्धे कुन्त्यै दास्यामि विक्षतान्
vyāsa uvāca:
ity uktaḥ sampariṣvajya devarājo janārdanam . āruhyairāvataṃ nāgaṃ punar eva divaṃ yayau
||48||इत्य् उक्तः सम्परिष्वज्य देवराजो जनार्दनम् । आरुह्यैरावतं नागं पुनर् एव दिवं ययौ
kṛṣṇo'pi sahito gobhir gopālaiś ca punar vrajam . ājagāmātha gopīnāṃ dṛṣṭapūtena vartmanā
||49||कृष्णोऽपि सहितो गोभिर् गोपालैश् च पुनर् व्रजम् । आजगामाथ गोपीनां दृष्टपूतेन वर्त्मना
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).