adhyāyaḥ 20
lomaharṣaṇa uvāca:
kṣārodena yathā dvīpo jambūsañjño'bhiveṣṭitaḥ . saṃveṣṭya kṣāram udadhiṃ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ
||1||क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसञ्ज्ञोऽभिवेष्टितः । संवेष्ट्य क्षारम् उदधिं प्लक्षद्वीपस् तथा स्थितः
jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasammitaḥ . sa eva dviguṇo viprāḥ plakṣadvīpe'py udāhṛtaḥ
||2||जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसम्मितः । स एव द्विगुणो विप्राः प्लक्षद्वीपेऽप्य् उदाहृतः
sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai . śreṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśiras tadanantaram
||3||सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै । श्रेष्ठः शान्तभयो नाम शिशिरस् तदनन्तरम्
sukhodayas tathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca . dhruvaś ca saptamas teṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te
||4||सुखोदयस् तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च । ध्रुवश् च सप्तमस् तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते
pūrvaṃ śāntabhayaṃ varṣaṃ śiśiraṃ sukhadaṃ tathā . ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ dhruvam eva ca
||5||पूर्वं शान्तभयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा । आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवम् एव च
maryādākārakās teṣāṃ tathānye varṣaparvatāḥ . saptaiva teṣāṃ nāmāni śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ
||6||मर्यादाकारकास् तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः । सप्तैव तेषां नामानि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः
gomedaś caiva candraś ca nārado dandubhis tathā . somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaś caiva saptamaḥ
||7||गोमेदश् चैव चन्द्रश् च नारदो दन्दुभिस् तथा । सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश् चैव सप्तमः
varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣv eteṣu cānaghāḥ . vasanti devagandharvasahitāḥ sahitaṃ prajāḥ
||8||वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्व् एतेषु चानघाः । वसन्ति देवगन्धर्वसहिताः सहितं प्रजाः
teṣu puṇyā janapadā vīrā na mriyate janaḥ . nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṃ hi tat
||9||तेषु पुण्या जनपदा वीरा न म्रियते जनः । नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत्
teṣāṃ nadyaś ca saptaiva varṣāṇāṃ tu samudragāḥ . nāmatas tāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ
||10||तेषां नद्यश् च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः । नामतस् ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः
anutaptā śikhā caiva viprāśā tridivā kramuḥ . amṛtā sukṛtā caiva saptaitās tatra nimnagāḥ
||11||अनुतप्ता शिखा चैव विप्राशा त्रिदिवा क्रमुः । अमृता सुकृता चैव सप्तैतास् तत्र निम्नगाः
ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitā dvijāḥ . kṣudranadyas tathā śailās tatra santi sahasraśaḥ
||12||एते शैलास् तथा नद्यः प्रधानाः कथिता द्विजाः । क्षुद्रनद्यस् तथा शैलास् तत्र सन्ति सहस्रशः
tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīr janapadās tu te . avasarpiṇī nadī teṣāṃ na caivotsarpiṇī dvijāḥ
||13||ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर् जनपदास् तु ते । अवसर्पिणी नदी तेषां न चैवोत्सर्पिणी द्विजाः
na teṣv asti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu . tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva dvijottamāḥ
||14||न तेष्व् अस्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु । त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव द्विजोत्तमाः
plakṣadvīpādike viprāḥ śākadvīpāntikeṣu vai . pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvanty anāmayāḥ
||15||प्लक्षद्वीपादिके विप्राः शाकद्वीपान्तिकेषु वै । पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्य् अनामयाः
dharmaś caturvidhas teṣu varṇāśramavibhāgajaḥ . varṇāś ca tatra catvāras tān budhāḥ pravadāmi vaḥ
||16||धर्मश् चतुर्विधस् तेषु वर्णाश्रमविभागजः । वर्णाश् च तत्र चत्वारस् तान् बुधाः प्रवदामि वः
āryakāḥ kuravaś caiva viviśvā bhāvinaś ca ye . viprakṣatriyavaiśyās te śūdrāś ca munisattamāḥ
||17||आर्यकाः कुरवश् चैव विविश्वा भाविनश् च ये । विप्रक्षत्रियवैश्यास् ते शूद्राश् च मुनिसत्तमाः
jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahātaruḥ . plakṣas tannāmasañjño'yaṃ plakṣadvīpo dvijottamāḥ
||18||जम्बूवृक्षप्रमाणस् तु तन्मध्ये सुमहातरुः । प्लक्षस् तन्नामसञ्ज्ञोऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तमाः
ijyate tatra bhagavāṃs tair varṇair āryakādibhiḥ . somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ
||19||इज्यते तत्र भगवांस् तैर् वर्णैर् आर्यकादिभिः । सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः
plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ . tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā
||20||प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः । तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा
ity etad vo muniśreṣṭhāḥ plakṣadvīpa udāhṛtaḥ . saṅkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṃ taṃ nibodhata
||21||इत्य् एतद् वो मुनिश्रेष्ठाः प्लक्षद्वीप उदाहृतः । सङ्क्षेपेण मया भूयः शाल्मलं तं निबोधत
śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṃs tatsutā dvijāḥ . teṣāṃ tu nāma sañjñāni saptavarṣāṇi tāni vai
||22||शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस् तत्सुता द्विजाः । तेषां तु नाम सञ्ज्ञानि सप्तवर्षाणि तानि वै
śveto'tha haritaś caiva jīmūto rohitas tathā . vaidyuto mānasaś caiva suprabhaś ca dvijottamāḥ
||23||श्वेतोऽथ हरितश् चैव जीमूतो रोहितस् तथा । वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभश् च द्विजोत्तमाः
śālmanaś ca samudro'sau dvīpenekṣurasodakaḥ . vistārād dviguṇenātha sarvataḥ saṃvṛtaḥ sthitaḥ
||24||शाल्मनश् च समुद्रोऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः । विस्ताराद् द्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः
tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ . varṣābhivyañjakās te tu tathā saptaiva nimnagāḥ
||25||तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः । वर्षाभिव्यञ्जकास् ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः
kumudaś connataś caiva tṛtīyas tu balāhakaḥ . droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ
||26||कुमुदश् चोन्नतश् चैव तृतीयस् तु बलाहकः । द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः
kaṅkas tu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamas tathā . kakudmān parvatavaraḥ sarinnāmāny ato dvijāḥ
||27||कङ्कस् तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस् तथा । ककुद्मान् पर्वतवरः सरिन्नामान्य् अतो द्विजाः
śroṇī toyā vitṛṣṇā ca candrā śukrā vimocanī . nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ smṛtās tāḥ pāpaśāntidāḥ
||28||श्रोणी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्रा विमोचनी । निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास् ताः पापशान्तिदाः
śvetaṃ ca lohitaṃ caiva jīmūtaṃ haritaṃ tathā . vaidyutaṃ mānasaṃ caiva suprabhaṃ nāma saptamam
||29||श्वेतं च लोहितं चैव जीमूतं हरितं तथा । वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं नाम सप्तमम्
saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni ca . varṇāś ca śālmale ye ca vasanty eṣu dvijottamāḥ
||30||सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि च । वर्णाश् च शाल्मले ये च वसन्त्य् एषु द्विजोत्तमाः
kapilāś cāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāś caiva pṛthak pṛthak . brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yajanti tam
||31||कपिलाश् चारुणाः पीताः कृष्णाश् चैव पृथक् पृथक् । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चैव यजन्ति तम्
bhagavantaṃ samastasya viṣṇum ātmānam avyayam . vāyubhūtaṃ makhaśreṣṭhair yajvāno yajñasaṃsthitam
||32||भगवन्तं समस्तस्य विष्णुम् आत्मानम् अव्ययम् । वायुभूतं मखश्रेष्ठैर् यज्वानो यज्ञसंस्थितम्
devānām atra sānnidhyam atīva sumanohare . śālmaliś ca mahāvṛkṣo nāmanirvṛttikārakaḥ
||33||देवानाम् अत्र सान्निध्यम् अतीव सुमनोहरे । शाल्मलिश् च महावृक्षो नामनिर्वृत्तिकारकः
eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ . vistārāc chālmaleś caiva samena tu samantataḥ
||34||एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः । विस्ताराच् छाल्मलेश् चैव समेन तु समन्ततः
surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ . śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ
||35||सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः । शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः
jyotiṣmataḥ kuśadvīpe śṛṇudhvaṃ tasya putrakān . udbhido veṇumāṃś caiva svairatho randhano dhṛtiḥ
||36||ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे शृणुध्वं तस्य पुत्रकान् । उद्भिदो वेणुमांश् चैव स्वैरथो रन्धनो धृतिः
prabhākaro'tha kapilas tannāmnā varṣapaddhatiḥ . tasyāṃ vasanti manujaiḥ saha daiteyadānavāḥ
||37||प्रभाकरोऽथ कपिलस् तन्नाम्ना वर्षपद्धतिः । तस्यां वसन्ति मनुजैः सह दैतेयदानवाः
tathaiva devagandharvā yakṣakimpuruṣādayaḥ . varṇās tatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ
||38||तथैव देवगन्धर्वा यक्षकिम्पुरुषादयः । वर्णास् तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः
daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā māndahāś ca dvijottamāḥ . brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ
||39||दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मान्दहाश् च द्विजोत्तमाः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः
yathoktakarmakartṛtvāt svādhikārakṣayāya te . tatra te tu kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārdanam
||40||यथोक्तकर्मकर्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते । तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम्
yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam . vidrumo hemaśailaś ca dyutimān puṣṭimāṃs tathā
||41||यजन्तः क्षपयन्त्य् उग्रम् अधिकारफलप्रदम् । विद्रुमो हेमशैलश् च द्युतिमान् पुष्टिमांस् तथा
kuśeśayo hariś caiva saptamo mandarācalaḥ . varṣācalās tu saptaite dvīpe tatra dvijottamāḥ
||42||कुशेशयो हरिश् चैव सप्तमो मन्दराचलः । वर्षाचलास् तु सप्तैते द्वीपे तत्र द्विजोत्तमाः
nadyaś ca sapta tāsāṃ tu vakṣye nāmāny anukramāt . dhūtapāpā śivā caiva pavitrā sammatis tathā
||43||नद्यश् च सप्त तासां तु वक्ष्ये नामान्य् अनुक्रमात् । धूतपापा शिवा चैव पवित्रा सम्मतिस् तथा
vidyud ambho mahī cānyā sarvapāpaharās tv imāḥ . anyāḥ sahasraśas tatra kṣudranadyas tathācalāḥ
||44||विद्युद् अम्भो मही चान्या सर्वपापहरास् त्व् इमाः । अन्याः सहस्रशस् तत्र क्षुद्रनद्यस् तथाचलाः
kuśadvīpe kuśastambaḥ sañjñayā tasya tat smṛtam . tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ
||45||कुशद्वीपे कुशस्तम्बः सञ्ज्ञया तस्य तत् स्मृतम् । तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः
ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ . krauñcadvīpo muniśreṣṭhāḥ śrūyatāṃ cāparo mahān
||46||घृतोदश् च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः । क्रौञ्चद्वीपो मुनिश्रेष्ठाः श्रूयतां चापरो महान्
kuśadvīpasya vistārād dviguṇo yasya vistaraḥ . krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ
||47||कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणो यस्य विस्तरः । क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः
tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṃ cakre mahāmanāḥ . kuśago mandagaś coṣṇaḥ pīvaro'thāndhakārakaḥ
||48||तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महामनाः । कुशगो मन्दगश् चोष्णः पीवरोऽथान्धकारकः
muniś ca dundubhiś caiva saptaite tatsutā dvijāḥ . tatrāpi devagandharvasevitāḥ sumanoramāḥ
||49||मुनिश् च दुन्दुभिश् चैव सप्तैते तत्सुता द्विजाः । तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोरमाः
varṣācalā muniśreṣṭhās teṣāṃ nāmāni bho dvijāḥ . krauñcaś ca vāmanaś caiva tṛtīyaś cāndhakārakaḥ
||50||वर्षाचला मुनिश्रेष्ठास् तेषां नामानि भो द्विजाः । क्रौञ्चश् च वामनश् चैव तृतीयश् चान्धकारकः
devavrato dhamaś caiva tathānyaḥ puṇḍarīkavān . dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam
||51||देवव्रतो धमश् चैव तथान्यः पुण्डरीकवान् । दुन्दुभिश् च महाशैलो द्विगुणास् ते परस्परम्
dvīpād dvīpeṣu ye śailās tathā dvīpāni te tathā . varṣeṣv eteṣu ramyeṣu varṣaśailavareṣu ca
||52||द्वीपाद् द्वीपेषु ये शैलास् तथा द्वीपानि ते तथा । वर्षेष्व् एतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च
nivasanti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ . puṣkalā puṣkarā dhanyās te khyātāś ca dvijottamāḥ
||53||निवसन्ति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः । पुष्कला पुष्करा धन्यास् ते ख्याताश् च द्विजोत्तमाः
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ . tatra nadyo muniśreṣṭhā yāḥ pibanti tu te sadā
||54||ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः । तत्र नद्यो मुनिश्रेष्ठा याः पिबन्ति तु ते सदा
sapta pradhānāḥ śataśas tathānyāḥ kṣudranimnagāḥ . gaurī kumudvatī caiva sandhyā rātrir manojavā
||55||सप्त प्रधानाः शतशस् तथान्याः क्षुद्रनिम्नगाः । गौरी कुमुद्वती चैव सन्ध्या रात्रिर् मनोजवा
khyātiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ . tatrāpi varṇair bhagavān puṣkarādyair janārdanaḥ
||56||ख्यातिश् च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः । तत्रापि वर्णैर् भगवान् पुष्कराद्यैर् जनार्दनः
dhyānayogai rudrarūpa ījyate yajñasannidhau . krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu
||57||ध्यानयोगै रुद्ररूप ईज्यते यज्ञसन्निधौ । क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु
āvṛtaḥ sarvataḥ krauñcadvīpatulyena mānataḥ . dadhimaṇḍodakaś cāpi śākadvīpena saṃvṛtaḥ
||58||आवृतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः । दधिमण्डोदकश् चापि शाकद्वीपेन संवृतः
krauñcadvīpasya vistāradviguṇena dvijottamāḥ . śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya sumahātmanaḥ
||59||क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तारद्विगुणेन द्विजोत्तमाः । शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य सुमहात्मनः
saptaiva tanayās teṣāṃ dadau varṣāṇi sapta saḥ . jaladaś ca kumāraś ca sukumāro manīrakaḥ
||60||सप्तैव तनयास् तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः । जलदश् च कुमारश् च सुकुमारो मनीरकः
kusamodaś ca modākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ . tatsañjñāny eva tatrāpi sapta varṣāṇy anukramāt
||61||कुसमोदश् च मोदाकिः सप्तमश् च महाद्रुमः । तत्सञ्ज्ञान्य् एव तत्रापि सप्त वर्षाण्य् अनुक्रमात्
tatrāpi parvatāḥ sapta varṣavicchedakārakāḥ . pūrvas tatrodayagirir jaladhāras tathāparaḥ
||62||तत्रापि पर्वताः सप्त वर्षविच्छेदकारकाः । पूर्वस् तत्रोदयगिरिर् जलधारस् तथापरः
tathā raivatakaḥ śyāmas tathaivāmbhogirir dvijāḥ . āstikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ
||63||तथा रैवतकः श्यामस् तथैवाम्भोगिरिर् द्विजाः । आस्तिकेयस् तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः
śākaś cātra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ . yatpattravātasaṃsparśād āhlādo jāyate paraḥ
||64||शाकश् चात्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः । यत्पत्त्रवातसंस्पर्शाद् आह्लादो जायते परः
tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ . nivasanti mahātmāno nirātaṅkā nirāmayāḥ
||65||तत्र पुण्या जनपदाश् चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । निवसन्ति महात्मानो निरातङ्का निरामयाः
nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ . sukumārī kumārī ca nalinī reṇukā ca yā
||66||नद्यश् चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः । सुकुमारी कुमारी च नलिनी रेणुका च या
ikṣuś ca dhenukā caiva gabhastī saptamī tathā . anyās tv ayutaśas tatra kṣudranadyo dvijottamāḥ
||67||इक्षुश् च धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा । अन्यास् त्व् अयुतशस् तत्र क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तमाः
mahīdharās tathā santi śataśo'tha sahasraśaḥ . tāḥ pibanti mudā yuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ
||68||महीधरास् तथा सन्ति शतशोऽथ सहस्रशः । ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्थिताः
varṣeṣu ye janapadāś caturthārthasamanvitāḥ . nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ svargād abhyetya medinīm
||69||वर्षेषु ये जनपदाश् चतुर्थार्थसमन्विताः । नद्यश् चात्र महापुण्याः स्वर्गाद् अभ्येत्य मेदिनीम्
dharmahānir na teṣv asti na saṃharṣo na śuk tathā . maryādāvyutkramaś cāpi teṣu deśeṣu saptasu
||70||धर्महानिर् न तेष्व् अस्ति न संहर्षो न शुक् तथा । मर्यादाव्युत्क्रमश् चापि तेषु देशेषु सप्तसु
magāś ca māgadhāś caiva mānasā mandagās tathā . magā brāhmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tu te
||71||मगाश् च मागधाश् चैव मानसा मन्दगास् तथा । मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास् तु ते
vaiśyās tu mānasās teṣāṃ śūdrā jñeyās tu mandagāḥ . śākadvīpe sthitair viṣṇuḥ sūryarūpadharo hariḥ
||72||वैश्यास् तु मानसास् तेषां शूद्रा ज्ञेयास् तु मन्दगाः । शाकद्वीपे स्थितैर् विष्णुः सूर्यरूपधरो हरिः
yathoktair ijyate samyak karmabhir niyatātmabhiḥ . śākadvīpas tato viprāḥ kṣīrodena samantataḥ
||73||यथोक्तैर् इज्यते सम्यक् कर्मभिर् नियतात्मभिः । शाकद्वीपस् ततो विप्राः क्षीरोदेन समन्ततः
śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ . kṣīrābdhiḥ sarvato viprāḥ puṣkarākhyena veṣṭitaḥ
||74||शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः । क्षीराब्धिः सर्वतो विप्राः पुष्कराख्येन वेष्टितः
dvīpena śākadvīpāt tu dviguṇena samantataḥ . puṣkare savanasyāpi mahāvīto'bhavat sutaḥ
||75||द्वीपेन शाकद्वीपात् तु द्विगुणेन समन्ततः । पुष्करे सवनस्यापि महावीतोऽभवत् सुतः
dhātakiś ca tayos tadvad dve varṣe nāmasañjñite . mahāvītaṃ tathaivānyad dhātakīkhaṇḍasañjñitam
||76||धातकिश् च तयोस् तद्वद् द्वे वर्षे नामसञ्ज्ञिते । महावीतं तथैवान्यद् धातकीखण्डसञ्ज्ञितम्
ekaś cātra mahābhāgāḥ prakhyāto varṣaparvataḥ . mānasottarasañjño vai madhyato valayākṛtiḥ
||77||एकश् चात्र महाभागाः प्रख्यातो वर्षपर्वतः । मानसोत्तरसञ्ज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः
yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśad ucchritaḥ . tāvad eva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ
||78||योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशद् उच्छ्रितः । तावद् एव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः
puṣkaradvīpavalayaṃ madhyena vibhajann iva . sthito'sau tena vicchinnaṃ jātaṃ varṣadvayaṃ hi tat
||79||पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्न् इव । स्थितोऽसौ तेन विच्छिन्नं जातं वर्षद्वयं हि तत्
valayākāram ekaikaṃ tayor madhye mahāgiriḥ . daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ
||80||वलयाकारम् एकैकं तयोर् मध्ये महागिरिः । दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः
nirāmayā viśokāś ca rāgadveṣavivarjitāḥ . adhamottamau na teṣv āstāṃ na vadhyavadhakau dvijāḥ
||81||निरामया विशोकाश् च रागद्वेषविवर्जिताः । अधमोत्तमौ न तेष्व् आस्तां न वध्यवधकौ द्विजाः
nerṣyāsūyā bhayaṃ roṣo doṣo lobhādikaṃ na ca . mahāvītaṃ bahir varṣaṃ dhātakīkhaṇḍam antataḥ
||82||नेर्ष्यासूया भयं रोषो दोषो लोभादिकं न च । महावीतं बहिर् वर्षं धातकीखण्डम् अन्ततः
mānasottaraśailasya devadaityādisevitam . satyānṛte na tatrāstāṃ dvīpe puṣkarasañjñite
||83||मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम् । सत्यानृते न तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसञ्ज्ञिते
na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite . tulyaveṣās tu manujā devais tatraikarūpiṇaḥ
||84||न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते । तुल्यवेषास् तु मनुजा देवैस् तत्रैकरूपिणः
varṇāśramācārahīnaṃ dharmāharaṇavarjitam . trayīvārttādaṇḍanītiśuśrūṣārahitaṃ ca tat
||85||वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माहरणवर्जितम् । त्रयीवार्त्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितं च तत्
varṣadvayaṃ tato viprā bhaumasvargo'yam uttamaḥ . sarvasya sukhadaḥ kālo jarārogavivarjitaḥ
||86||वर्षद्वयं ततो विप्रा भौमस्वर्गोऽयम् उत्तमः । सर्वस्य सुखदः कालो जरारोगविवर्जितः
puṣkare dhātakīkhaṇḍe mahāvīte ca vai dvijāḥ . nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānam uttamam
||87||पुष्करे धातकीखण्डे महावीते च वै द्विजाः । न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानम् उत्तमम्
tasmin nivasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ . svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ
||88||तस्मिन् निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः । स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः
samena puṣkarasyaiva vistārān maṇḍalāt tathā . evaṃ dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ
||89||समेन पुष्करस्यैव विस्तारान् मण्डलात् तथा । एवं द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः
dvīpaś caiva samudraś ca samānau dviguṇau parau . payāṃsi sarvadā sarvasamudreṣu samāni vai
||90||द्वीपश् चैव समुद्रश् च समानौ द्विगुणौ परौ । पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै
nyūnātiriktatā teṣāṃ kadācin naiva jāyate . sthālīstham agnisaṃyogād udreki salilaṃ yathā
||91||न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन् नैव जायते । स्थालीस्थम् अग्निसंयोगाद् उद्रेकि सलिलं यथा
tathenduvṛddhau salilam ambhodhau munisattamāḥ . anyūnānatiriktāś ca vardhanty āpo hrasanti ca
||92||तथेन्दुवृद्धौ सलिलम् अम्भोधौ मुनिसत्तमाः । अन्यूनानतिरिक्ताश् च वर्धन्त्य् आपो ह्रसन्ति च
udayāstamane tv indoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ . daśottarāṇi pañcaiva aṅgulānāṃ śatāni ca
||93||उदयास्तमने त्व् इन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि च
apāṃ vṛddhikṣayau dṛṣṭau sāmudrīṇāṃ dvijottamāḥ . bhojanaṃ puṣkaradvīpe tatra svayam upasthitam
||94||अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां द्विजोत्तमाः । भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयम् उपस्थितम्
bhuñjanti ṣaḍrasaṃ viprāḥ prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi . svādūdakasya parito dṛśyate lokasaṃsthitiḥ
||95||भुञ्जन्ति षड्रसं विप्राः प्रजाः सर्वाः सदैव हि । स्वादूदकस्य परितो दृश्यते लोकसंस्थितिः
dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā . lokālokas tataḥ śailo yojanāyutavistṛtaḥ
||96||द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता । लोकालोकस् ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः
ucchrayeṇāpi tāvanti sahasrāṇy āvalohi saḥ . tatas tamaḥ samāvṛtya taṃ śailaṃ sarvataḥ sthitam
||97||उच्छ्रयेणापि तावन्ति सहस्राण्य् आवलोहि सः । ततस् तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम्
tamaś cāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam . pañcāśatkoṭivistārā seyam urvī dvijottamāḥ
||98||तमश् चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम् । पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयम् उर्वी द्विजोत्तमाः
sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpā samahīdharā . seyaṃ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā . ādhārabhūtā jagatāṃ sarveṣāṃ sā dvijottamāḥ
||99||सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपा समहीधरा । सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका । आधारभूता जगतां सर्वेषां सा द्विजोत्तमाः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).