Brahmapurāṇam, adhyāya 129: Stories about Indra — Purāṇāni

indratīrtham iti khyātaṃ tatraiva ca vṛṣākapam . phenāyāḥ saṅgamo yatra hanūmataṃ tathaiva ca

||1||

इन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं तत्रैव च वृषाकपम् । फेनायाः सङ्गमो यत्र हनूमतं तथैव च

abjakaṃ cāpi yat proktaṃ yatra devas trivikramaḥ . tatra snānaṃ ca dānaṃ ca punarāvṛttidurlabham

||2||

अब्जकं चापि यत् प्रोक्तं यत्र देवस् त्रिविक्रमः । तत्र स्नानं च दानं च पुनरावृत्तिदुर्लभम्

tatra vṛttāny athākhyāsye gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe . indreśvaraṃ cottare ca śṛṇu bhaktyā yatavrataḥ

||3||

तत्र वृत्तान्य् अथाख्यास्ये गङ्गाया दक्षिणे तटे । इन्द्रेश्वरं चोत्तरे च शृणु भक्त्या यतव्रतः

namucir balavān āsīd indraśatrur madotkaṭaḥ . tasyendreṇābhavad yuddhaṃ phenenendro'harac chiraḥ

||4||

नमुचिर् बलवान् आसीद् इन्द्रशत्रुर् मदोत्कटः । तस्येन्द्रेणाभवद् युद्धं फेनेनेन्द्रोऽहरच् छिरः

apāṃ ca namuceḥ śatros tatphenavajrarūpadhṛk . śiraś chittvā tac ca phenaṃ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe

||5||

अपां च नमुचेः शत्रोस् तत्फेनवज्ररूपधृक् । शिरश् छित्त्वा तच् च फेनं गङ्गाया दक्षिणे तटे

nyapatad bhūmiṃ bhittvā tu rasātalam athāviśat . rasātalabhavaṃ gāṅgaṃ vāri yad viśvapāvanam

||6||

न्यपतद् भूमिं भित्त्वा तु रसातलम् अथाविशत् । रसातलभवं गाङ्गं वारि यद् विश्वपावनम्

vajrādiṣṭena mārgeṇa vyagamad bhūmimaṇḍalam . taj jalaṃ phenanāmnā tu nadī pheneti gadyate

||7||

वज्रादिष्टेन मार्गेण व्यगमद् भूमिमण्डलम् । तज् जलं फेननाम्ना तु नदी फेनेति गद्यते

tasyās tu saṅgamaḥ puṇyo gaṅgayā lokaviśrutaḥ . sarvapāpakṣayakaro gaṅgāyamunayor iva

||8||

तस्यास् तु सङ्गमः पुण्यो गङ्गया लोकविश्रुतः । सर्वपापक्षयकरो गङ्गायमुनयोर् इव

hanūmadupamātā vai yatrāplavanamātrataḥ . mārjāratvād abhūn muktā viṣṇugaṅgāprasādataḥ

||9||

हनूमदुपमाता वै यत्राप्लवनमात्रतः । मार्जारत्वाद् अभून् मुक्ता विष्णुगङ्गाप्रसादतः

mārjāraṃ ceti tat tīrthaṃ purā proktaṃ mayā tava . hanūmataṃ ca tat proktaṃ tatrākhyānaṃ puroditam

||10||

मार्जारं चेति तत् तीर्थं पुरा प्रोक्तं मया तव । हनूमतं च तत् प्रोक्तं तत्राख्यानं पुरोदितम्

vṛṣākapaṃ cābjakaṃ ca tatredaṃ prayataḥ śṛṇu . hiraṇya iti vikhyāto daityānāṃ pūrvajo balī

||11||

वृषाकपं चाब्जकं च तत्रेदं प्रयतः शृणु । हिरण्य इति विख्यातो दैत्यानां पूर्वजो बली

tapas taptvā suraiḥ sarvair ajeyo'bhūt sudāruṇaḥ . tasyāpi balavān putro devānāṃ durjayaḥ sadā

||12||

तपस् तप्त्वा सुरैः सर्वैर् अजेयोऽभूत् सुदारुणः । तस्यापि बलवान् पुत्रो देवानां दुर्जयः सदा

mahāśanir iti khyātas tasya bhāryā parājitā . tenendrasyābhavad yuddhaṃ bahukālaṃ nirantaram

||13||

महाशनिर् इति ख्यातस् तस्य भार्या पराजिता । तेनेन्द्रस्याभवद् युद्धं बहुकालं निरन्तरम्

mahāśanir mahāvīryaḥ satataṃ raṇamūrdhani . jitvā nāgena sahitaṃ śakraṃ pitre nyavedayat

||14||

महाशनिर् महावीर्यः सततं रणमूर्धनि । जित्वा नागेन सहितं शक्रं पित्रे न्यवेदयत्

baddhvā hastisamāyuktaṃ svasāraṃ vīkṣya tāṃ tadā . vihāya krūratāṃ daityo hiraṇyāya nyavedayat

||15||

बद्ध्वा हस्तिसमायुक्तं स्वसारं वीक्ष्य तां तदा । विहाय क्रूरतां दैत्यो हिरण्याय न्यवेदयत्

mahāśanipitā daityaḥ pūrveṣāṃ pūrvavattaraḥ . śacīkāntaṃ tale sthāpya tasya rakṣām athākarot

||16||

महाशनिपिता दैत्यः पूर्वेषां पूर्ववत्तरः । शचीकान्तं तले स्थाप्य तस्य रक्षाम् अथाकरोत्

mahāśanir hariṃ jitvā jetuṃ varuṇam abhyagāt . varuṇo'pi mahābuddhiḥ prādāt kanyāṃ mahāśaneḥ

||17||

महाशनिर् हरिं जित्वा जेतुं वरुणम् अभ्यगात् । वरुणोऽपि महाबुद्धिः प्रादात् कन्यां महाशनेः

udadhiṃ svālayaṃ prādād varuṇas tu mahāśaneḥ . tayoś ca sakhyam abhavad varuṇasya mahāśaneḥ

||18||

उदधिं स्वालयं प्रादाद् वरुणस् तु महाशनेः । तयोश् च सख्यम् अभवद् वरुणस्य महाशनेः

vāruṇī cāpi yā kanyā sā priyābhūn mahāśaneḥ . vīryeṇa yaśasā cāpi śauryeṇa ca balena ca

||19||

वारुणी चापि या कन्या सा प्रियाभून् महाशनेः । वीर्येण यशसा चापि शौर्येण च बलेन च

mahāśanir mahādaityas trailokye nopamīyate . nirindratvaṃ gate loke devāḥ sarve nyamantrayan

||20||

महाशनिर् महादैत्यस् त्रैलोक्ये नोपमीयते । निरिन्द्रत्वं गते लोके देवाः सर्वे न्यमन्त्रयन्

viṣṇur evendradātā syād daityahantā sa eva ca . mantradṛg vā sa eva syād indraṃ cānyaṃ kariṣyati

||21||

विष्णुर् एवेन्द्रदाता स्याद् दैत्यहन्ता स एव च । मन्त्रदृग् वा स एव स्याद् इन्द्रं चान्यं करिष्यति

evaṃ sammantrya te devā viṣṇor mantraṃ nyavedayan . mamāvadhyo mahādaityo mahāśanir iti bruvan

||22||

एवं सम्मन्त्र्य ते देवा विष्णोर् मन्त्रं न्यवेदयन् । ममावध्यो महादैत्यो महाशनिर् इति ब्रुवन्

prāyād vārīśvaraṃ viṣṇuḥ śvaśuraṃ varuṇaṃ tadā . keśavo varuṇaṃ gatvā prāhendrasya parābhavam

||23||

प्रायाद् वारीश्वरं विष्णुः श्वशुरं वरुणं तदा । केशवो वरुणं गत्वा प्राहेन्द्रस्य पराभवम्

tathā tvayaitat kartavyaṃ yathāyāti purandaraḥ . tadviṣṇuvacanāc chīghraṃ yayau jalapatir mune

||24||

तथा त्वयैतत् कर्तव्यं यथायाति पुरन्दरः । तद्विष्णुवचनाच् छीघ्रं ययौ जलपतिर् मुने

sutāpatiṃ hiraṇyasutaṃ vikrāntaṃ taṃ mahāśanim . atisammānitas tena jāmātrā varuṇaḥ prabhuḥ

||25||

सुतापतिं हिरण्यसुतं विक्रान्तं तं महाशनिम् । अतिसम्मानितस् तेन जामात्रा वरुणः प्रभुः

papracchāgamanaṃ daityo vinayāc chvaśuraṃ tadā . varuṇaḥ prāha taṃ daityaṃ yad āgamanakāraṇam

||26||

पप्रच्छागमनं दैत्यो विनयाच् छ्वशुरं तदा । वरुणः प्राह तं दैत्यं यद् आगमनकारणम्

indraṃ dehi mahābāho yas tvayā nirjitaḥ purā . baddhaṃ rasātalasthaṃ taṃ devānām adhipaṃ sakhe

||27||

इन्द्रं देहि महाबाहो यस् त्वया निर्जितः पुरा । बद्धं रसातलस्थं तं देवानाम् अधिपं सखे

asmākaṃ sarvadā mānyaṃ dehi tvaṃ mama śatruhan . baddhvā vimokṣaṇaṃ śatror mahate yaśase satām

||28||

अस्माकं सर्वदा मान्यं देहि त्वं मम शत्रुहन् । बद्ध्वा विमोक्षणं शत्रोर् महते यशसे सताम्

tathety uktvā kathañcit sa daityeśo varuṇāya tam . prādād indraṃ śacīkāntaṃ vāraṇena samanvitam

||29||

तथेत्य् उक्त्वा कथञ्चित् स दैत्येशो वरुणाय तम् । प्रादाद् इन्द्रं शचीकान्तं वारणेन समन्वितम्

sa daityamadhye'tivirājamāno . hariṃ tadovāca jaleśasannidhau . sampūjya caivātha mahopacārair . mahāśanir maghavantaṃ babhāṣe

||30||

स दैत्यमध्येऽतिविराजमानो । हरिं तदोवाच जलेशसन्निधौ । सम्पूज्य चैवाथ महोपचारैर् । महाशनिर् मघवन्तं बभाषे

kena tvam indro'dya kṛto'si kena . vīryaṃ tavedṛg bahu bhāṣase ca . tvaṃ saṅgare śatrubhir bādhyase ca . tathāpi cendro bhavasīti citram

||31||

केन त्वम् इन्द्रोऽद्य कृतोऽसि केन । वीर्यं तवेदृग् बहु भाषसे च । त्वं सङ्गरे शत्रुभिर् बाध्यसे च । तथापि चेन्द्रो भवसीति चित्रम्

athāpi baddhā puruṣeṇa kācit . tasyāḥ patis tāṃ mocayatīti yuktam . striyo'svatantrāḥ puruṣapradhānās . tvaṃ vai pumān bhavitā śakra sādho

||32||

अथापि बद्धा पुरुषेण काचित् । तस्याः पतिस् तां मोचयतीति युक्तम् । स्त्रियोऽस्वतन्त्राः पुरुषप्रधानास् । त्वं वै पुमान् भविता शक्र साधो

baddho mayā saṅgare vāhanena . kvāpy astraṃ te vajram uddāmaśakti . cintāratnaṃ nandanaṃ yoṣitas tā . yaśo balaṃ devarājopabhogyam . sarvaṃ hi tvā kiṃ tu mukto jaleśād . ākāṅkṣase jīvitaṃ dhik tavedam

||33||

बद्धो मया सङ्गरे वाहनेन । क्वाप्य् अस्त्रं ते वज्रम् उद्दामशक्ति । चिन्तारत्नं नन्दनं योषितस् ता । यशो बलं देवराजोपभोग्यम् । सर्वं हि त्वा किं तु मुक्तो जलेशाद् । आकाङ्क्षसे जीवितं धिक् तवेदम्

taj jīvanaṃ yat tu yaśonidhānaṃ . sa eva mṛtyur yaśaso yad virodhi . evaṃ jānañ śakra kathaṃ jaleśān . muktiṃ prāpto naiva lajjāṃ bhajethāḥ

||34||

तज् जीवनं यत् तु यशोनिधानं । स एव मृत्युर् यशसो यद् विरोधि । एवं जानञ् शक्र कथं जलेशान् । मुक्तिं प्राप्तो नैव लज्जां भजेथाः

triviṣṭapasthaḥ pariveṣṭitaḥ san . sarvaiḥ suraiḥ kāntayā vījyamānaḥ . saṃstūyamānaś ca tathāpsarobhir . nūnaṃ lajjā te bibhetīti manye

||35||

त्रिविष्टपस्थः परिवेष्टितः सन् । सर्वैः सुरैः कान्तया वीज्यमानः । संस्तूयमानश् च तथाप्सरोभिर् । नूनं लज्जा ते बिभेतीति मन्ये

tvaṃ vṛtrahā namuceś cāpi hantā . purāṃ bhettā gotrabhid vajrabāhuḥ . evaṃ surās tvāṃ paripūjayantīty . ato jiṣṇo sarvam etat tyajasva

||36||

त्वं वृत्रहा नमुचेश् चापि हन्ता । पुरां भेत्ता गोत्रभिद् वज्रबाहुः । एवं सुरास् त्वां परिपूजयन्तीत्य् । अतो जिष्णो सर्वम् एतत् त्यजस्व

vikāram āpyāpy ahitodbhavaṃ ye . jīvanti lokān anusaṃviśanti . bhavādṛśāṃ duścyavanābjajanmā . kathaṃ na hṛdbhedam avāpa kartā

||37||

विकारम् आप्याप्य् अहितोद्भवं ये । जीवन्ति लोकान् अनुसंविशन्ति । भवादृशां दुश्च्यवनाब्जजन्मा । कथं न हृद्भेदम् अवाप कर्ता

evam uktvā tu daityeśo varuṇāya mahātmane . prādād indraṃ punaś cedaṃ vacanaṃ tad abhāṣata

||38||

एवम् उक्त्वा तु दैत्येशो वरुणाय महात्मने । प्रादाद् इन्द्रं पुनश् चेदं वचनं तद् अभाषत

adya prabhṛty asau śiṣya indraḥ syād varuṇo guruḥ . śvaśuro mama yena tvaṃ muktim āpto'si vāsava

||39||

अद्य प्रभृत्य् असौ शिष्य इन्द्रः स्याद् वरुणो गुरुः । श्वशुरो मम येन त्वं मुक्तिम् आप्तोऽसि वासव

tathā tvaṃ bhṛtyabhāvena vartethā varuṇaṃ prati . no ced baddhvā punas tvāṃ vai kṣepsye caiva rasātalam

||40||

तथा त्वं भृत्यभावेन वर्तेथा वरुणं प्रति । नो चेद् बद्ध्वा पुनस् त्वां वै क्षेप्स्ये चैव रसातलम्

evaṃ nirbhartsya taṃ śakraṃ hasaṃś cāpi punaḥ punaḥ . abravīd gaccha gaccheti varuṇaṃ cānumanya tu

||41||

एवं निर्भर्त्स्य तं शक्रं हसंश् चापि पुनः पुनः । अब्रवीद् गच्छ गच्छेति वरुणं चानुमन्य तु

sa tu prāptaḥ svanilayaṃ lajjayā kaluṣīkṛtaḥ . paulomyāṃ prāha tat sarvaṃ yat tac chatruparābhavam

||42||

स तु प्राप्तः स्वनिलयं लज्जया कलुषीकृतः । पौलोम्यां प्राह तत् सर्वं यत् तच् छत्रुपराभवम्

evam uktaḥ kṛtaś caiva śatruṇāhaṃ varānane . nirvāpayāmi yena svam ātmānaṃ subhage vada

||43||

एवम् उक्तः कृतश् चैव शत्रुणाहं वरानने । निर्वापयामि येन स्वम् आत्मानं सुभगे वद

dānavānām athodbhūtiṃ śakra māyāṃ parābhavam . varadānaṃ tathā mṛtyuṃ jāne'haṃ balasūdana

||44||

दानवानाम् अथोद्भूतिं शक्र मायां पराभवम् । वरदानं तथा मृत्युं जानेऽहं बलसूदन

tasmād yasmāt tasya mṛtyur athavāpi parābhavaḥ . jāyeta śṛṇu tat sarvaṃ vakṣye'haṃ prītaye tava

||45||

तस्माद् यस्मात् तस्य मृत्युर् अथवापि पराभवः । जायेत शृणु तत् सर्वं वक्ष्येऽहं प्रीतये तव

hiraṇyasya suto vīraḥ pitṛvyasya suto balī . tasmān mama syāt sa bhrātā varadānāc ca darpitaḥ

||46||

हिरण्यस्य सुतो वीरः पितृव्यस्य सुतो बली । तस्मान् मम स्यात् स भ्राता वरदानाच् च दर्पितः

brahmāṇaṃ toṣayām āsa tapasā niyamena ca . īdṛśaṃ balam āpannaṃ tapasā kiṃ na sidhyati

||47||

ब्रह्माणं तोषयाम् आस तपसा नियमेन च । ईदृशं बलम् आपन्नं तपसा किं न सिध्यति

tasmāt tvayā cittarāgo vismayo vā kathañcana . na kāryaḥ śṛṇu tatredaṃ kāryaṃ yat tu kramāgatam

||48||

तस्मात् त्वया चित्तरागो विस्मयो वा कथञ्चन । न कार्यः शृणु तत्रेदं कार्यं यत् तु क्रमागतम्

evam uktvā tu paulomī prāhendraṃ vinayānvitā

||49||

एवम् उक्त्वा तु पौलोमी प्राहेन्द्रं विनयान्विता

nāsādhyam asti tapaso nāsādhyaṃ yajñakarmaṇaḥ . nāsādhyaṃ lokanāthasya viṣṇor bhaktyā harasya ca

||50||

नासाध्यम् अस्ति तपसो नासाध्यं यज्ञकर्मणः । नासाध्यं लोकनाथस्य विष्णोर् भक्त्या हरस्य च

punaś cedaṃ mayā kānta śrutam asty atiśobhanam . strīṇāṃ svabhāvaṃ jānanti striya eva surādhipa

||51||

पुनश् चेदं मया कान्त श्रुतम् अस्त्य् अतिशोभनम् । स्त्रीणां स्वभावं जानन्ति स्त्रिय एव सुराधिप

tasmād bhūmes tathā cāpāṃ nāsādhyaṃ vidyate prabho . tapo vā yajñakarmādi tābhyām eva yato bhavet

||52||

तस्माद् भूमेस् तथा चापां नासाध्यं विद्यते प्रभो । तपो वा यज्ञकर्मादि ताभ्याम् एव यतो भवेत्

tatrāpi tīrthabhūtā tu yā bhūmis tāṃ vrajed bhavān . tatra viṣṇuṃ śivaṃ pūjya sarvān kāmān avāpsyasi

||53||

तत्रापि तीर्थभूता तु या भूमिस् तां व्रजेद् भवान् । तत्र विष्णुं शिवं पूज्य सर्वान् कामान् अवाप्स्यसि

śrutam asti punaś cedaṃ striyo yāś ca pativratāḥ . tā eva sarvaṃ jānanti dhṛtaṃ tābhiś carācaram

||54||

श्रुतम् अस्ति पुनश् चेदं स्त्रियो याश् च पतिव्रताः । ता एव सर्वं जानन्ति धृतं ताभिश् चराचरम्

pṛthivyāṃ sārabhūtaṃ syāt tanmadhye daṇḍakaṃ vanam . tatra gaṅgā jagaddhātrī tatreśaṃ pūjaya prabho

||55||

पृथिव्यां सारभूतं स्यात् तन्मध्ये दण्डकं वनम् । तत्र गङ्गा जगद्धात्री तत्रेशं पूजय प्रभो

viṣṇuṃ vā jagatām īśaṃ dīnārtārtiharaṃ vibhum . anāthānām iha nṛṇāṃ majjatāṃ duḥkhasāgare

||56||

विष्णुं वा जगताम् ईशं दीनार्तार्तिहरं विभुम् । अनाथानाम् इह नृणां मज्जतां दुःखसागरे

haro harir vā gaṅgā vā kvāpy anyac charaṇaṃ nahi . tasmāt sarvaprayatnena toṣayaitān samāhitaḥ

||57||

हरो हरिर् वा गङ्गा वा क्वाप्य् अन्यच् छरणं नहि । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तोषयैतान् समाहितः

bhaktyā stotraiś ca tapasā kuru caiva mayā saha . tataḥ prāpsyasi kalyāṇam īśaviṣṇuprasādajam

||58||

भक्त्या स्तोत्रैश् च तपसा कुरु चैव मया सह । ततः प्राप्स्यसि कल्याणम् ईशविष्णुप्रसादजम्

ajñātvaikaguṇaṃ karma phalaṃ dāsyati karmiṇaḥ . jñātvā śataguṇaṃ tat syād bhāryayā ca tad akṣayam

||59||

अज्ञात्वैकगुणं कर्म फलं दास्यति कर्मिणः । ज्ञात्वा शतगुणं तत् स्याद् भार्यया च तद् अक्षयम्

puṃsaḥ sarveṣu kāryeṣu bhāryaiveha sahāyinī . svalpānām api kāryāṇāṃ nahi siddhis tayā vinā

||60||

पुंसः सर्वेषु कार्येषु भार्यैवेह सहायिनी । स्वल्पानाम् अपि कार्याणां नहि सिद्धिस् तया विना

ekena yat kṛtaṃ karma tasmād ardhaphalaṃ bhavet . jāyayā tu kṛtaṃ nātha puṣkalaṃ puruṣo labhet

||61||

एकेन यत् कृतं कर्म तस्माद् अर्धफलं भवेत् । जायया तु कृतं नाथ पुष्कलं पुरुषो लभेत्

tasmād etat suviditam ardho jāyā iti śruteḥ . śrūyate daṇḍakāraṇye saricchreṣṭhāsti gautamī

||62||

तस्माद् एतत् सुविदितम् अर्धो जाया इति श्रुतेः । श्रूयते दण्डकारण्ये सरिच्छ्रेष्ठास्ति गौतमी

aśeṣāghapraśamanī sarvābhīṣṭapradāyinī . tasmād gaccha mayā tatra kuru puṇyaṃ mahāphalam

||63||

अशेषाघप्रशमनी सर्वाभीष्टप्रदायिनी । तस्माद् गच्छ मया तत्र कुरु पुण्यं महाफलम्

tataḥ śatrūn nihatyājau mahat sukham avāpsyasi

||64||

ततः शत्रून् निहत्याजौ महत् सुखम् अवाप्स्यसि

tathety uktvā sa guruṇā bhāryayā ca śatakratuḥ . yayau gaṅgāṃ jagaddhātrīṃ gautamīṃ ceti viśrutām

||65||

तथेत्य् उक्त्वा स गुरुणा भार्यया च शतक्रतुः । ययौ गङ्गां जगद्धात्रीं गौतमीं चेति विश्रुताम्

daṇḍakāraṇyamadhyasthāṃ yayau sa prītimān hariḥ . tapaḥ kartuṃ manaś cakre devadevāya śambhave

||66||

दण्डकारण्यमध्यस्थां ययौ स प्रीतिमान् हरिः । तपः कर्तुं मनश् चक्रे देवदेवाय शम्भवे

gaṅgāṃ natvā tu prathamaṃ snātvā ca sa kṛtāñjaliḥ . śivaikaśaraṇo bhūtvā stotraṃ cedaṃ tato'bravīt

||67||

गङ्गां नत्वा तु प्रथमं स्नात्वा च स कृताञ्जलिः । शिवैकशरणो भूत्वा स्तोत्रं चेदं ततोऽब्रवीत्

svamāyayā yo hy akhilaṃ carācaraṃ . sṛjaty avaty atti na sajjate'smin . ekaḥ svatantro'dvayacit sukhātmakaḥ . sa naḥ prasanno'stu pinākapāṇiḥ

||68||

स्वमायया यो ह्य् अखिलं चराचरं । सृजत्य् अवत्य् अत्ति न सज्जतेऽस्मिन् । एकः स्वतन्त्रोऽद्वयचित् सुखात्मकः । स नः प्रसन्नोऽस्तु पिनाकपाणिः

na yasya tattvaṃ sanakādayo'pi . jānanti vedāntarahasyavijñāḥ . dātā prasanno'stu mamāndhakāriḥ

||69||

न यस्य तत्त्वं सनकादयोऽपि । जानन्ति वेदान्तरहस्यविज्ञाः । दाता प्रसन्नोऽस्तु ममान्धकारिः

sṛṣṭvā svayambhūr bhagavān viriñciṃ . bhayaṅkaraṃ cāsya śiro'nvapaśyat . chittvā nakhāgrair nakhasaktam etac . cikṣepa tasmād abhavat trivargaḥ

||70||

सृष्ट्वा स्वयम्भूर् भगवान् विरिञ्चिं । भयङ्करं चास्य शिरोऽन्वपश्यत् । छित्त्वा नखाग्रैर् नखसक्तम् एतच् । चिक्षेप तस्माद् अभवत् त्रिवर्गः

pāpaṃ daridraṃ tv atha lobhayācñe . moho vipac ceti tato'py anantam . jātaprabhāvaṃ bhavaduḥkharūpaṃ . babhūva tair vyāptam idaṃ samastam

||71||

पापं दरिद्रं त्व् अथ लोभयाच्ञे । मोहो विपच् चेति ततोऽप्य् अनन्तम् । जातप्रभावं भवदुःखरूपं । बभूव तैर् व्याप्तम् इदं समस्तम्

avekṣya sarvaṃ cakitaḥ sureśo . devīm avocaj jagad astam eti . tvaṃ pāhi lokeśvari lokamātar . ume śaraṇye subhage subhadre

||72||

अवेक्ष्य सर्वं चकितः सुरेशो । देवीम् अवोचज् जगद् अस्तम् एति । त्वं पाहि लोकेश्वरि लोकमातर् । उमे शरण्ये सुभगे सुभद्रे

jagatpratiṣṭhe varade jaya tvaṃ . bhuktiḥ samādhiḥ paramā ca muktiḥ . svāhā svadhā svastir anādisiddhir . gīr buddhir āsīr ajarāmare tvam

||73||

जगत्प्रतिष्ठे वरदे जय त्वं । भुक्तिः समाधिः परमा च मुक्तिः । स्वाहा स्वधा स्वस्तिर् अनादिसिद्धिर् । गीर् बुद्धिर् आसीर् अजरामरे त्वम्

vidyādirūpeṇa jagattraye tvaṃ . rakṣāṃ karoṣy eva madājñayā ca . tvayaiva sṛṣṭaṃ bhuvanatrayaṃ syād . yataḥ prakṛtyaiva tathaiva citram

||74||

विद्यादिरूपेण जगत्त्रये त्वं । रक्षां करोष्य् एव मदाज्ञया च । त्वयैव सृष्टं भुवनत्रयं स्याद् । यतः प्रकृत्यैव तथैव चित्रम्

ity evam uktā dayitā hareṇa . saṃśleṣasaṃlāpaparā babhūva . śrāntā bhavasyārdhatanau sulagnā . cikṣepa ca svedajalaṃ karāgraiḥ

||75||

इत्य् एवम् उक्ता दयिता हरेण । संश्लेषसंलापपरा बभूव । श्रान्ता भवस्यार्धतनौ सुलग्ना । चिक्षेप च स्वेदजलं कराग्रैः

tasmād babhūva prathamaṃ sa dharmo . lakṣmīr atho dānam atho suvṛṣṭiḥ . sattvaṃ susampannadharaṃ sarāṃsi . dhānyāni puṣpāṇi phalāni caiva

||76||

तस्माद् बभूव प्रथमं स धर्मो । लक्ष्मीर् अथो दानम् अथो सुवृष्टिः । सत्त्वं सुसम्पन्नधरं सरांसि । धान्यानि पुष्पाणि फलानि चैव

saubhāgyavastūni vapuḥ suveṣaḥ . śṛṅgārabhājīni mahauṣadhāni . nṛtyāni gītāny amṛtaṃ purāṇaṃ . śrutismṛtī nītir athānnapāne

||77||

सौभाग्यवस्तूनि वपुः सुवेषः । शृङ्गारभाजीनि महौषधानि । नृत्यानि गीतान्य् अमृतं पुराणं । श्रुतिस्मृती नीतिर् अथान्नपाने

śastrāṇi śāstrāṇi gṛhopayogyāny . astrāṇi tīrthāni ca kānanāni . iṣṭāni pūrtāni ca maṅgalāni . yānāni śubhrābharaṇāsanāni

||78||

शस्त्राणि शास्त्राणि गृहोपयोग्यान्य् । अस्त्राणि तीर्थानि च काननानि । इष्टानि पूर्तानि च मङ्गलानि । यानानि शुभ्राभरणासनानि

susvedasaṃlāparahaḥprakāraiḥ . tathaiva jātaṃ sacarācaraṃ ca . apāpakaṃ devi tataś ca jātam

||79||

सुस्वेदसंलापरहःप्रकारैः । तथैव जातं सचराचरं च । अपापकं देवि ततश् च जातम्

sukhaṃ prabhūtaṃ ca śubhaṃ ca nityaṃ . virāji caitat tava devi bhāvāt . tasmāt tu māṃ rakṣa jagajjanitri . bhītaṃ bhayebhyo jagatāṃ pradhāne

||80||

सुखं प्रभूतं च शुभं च नित्यं । विराजि चैतत् तव देवि भावात् । तस्मात् तु मां रक्ष जगज्जनित्रि । भीतं भयेभ्यो जगतां प्रधाने

eke tarkair vimuhyanti līyante tatra cāpare . śivaśaktyos tadādvaitaṃ sundaraṃ naumi vigraham

||81||

एके तर्कैर् विमुह्यन्ति लीयन्ते तत्र चापरे । शिवशक्त्योस् तदाद्वैतं सुन्दरं नौमि विग्रहम्

evaṃ tu stuvatas tasya purastād abhavac chivaḥ

||82||

एवं तु स्तुवतस् तस्य पुरस्ताद् अभवच् छिवः

kim abhīṣṭaṃ varayase hare vada parāyaṇam

||83||

किम् अभीष्टं वरयसे हरे वद परायणम्

balavān me ripuś cāsīd darśanaiś ca śanir yathā . tena baddhas talaṃ nītaḥ paribhūtas tv anekadhā

||84||

बलवान् मे रिपुश् चासीद् दर्शनैश् च शनिर् यथा । तेन बद्धस् तलं नीतः परिभूतस् त्व् अनेकधा

vāksāyakais tathā viddhas tadvadhāya tv iyaṃ kṛtiḥ . tadarthaṃ jagatām īśa yena jeṣye ripuṃ prabho

||85||

वाक्सायकैस् तथा विद्धस् तद्वधाय त्व् इयं कृतिः । तदर्थं जगताम् ईश येन जेष्ये रिपुं प्रभो

tad eva dehi vīryaṃ me yac cānyad ripunāśanam . jātaḥ parābhavo yasmāt tadvināśe kṛte sati . punarjātam ahaṃ manye varaṃ kīrtir jayaśriyoḥ

||86||

तद् एव देहि वीर्यं मे यच् चान्यद् रिपुनाशनम् । जातः पराभवो यस्मात् तद्विनाशे कृते सति । पुनर्जातम् अहं मन्ये वरं कीर्तिर् जयश्रियोः

sa śivaḥ śakram āhedaṃ na mayaikena te ripuḥ . vadham āpnoti tasmāt tvaṃ viṣṇum apy avyayaṃ harim

||87||

स शिवः शक्रम् आहेदं न मयैकेन ते रिपुः । वधम् आप्नोति तस्मात् त्वं विष्णुम् अप्य् अव्ययं हरिम्

ārādhayasva paulomyā saha devaṃ janārdanam . lokatrayaikaśaraṇaṃ nārāyaṇam ananyadhīḥ

||88||

आराधयस्व पौलोम्या सह देवं जनार्दनम् । लोकत्रयैकशरणं नारायणम् अनन्यधीः

tataḥ prāpsyasi tasmāc ca mattaś cāpi priyaṃ hare . punaś covāca bhagavān ādikartā maheśvaraḥ

||89||

ततः प्राप्स्यसि तस्माच् च मत्तश् चापि प्रियं हरे । पुनश् चोवाच भगवान् आदिकर्ता महेश्वरः

mantrābhyāsas tapo vāpi yogābhyasanam eva ca . saṅgame yatra kutrāpi siddhidaṃ munayo viduḥ

||90||

मन्त्राभ्यासस् तपो वापि योगाभ्यसनम् एव च । सङ्गमे यत्र कुत्रापि सिद्धिदं मुनयो विदुः

kiṃ punaḥ saṅgame vipra gautamīsindhuphenayoḥ . girīṇāṃ gahvare yad vā saritām atha saṅgame

||91||

किं पुनः सङ्गमे विप्र गौतमीसिन्धुफेनयोः । गिरीणां गह्वरे यद् वा सरिताम् अथ सङ्गमे

vipro dhiyaiva bhavati mukundāṅghriniviṣṭayā . gaṅgāyā dakṣiṇe tīra āpastambo munīśvaraḥ

||92||

विप्रो धियैव भवति मुकुन्दाङ्घ्रिनिविष्टया । गङ्गाया दक्षिणे तीर आपस्तम्बो मुनीश्वरः

āste tasyāpy ahaṃ toṣam agamaṃ balasūdana . tena tvaṃ bhāryayā caiva toṣayasva gadādharam

||93||

आस्ते तस्याप्य् अहं तोषम् अगमं बलसूदन । तेन त्वं भार्यया चैव तोषयस्व गदाधरम्

āpastambena sahito gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe . tuṣṭāva devaṃ prayataḥ snātvā puṇye'tha saṅgame

||94||

आपस्तम्बेन सहितो गङ्गाया दक्षिणे तटे । तुष्टाव देवं प्रयतः स्नात्वा पुण्येऽथ सङ्गमे

phenāyāś caiva gaṅgāyās tatra devaṃ janārdanam . vaidikair vividhair mantrais tapasātoṣayat tadā

||95||

फेनायाश् चैव गङ्गायास् तत्र देवं जनार्दनम् । वैदिकैर् विविधैर् मन्त्रैस् तपसातोषयत् तदा

tatas tuṣṭo'bhavad viṣṇuḥ kiṃ deyaṃ cety abhāṣata . dehi me śatruhantāram ity āha bhagavān hariḥ

||96||

ततस् तुष्टोऽभवद् विष्णुः किं देयं चेत्य् अभाषत । देहि मे शत्रुहन्तारम् इत्य् आह भगवान् हरिः

dattam ity eva jānīhi tam uvāca janārdanaḥ . tatrābhavac chivasyaiva gaṅgāviṣṇvoḥ prasādataḥ

||97||

दत्तम् इत्य् एव जानीहि तम् उवाच जनार्दनः । तत्राभवच् छिवस्यैव गङ्गाविष्ण्वोः प्रसादतः

ambhasā puruṣo jātaḥ śivaviṣṇusvarūpadhṛk . cakrapāṇiḥ śūladharaḥ sa gatvā tu rasātalam

||98||

अम्भसा पुरुषो जातः शिवविष्णुस्वरूपधृक् । चक्रपाणिः शूलधरः स गत्वा तु रसातलम्

nijaghāna tadā daityam indraśatruṃ mahāśanim . sakhābhavat sa cendrasya abjakaḥ sa vṛṣākapiḥ

||99||

निजघान तदा दैत्यम् इन्द्रशत्रुं महाशनिम् । सखाभवत् स चेन्द्रस्य अब्जकः स वृषाकपिः

divistho'pi sadā cendras tam anveti vṛṣākapim . kupitā praṇayenābhūd anyāsaktaṃ vilokya tam . śacīṃ tāṃ sāntvayann āha śatamanyur hasann idam

||100||

दिविस्थोऽपि सदा चेन्द्रस् तम् अन्वेति वृषाकपिम् । कुपिता प्रणयेनाभूद् अन्यासक्तं विलोक्य तम् । शचीं तां सान्त्वयन्न् आह शतमन्युर् हसन्न् इदम्

nāham indrāṇi śaraṇam ṛte sakhyur vṛṣākapeḥ . vāri vāpi havir yasya agneḥ priyakaraṃ sadā

||101||

नाहम् इन्द्राणि शरणम् ऋते सख्युर् वृषाकपेः । वारि वापि हविर् यस्य अग्नेः प्रियकरं सदा

nāham anyatra gantāsmi priye cāṅgena te śape . tasmān nārhasi māṃ vaktuṃ śaṅkayānyatra bhāmini

||102||

नाहम् अन्यत्र गन्तास्मि प्रिये चाङ्गेन ते शपे । तस्मान् नार्हसि मां वक्तुं शङ्कयान्यत्र भामिनि

pativratā priyā me tvaṃ dharme mantre sahāyinī . sāpatyā ca kulīnā ca tvatto'nyā kā priyā mama

||103||

पतिव्रता प्रिया मे त्वं धर्मे मन्त्रे सहायिनी । सापत्या च कुलीना च त्वत्तोऽन्या का प्रिया मम

tasmāt tavopadeśena gaṅgāṃ prāpya mahānadīm . prasādād devadevasya viṣṇor vai cakrapāṇinaḥ

||104||

तस्मात् तवोपदेशेन गङ्गां प्राप्य महानदीम् । प्रसादाद् देवदेवस्य विष्णोर् वै चक्रपाणिनः

tathā śivasya devasya prasādāc ca vṛṣākapeḥ . jalodbhavāc ca me mitrād abjakāl lokaviśrutāt

||105||

तथा शिवस्य देवस्य प्रसादाच् च वृषाकपेः । जलोद्भवाच् च मे मित्राद् अब्जकाल् लोकविश्रुतात्

uttīrṇaduḥkhaḥ subhage ita indro'ham acyutaḥ . kiṃ na sādhyaṃ yatra bhāryā bhartṛcittānugāminī

||106||

उत्तीर्णदुःखः सुभगे इत इन्द्रोऽहम् अच्युतः । किं न साध्यं यत्र भार्या भर्तृचित्तानुगामिनी

duṣkarā tatra no muktiḥ kintv arthāditrayaṃ śubhe . jāyaiva paramaṃ mitraṃ lokadvayahitaiṣiṇī

||107||

दुष्करा तत्र नो मुक्तिः किन्त्व् अर्थादित्रयं शुभे । जायैव परमं मित्रं लोकद्वयहितैषिणी

sā cet kulīnā priyabhāṣiṇī ca . pativratā rūpavatī guṇāḍhyā . sampatsu cāpatsu samānarūpā . tayā hy asādhyaṃ kim iha trilokyām

||108||

सा चेत् कुलीना प्रियभाषिणी च । पतिव्रता रूपवती गुणाढ्या । सम्पत्सु चापत्सु समानरूपा । तया ह्य् असाध्यं किम् इह त्रिलोक्याम्

tasmāt tava dhiyā kānte mamedaṃ śubham āgatam . itas tavoditaṃ caiva kartavyaṃ nānyad asti me

||109||

तस्मात् तव धिया कान्ते ममेदं शुभम् आगतम् । इतस् तवोदितं चैव कर्तव्यं नान्यद् अस्ति मे

paraloke ca dharme ca satputrasadṛśaṃ na ca . ārtasya puruṣasyeha bhāryāvad bheṣajaṃ nahi

||110||

परलोके च धर्मे च सत्पुत्रसदृशं न च । आर्तस्य पुरुषस्येह भार्यावद् भेषजं नहि

niḥśreyasapadaprāptyai tathā pāpasya muktaye . gaṅgayā sadṛśaṃ nāsti śṛṇu cānyad varānane

||111||

निःश्रेयसपदप्राप्त्यै तथा पापस्य मुक्तये । गङ्गया सदृशं नास्ति शृणु चान्यद् वरानने

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ prāptaye pāpamuktaye . śivaviṣṇvor ananyatvajñānān nāsty atra muktaye

||112||

धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राप्तये पापमुक्तये । शिवविष्ण्वोर् अनन्यत्वज्ञानान् नास्त्य् अत्र मुक्तये

tasmāt tava dhiyā sādhvi sarvam etan manogatam . avāptaṃ ca śivād viṣṇor gaṅgāyāś ca prasādataḥ

||113||

तस्मात् तव धिया साध्वि सर्वम् एतन् मनोगतम् । अवाप्तं च शिवाद् विष्णोर् गङ्गायाश् च प्रसादतः

indratvaṃ me sthiraṃ ceto manye mitrabalāt punaḥ . vṛṣākapir mama sakhā yo jātas tv apsu bhāmini

||114||

इन्द्रत्वं मे स्थिरं चेतो मन्ये मित्रबलात् पुनः । वृषाकपिर् मम सखा यो जातस् त्व् अप्सु भामिनि

tvaṃ ca priyasakhī nityaṃ nānyat priyataraṃ mama . tīrthānāṃ gautamī gaṅgā devānāṃ hariśaṅkarau

||115||

त्वं च प्रियसखी नित्यं नान्यत् प्रियतरं मम । तीर्थानां गौतमी गङ्गा देवानां हरिशङ्करौ

tasmād ebhyaḥ prasādena sarvaṃ cepsitam āptavān . mama prītikaraṃ cedaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam

||116||

तस्माद् एभ्यः प्रसादेन सर्वं चेप्सितम् आप्तवान् । मम प्रीतिकरं चेदं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

tasmād etad dhi yāciṣye devān sarvān anukramāt . anumanyantu ṛṣayo gaṅgā ca hariśaṅkarau

||117||

तस्माद् एतद् धि याचिष्ये देवान् सर्वान् अनुक्रमात् । अनुमन्यन्तु ऋषयो गङ्गा च हरिशङ्करौ

indreśvare cābjake ca ubhayos tīrayoḥ surāḥ . ekatra śaṅkaro devo hy aparatra janārdanaḥ

||118||

इन्द्रेश्वरे चाब्जके च उभयोस् तीरयोः सुराः । एकत्र शङ्करो देवो ह्य् अपरत्र जनार्दनः

pāvayan daṇḍakāraṇyaṃ sākṣād viṣṇus trivikramaḥ . antare yāni tīrthāni sarvapuṇyapradāni ca

||119||

पावयन् दण्डकारण्यं साक्षाद् विष्णुस् त्रिविक्रमः । अन्तरे यानि तीर्थानि सर्वपुण्यप्रदानि च

atra tu snānamātreṇa sarve te muktim āpnuyuḥ . pāpiṣṭhāḥ pāpato muktim āpnuyur ye ca dharmiṇaḥ

||120||

अत्र तु स्नानमात्रेण सर्वे ते मुक्तिम् आप्नुयुः । पापिष्ठाः पापतो मुक्तिम् आप्नुयुर् ये च धर्मिणः

teṣāṃ tu paramā muktiḥ pitṛbhiḥ pañcapañcabhiḥ . atra kiñcic ca ye dadyur arthibhyas tilamātrakam

||121||

तेषां तु परमा मुक्तिः पितृभिः पञ्चपञ्चभिः । अत्र किञ्चिच् च ये दद्युर् अर्थिभ्यस् तिलमात्रकम्

dātṛbhyo hy akṣayaṃ tat syāt kāmadaṃ mokṣadaṃ tathā . dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyam ārogyaṃ puṇyavardhanam

||122||

दातृभ्यो ह्य् अक्षयं तत् स्यात् कामदं मोक्षदं तथा । धन्यं यशस्यम् आयुष्यम् आरोग्यं पुण्यवर्धनम्

ākhyānaṃ viṣṇuśambhvoś ca jñātvā snānāc ca muktidam . asya tīrthasya māhātmyaṃ ye śṛṇvanti paṭhanti ca

||123||

आख्यानं विष्णुशम्भ्वोश् च ज्ञात्वा स्नानाच् च मुक्तिदम् । अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं ये शृण्वन्ति पठन्ति च

puṇyabhājo bhaveyus te tebhyo'traiva smṛtir bhavet . śivaviṣṇvor aśeṣāghasaṅghavicchedakāriṇī . yāṃ prārthayanti munayo vijitendriyamānasāḥ

||124||

पुण्यभाजो भवेयुस् ते तेभ्योऽत्रैव स्मृतिर् भवेत् । शिवविष्ण्वोर् अशेषाघसङ्घविच्छेदकारिणी । यां प्रार्थयन्ति मुनयो विजितेन्द्रियमानसाः

bhaviṣyaty evam eveti taṃ devā ṛṣayo'bruvan . gautamyā uttare pāre tīrthānāṃ mokṣadāyinām

||125||

भविष्यत्य् एवम् एवेति तं देवा ऋषयोऽब्रुवन् । गौतम्या उत्तरे पारे तीर्थानां मोक्षदायिनाम्

devarṣisiddhasevyānāṃ sahasrāṇy atha sapta vai . tathaiva dakṣiṇe tīre tīrthāny ekādaśaiva tu

||126||

देवर्षिसिद्धसेव्यानां सहस्राण्य् अथ सप्त वै । तथैव दक्षिणे तीरे तीर्थान्य् एकादशैव तु

abjakaṃ hṛdayaṃ proktaṃ godāvaryā munīśvaraiḥ . viśrāmasthānam īśasya viṣṇor brahmaṇa eva ca

||127||

अब्जकं हृदयं प्रोक्तं गोदावर्या मुनीश्वरैः । विश्रामस्थानम् ईशस्य विष्णोर् ब्रह्मण एव च