adhyāyaḥ 131
brahmovāca:
yamatīrtham iti khyātaṃ pitṝṇāṃ prītivardhanam . aśeṣapāpaśamanaṃ tatra vṛttam idaṃ śṛṇu
||1||यमतीर्थम् इति ख्यातं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् । अशेषपापशमनं तत्र वृत्तम् इदं शृणु
tatrākhyānam idaṃ tv āsīd itihāsaṃ purātanam . sarameti prasiddhāsti nāmnā devaśunī mune
||2||तत्राख्यानम् इदं त्व् आसीद् इतिहासं पुरातनम् । सरमेति प्रसिद्धास्ति नाम्ना देवशुनी मुने
tasyāḥ putrau mahāśreṣṭhau śvānau nityaṃ janān anu . gāminau pavanāhārau caturakṣau yamapriyau
||3||तस्याः पुत्रौ महाश्रेष्ठौ श्वानौ नित्यं जनान् अनु । गामिनौ पवनाहारौ चतुरक्षौ यमप्रियौ
gā rakṣati sma devānāṃ yajñārthaṃ kalpitān paśūn . rakṣantīm anujagmus te rākṣasā daityadānavāḥ
||4||गा रक्षति स्म देवानां यज्ञार्थं कल्पितान् पशून् । रक्षन्तीम् अनुजग्मुस् ते राक्षसा दैत्यदानवाः
rakṣantīṃ tāṃ mahāprājñāḥ śvānayor mātaraṃ śunīm . pralobhayitvā vividhair vākyair dānaiś ca yatnataḥ
||5||रक्षन्तीं तां महाप्राज्ञाः श्वानयोर् मातरं शुनीम् । प्रलोभयित्वा विविधैर् वाक्यैर् दानैश् च यत्नतः
hṛtā gā rākṣasaiḥ pāpaiḥ paśvarthe kalpitāḥ śubhāḥ . tata āgatya sā devān idam āha kramāc chunī
||6||हृता गा राक्षसैः पापैः पश्वर्थे कल्पिताः शुभाः । तत आगत्य सा देवान् इदम् आह क्रमाच् छुनी
saramovāca:
māṃ baddhvā rākṣasaiḥ pāśais tāḍayitvā prahārakaiḥ . nītā gā yajñasiddhyarthaṃ kalpitāḥ paśavaḥ surāḥ
||7||मां बद्ध्वा राक्षसैः पाशैस् ताडयित्वा प्रहारकैः । नीता गा यज्ञसिद्ध्यर्थं कल्पिताः पशवः सुराः
brahmovāca:
tasyā vācaṃ niśamyāśu surān prāha bṛhaspatiḥ
||8||तस्या वाचं निशम्याशु सुरान् प्राह बृहस्पतिः
bṛhaspatir uvāca:
iyaṃ vikṛtarūpāste asyāḥ pāpaṃ ca lakṣaye . asyā matena tā gāvo nītā nānyena hetunā . pāpeyaṃ sukṛtīveti lakṣyate dehaceṣṭitaiḥ
||9||इयं विकृतरूपास्ते अस्याः पापं च लक्षये । अस्या मतेन ता गावो नीता नान्येन हेतुना । पापेयं सुकृतीवेति लक्ष्यते देहचेष्टितैः
brahmovāca:
tad guror vacanāc chakraḥ padā tāṃ prāharac chunīm . padāghātāt tadā tasyā mukhāt kṣīraṃ prasusruve
||10||तद् गुरोर् वचनाच् छक्रः पदा तां प्राहरच् छुनीम् । पदाघातात् तदा तस्या मुखात् क्षीरं प्रसुस्रुवे
punaḥ prāha śacībhartā kṣīraṃ pītaṃ tvayā śuni . rākṣasaiś ca tadā dattaṃ tasmān nītās tu gā mama
||11||पुनः प्राह शचीभर्ता क्षीरं पीतं त्वया शुनि । राक्षसैश् च तदा दत्तं तस्मान् नीतास् तु गा मम
saramovāca:
nāparādho'sti me nātha na cānyasyāpi kasyacit . nāparādho na copekṣā mamāsti tridaśeśvara . tasmād ruṣṭo'si kiṃ nātha ripavo balinas tu te
||12||नापराधोऽस्ति मे नाथ न चान्यस्यापि कस्यचित् । नापराधो न चोपेक्षा ममास्ति त्रिदशेश्वर । तस्माद् रुष्टोऽसि किं नाथ रिपवो बलिनस् तु ते
brahmovāca:
tato dhyātvā devagurur jñātvā tasyā viceṣṭitam . satyaṃ śakra tv iyaṃ duṣṭā ripūṇāṃ pakṣakāriṇī
||13||ततो ध्यात्वा देवगुरुर् ज्ञात्वा तस्या विचेष्टितम् । सत्यं शक्र त्व् इयं दुष्टा रिपूणां पक्षकारिणी
tataḥ śaśāpa tāṃ śakraḥ pāpiṣṭhe tvaṃ śunī bhava . martyaloke pāpabhūtā ajñānāt pāpakāriṇī
||14||ततः शशाप तां शक्रः पापिष्ठे त्वं शुनी भव । मर्त्यलोके पापभूता अज्ञानात् पापकारिणी
tadendrasya tu śāpena mānuṣe sā vyajāyata . yathā śaptā maghavatā pāpāt sā hy atibhīṣaṇā
||15||तदेन्द्रस्य तु शापेन मानुषे सा व्यजायत । यथा शप्ता मघवता पापात् सा ह्य् अतिभीषणा
gāvo yā rākṣasair nītās tāsām ānayanāya ca . yatnaṃ kurvan surapatir viṣṇave tan nyavedayat
||16||गावो या राक्षसैर् नीतास् तासाम् आनयनाय च । यत्नं कुर्वन् सुरपतिर् विष्णवे तन् न्यवेदयत्
viṣṇur daityāṃś ca danujān gohartṝṃś caiva rākṣasān . hantuṃ prayatnam akaroj jagṛhe ca mahad dhanuḥ
||17||विष्णुर् दैत्यांश् च दनुजान् गोहर्तॄंश् चैव राक्षसान् । हन्तुं प्रयत्नम् अकरोज् जगृहे च महद् धनुः
śārṅgaṃ yal lokavikhyātaṃ daityanāśanam eva ca . jitāriḥ pūjito devaiḥ svayaṃ sthitvā janārdanaḥ
||18||शार्ङ्गं यल् लोकविख्यातं दैत्यनाशनम् एव च । जितारिः पूजितो देवैः स्वयं स्थित्वा जनार्दनः
yatra vai daṇḍakāraṇye śārṅgapāṇir jagatprabhuḥ . tatrasthān daityadanujān rākṣasāṃś ca balīyasaḥ
||19||यत्र वै दण्डकारण्ये शार्ङ्गपाणिर् जगत्प्रभुः । तत्रस्थान् दैत्यदनुजान् राक्षसांश् च बलीयसः
punar jaghne sa vai viṣṇur gā yair nītāś ca rākṣasaiḥ . tatra vai daṇḍakāraṇye śārṅgapāṇir iti śrutaḥ
||20||पुनर् जघ्ने स वै विष्णुर् गा यैर् नीताश् च राक्षसैः । तत्र वै दण्डकारण्ये शार्ङ्गपाणिर् इति श्रुतः
yudhyamānas tato viṣṇur ditijai rākṣasaiḥ saha . te jagmur dakṣiṇām āśāṃ viṣṇos trāsān mahāmune
||21||युध्यमानस् ततो विष्णुर् दितिजै राक्षसैः सह । ते जग्मुर् दक्षिणाम् आशां विष्णोस् त्रासान् महामुने
anvagacchat tato viṣṇus tān eva parameśvaraḥ . garutmatā tān avāpya śārṅgamuktair manojavaiḥ
||22||अन्वगच्छत् ततो विष्णुस् तान् एव परमेश्वरः । गरुत्मता तान् अवाप्य शार्ङ्गमुक्तैर् मनोजवैः
bāṇais tān vyāhanad viṣṇur gaṅgāyā uttare taṭe . devārayaḥ kṣayaṃ nītā viṣṇunā prabhaviṣṇunā
||23||बाणैस् तान् व्याहनद् विष्णुर् गङ्गाया उत्तरे तटे । देवारयः क्षयं नीता विष्णुना प्रभविष्णुना
śārṅgamuktair mahāvegaiḥ susvanaiś ca sumantritaiḥ . kṣayaṃ prāptā viṣṇubāṇais tatas te devaśatravaḥ
||24||शार्ङ्गमुक्तैर् महावेगैः सुस्वनैश् च सुमन्त्रितैः । क्षयं प्राप्ता विष्णुबाणैस् ततस् ते देवशत्रवः
gāvo labdhā yatra devair bāṇatīrthaṃ tad ucyate . vaiṣṇavaṃ lokaviditaṃ gotīrthaṃ ceti viśrutam
||25||गावो लब्धा यत्र देवैर् बाणतीर्थं तद् उच्यते । वैष्णवं लोकविदितं गोतीर्थं चेति विश्रुतम्
paśvarthe kalpitā gāvo gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe . pradrutās te surāḥ sarve gaṅgāyāṃ sannyaveśayan
||26||पश्वर्थे कल्पिता गावो गङ्गाया दक्षिणे तटे । प्रद्रुतास् ते सुराः सर्वे गङ्गायां सन्न्यवेशयन्
tanmadhye kārayām āsur dvīpaṃ caivāśrayaṃ gavām . tair gobhis tatra gaṅgāyāṃ surayajño vyajāyata
||27||तन्मध्ये कारयाम् आसुर् द्वीपं चैवाश्रयं गवाम् । तैर् गोभिस् तत्र गङ्गायां सुरयज्ञो व्यजायत
yajñatīrthaṃ tu tat proktaṃ godvīpaṃ gāṅgamadhyataḥ . devānāṃ yajanaṃ tac ca sarvakāmapradaṃ śubham
||28||यज्ञतीर्थं तु तत् प्रोक्तं गोद्वीपं गाङ्गमध्यतः । देवानां यजनं तच् च सर्वकामप्रदं शुभम्
svayaṃ mūrtimatī bhūtvā gaṅgāśaktir mahādyute . asārāpārasaṃsārasāgarottaraṇe tariḥ
||29||स्वयं मूर्तिमती भूत्वा गङ्गाशक्तिर् महाद्युते । असारापारसंसारसागरोत्तरणे तरिः
viśveśvarī yogamāyā sadbhaktābhayadāyinī . gorakṣaṃ tu tatas tīrthaṃ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe
||30||विश्वेश्वरी योगमाया सद्भक्ताभयदायिनी । गोरक्षं तु ततस् तीर्थं गङ्गाया दक्षिणे तटे
tau śvānau saramāputrau caturakṣau yamapriyau . mātuḥ śāpaṃ cāparādhaṃ sarvaṃ cāpi savistaram
||31||तौ श्वानौ सरमापुत्रौ चतुरक्षौ यमप्रियौ । मातुः शापं चापराधं सर्वं चापि सविस्तरम्
nivedya tu yathānyāyaṃ kāryaṃ cāpi sukhapradam . viśāpakaraṇaṃ cāpi papracchatur ubhau yamam
||32||निवेद्य तु यथान्यायं कार्यं चापि सुखप्रदम् । विशापकरणं चापि पप्रच्छतुर् उभौ यमम्
sa tābhyāṃ sahitaḥ sauriḥ pitre sūryāya cābravīt . śrutvā sūryaḥ sutaṃ prāha gaṅgāyāṃ surasattama
||33||स ताभ्यां सहितः सौरिः पित्रे सूर्याय चाब्रवीत् । श्रुत्वा सूर्यः सुतं प्राह गङ्गायां सुरसत्तम
lokatrayaikapāvanyāṃ gautamyāṃ daṇḍake vane . śraddhayā parayā vatsa susnātaḥ susamāhitaḥ
||34||लोकत्रयैकपावन्यां गौतम्यां दण्डके वने । श्रद्धया परया वत्स सुस्नातः सुसमाहितः
brahmāṇaṃ caiva viṣṇuṃ ca mām īśaṃ ca yathākramam . stuhi tvaṃ sarvabhāvena bhṛtyau prītim avāpsyataḥ
||35||ब्रह्माणं चैव विष्णुं च माम् ईशं च यथाक्रमम् । स्तुहि त्वं सर्वभावेन भृत्यौ प्रीतिम् अवाप्स्यतः
tat pitur vacanaṃ śrutvā yamaḥ prītamanās tadā . tayoś ca prītaye prāyād devatarpaṇayor yamaḥ
||36||तत् पितुर् वचनं श्रुत्वा यमः प्रीतमनास् तदा । तयोश् च प्रीतये प्रायाद् देवतर्पणयोर् यमः
gautamyām aghahāriṇyāṃ susamāhitamānasaḥ . tathaiva toṣayām āsa gaṅgāyāṃ surasattamān
||37||गौतम्याम् अघहारिण्यां सुसमाहितमानसः । तथैव तोषयाम् आस गङ्गायां सुरसत्तमान्
śvabhyāṃ ca sahitaḥ śrīmān dakṣiṇāśāpatiḥ prabhuḥ . brahmāṇaṃ toṣayām āsa bhānuṃ vai dakṣiṇe taṭe
||38||श्वभ्यां च सहितः श्रीमान् दक्षिणाशापतिः प्रभुः । ब्रह्माणं तोषयाम् आस भानुं वै दक्षिणे तटे
īśānam uttare viṣṇuṃ svayaṃ dharmaḥ pratāpavān . dattavanto varaṃ śreṣṭhaṃ saramāyā viśāpakam . varān ayācata bahūṃl lokānām upakārakān
||39||ईशानम् उत्तरे विष्णुं स्वयं धर्मः प्रतापवान् । दत्तवन्तो वरं श्रेष्ठं सरमाया विशापकम् । वरान् अयाचत बहूंल् लोकानाम् उपकारकान्
yama uvāca:
eṣu snānaṃ tu ye kuryur brahmaviṣṇumaheśvarāḥ . ātmārthaṃ ca parārthaṃ ca te kāmān āpnuyuḥ śubhān
||40||एषु स्नानं तु ये कुर्युर् ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । आत्मार्थं च परार्थं च ते कामान् आप्नुयुः शुभान्
bāṇatīrthe tu ye snātvā śārṅgapāṇiṃ smaranti vai . tebhyo dāridryaduḥkhāni na bhaveyur yuge yuge
||41||बाणतीर्थे तु ये स्नात्वा शार्ङ्गपाणिं स्मरन्ति वै । तेभ्यो दारिद्र्यदुःखानि न भवेयुर् युगे युगे
gotīrthe brahmatīrthe vā yas tu snātvā yatavrataḥ . brahmāṇaṃ taṃ namasyātha dvīpasyāpi pradakṣiṇam
||42||गोतीर्थे ब्रह्मतीर्थे वा यस् तु स्नात्वा यतव्रतः । ब्रह्माणं तं नमस्याथ द्वीपस्यापि प्रदक्षिणम्
yaḥ kuryāt tena pṛthivī saptadvīpā vasundharā . pradakṣiṇīkṛtā tatra kiñcid dattvā vasu dvijam
||43||यः कुर्यात् तेन पृथिवी सप्तद्वीपा वसुन्धरा । प्रदक्षिणीकृता तत्र किञ्चिद् दत्त्वा वसु द्विजम्
tad devayajanaṃ prāpya kiñcid dhutvā hutāśane . aśvamedhādiyajñānāṃ phalaṃ prāpnoti puṣkalam
||44||तद् देवयजनं प्राप्य किञ्चिद् धुत्वा हुताशने । अश्वमेधादियज्ञानां फलं प्राप्नोति पुष्कलम्
yaḥ sakṛt tatra paṭhati gāyatrīṃ vedamātaram . adhītās tena vedā vai niṣkāmo muktibhājanam
||45||यः सकृत् तत्र पठति गायत्रीं वेदमातरम् । अधीतास् तेन वेदा वै निष्कामो मुक्तिभाजनम्
snātvā tu dakṣiṇe kūle śaktiṃ devīṃ tu bhaktitaḥ . pūjayitvā yathānyāyaṃ sarvān kāmān avāpnuyāt
||46||स्नात्वा तु दक्षिणे कूले शक्तिं देवीं तु भक्तितः । पूजयित्वा यथान्यायं सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्
brahmaviṣṇumaheśānāṃ śaktir mātā trayīmayī . sarvān kāmān avāpnoti putravān dhanavān bhavet
||47||ब्रह्मविष्णुमहेशानां शक्तिर् माता त्रयीमयी । सर्वान् कामान् अवाप्नोति पुत्रवान् धनवान् भवेत्
ādityaṃ bhaktito yas tu dakṣiṇe niyato naraḥ . snātvā paśyeta teneṣṭā yajñā vividhadakṣiṇāḥ
||48||आदित्यं भक्तितो यस् तु दक्षिणे नियतो नरः । स्नात्वा पश्येत तेनेष्टा यज्ञा विविधदक्षिणाः
kūle yaś cottare caiva gaṅgāyā daityasūdanam . snātvā paśyeta taṃ natvā tasya viṣṇoḥ paraṃ padam
||49||कूले यश् चोत्तरे चैव गङ्गाया दैत्यसूदनम् । स्नात्वा पश्येत तं नत्वा तस्य विष्णोः परं पदम्
yameśvaraṃ tato yas tu yamatīrthe tu pūjitam . snātaḥ paśyati yuktātmā sa karoty acireṇa hi
||50||यमेश्वरं ततो यस् तु यमतीर्थे तु पूजितम् । स्नातः पश्यति युक्तात्मा स करोत्य् अचिरेण हि
pitṝṇām akṣayaṃ puṇyaṃ phaladaṃ kīrtivardhanam . tatra snānena dānena japena stavanena ca . api duṣkṛtakarmāṇaḥ pitaro mokṣam āpnuyuḥ
||51||पितॄणाम् अक्षयं पुण्यं फलदं कीर्तिवर्धनम् । तत्र स्नानेन दानेन जपेन स्तवनेन च । अपि दुष्कृतकर्माणः पितरो मोक्षम् आप्नुयुः
brahmovāca:
ityādy aṣṭa sahasrāṇi tīrthāni trīṇi nārada . teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca sarvam akṣayapuṇyadam
||52||इत्याद्य् अष्ट सहस्राणि तीर्थानि त्रीणि नारद । तेषु स्नानं च दानं च सर्वम् अक्षयपुण्यदम्
eteṣāṃ smaraṇaṃ puṇyaṃ nānājanmāghanāśanam . śravaṇāt pitṛbhiḥ sārdhaṃ paṭhanāt svakulaiḥ saha
||53||एतेषां स्मरणं पुण्यं नानाजन्माघनाशनम् । श्रवणात् पितृभिः सार्धं पठनात् स्वकुलैः सह
teṣām apy atipāpāni nāśaṃ yānti mamājñayā . tatra snānādi yaḥ kṛtvā kiñcid dattvā yatātmavān
||54||तेषाम् अप्य् अतिपापानि नाशं यान्ति ममाज्ञया । तत्र स्नानादि यः कृत्वा किञ्चिद् दत्त्वा यतात्मवान्
pitṝṇāṃ piṇḍadānādi kṛtvā natvā surān imān . dhanaṃ dhānyaṃ yaśo vīryam āyur ārogyasampadaḥ
||55||पितॄणां पिण्डदानादि कृत्वा नत्वा सुरान् इमान् । धनं धान्यं यशो वीर्यम् आयुर् आरोग्यसम्पदः
putrān pautrān priyāṃ bhāryāṃ labdhvā cānyan manīṣitam . aviyuktaḥ prītamanā bandhubhiś cātimānitaḥ
||56||पुत्रान् पौत्रान् प्रियां भार्यां लब्ध्वा चान्यन् मनीषितम् । अवियुक्तः प्रीतमना बन्धुभिश् चातिमानितः
narakasthān api pitṝṃs tārayitvā kulāni ca . pāvayitvā priyair yukto hy ante viṣṇuṃ śivaṃ smaret . tato muktipadaṃ gacched devānāṃ vacanaṃ yathā
||57||नरकस्थान् अपि पितॄंस् तारयित्वा कुलानि च । पावयित्वा प्रियैर् युक्तो ह्य् अन्ते विष्णुं शिवं स्मरेत् । ततो मुक्तिपदं गच्छेद् देवानां वचनं यथा
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).