adhyāyaḥ 14
lomaharṣaṇa uvāca:
gāndhārī caiva mādrī ca kroṣṭor bhārye babhūvatuḥ . gāndhārī janayām āsa anamitraṃ mahābalam
||1||गान्धारी चैव माद्री च क्रोष्टोर् भार्ये बभूवतुः । गान्धारी जनयाम् आस अनमित्रं महाबलम्
mādrī yudhājitaṃ putraṃ tato'nyaṃ devamīḍhuṣam . teṣāṃ vaṃśas tridhā bhūto vṛṣṇīnāṃ kulavardhanaḥ
||2||माद्री युधाजितं पुत्रं ततोऽन्यं देवमीढुषम् । तेषां वंशस् त्रिधा भूतो वृष्णीनां कुलवर्धनः
mādryāḥ putrau tu jajñāte śrutau vṛṣṇyandhakāv ubhau . jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ śvaphalkaś citrakas tathā
||3||माद्र्याः पुत्रौ तु जज्ञाते श्रुतौ वृष्ण्यन्धकाव् उभौ । जज्ञाते तनयौ वृष्णेः श्वफल्कश् चित्रकस् तथा
śvaphalkas tu muniśreṣṭhā dharmātmā yatra vartate . nāsti vyādhibhayaṃ tatra nāvarṣas tapam eva ca
||4||श्वफल्कस् तु मुनिश्रेष्ठा धर्मात्मा यत्र वर्तते । नास्ति व्याधिभयं तत्र नावर्षस् तपम् एव च
kadācit kāśirājasya viṣaye munisattamāḥ . trīṇi varṣāṇi pūrṇāni nāvarṣat pākaśāsanaḥ
||5||कदाचित् काशिराजस्य विषये मुनिसत्तमाः । त्रीणि वर्षाणि पूर्णानि नावर्षत् पाकशासनः
sa tatra cānayām āsa śvaphalkaṃ paramārcitam . śvaphalkaparivartena vavarṣa harivāhanaḥ
||6||स तत्र चानयाम् आस श्वफल्कं परमार्चितम् । श्वफल्कपरिवर्तेन ववर्ष हरिवाहनः
śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryām avindata . gāndinīṃ nāma gāṃ sā ca dadau viprāya nityaśaḥ
||7||श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्याम् अविन्दत । गान्दिनीं नाम गां सा च ददौ विप्राय नित्यशः
dātā yajvā ca vīraś ca śrutavān atithipriyaḥ . akrūraḥ suṣuve tasmāc chvaphalkād bhūridakṣiṇaḥ
||8||दाता यज्वा च वीरश् च श्रुतवान् अतिथिप्रियः । अक्रूरः सुषुवे तस्माच् छ्वफल्काद् भूरिदक्षिणः
upamadgus tathā madgur meduraś cārimejayaḥ . avikṣitas tathākṣepaḥ śatrughnaś cārimardanaḥ
||9||उपमद्गुस् तथा मद्गुर् मेदुरश् चारिमेजयः । अविक्षितस् तथाक्षेपः शत्रुघ्नश् चारिमर्दनः
dharmadhṛg yatidharmā ca dharmokṣāndhakarus tathā . āvāhaprativāhau ca sundarī ca varāṅganā
||10||धर्मधृग् यतिधर्मा च धर्मोक्षान्धकरुस् तथा । आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरी च वराङ्गना
akrūreṇograsenāyāṃ sugātryāṃ dvijasattamāḥ . prasenaś copadevaś ca jajñāte devavarcasau
||11||अक्रूरेणोग्रसेनायां सुगात्र्यां द्विजसत्तमाः । प्रसेनश् चोपदेवश् च जज्ञाते देववर्चसौ
citrakasyābhavan putrāḥ pṛthur vipṛthur eva ca . aśvagrīvo'śvabāhuś ca svapārśvakagaveṣaṇau
||12||चित्रकस्याभवन् पुत्राः पृथुर् विपृथुर् एव च । अश्वग्रीवोऽश्वबाहुश् च स्वपार्श्वकगवेषणौ
ariṣṭanemir aśvaś ca sudharmā dharmabhṛt tathā . subāhur bahubāhuś ca śraviṣṭhāśravaṇe striyau
||13||अरिष्टनेमिर् अश्वश् च सुधर्मा धर्मभृत् तथा । सुबाहुर् बहुबाहुश् च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ
asiknyāṃ janayām āsa śūraṃ vai devamīḍhuṣam . mahiṣyāṃ jajñire śūrā bhojyāyāṃ puruṣā daśa
||14||असिक्न्यां जनयाम् आस शूरं वै देवमीढुषम् । महिष्यां जज्ञिरे शूरा भोज्यायां पुरुषा दश
vasudevo mahābāhuḥ pūrvam ānakadundubhiḥ . jajñe yasya prasūtasya dundubhyaḥ prāṇadan divi
||15||वसुदेवो महाबाहुः पूर्वम् आनकदुन्दुभिः । जज्ञे यस्य प्रसूतस्य दुन्दुभ्यः प्राणदन् दिवि
ānakānāṃ ca saṃhrādaḥ sumahān abhavad divi . papāta puṣpavarṣaś ca śūrasya janane mahān
||16||आनकानां च संह्रादः सुमहान् अभवद् दिवि । पपात पुष्पवर्षश् च शूरस्य जनने महान्
manuṣyaloke kṛtsne'pi rūpe nāsti samo bhuvi . yasyāsīt puruṣāgryasya kāntiś candramaso yathā
||17||मनुष्यलोके कृत्स्नेऽपि रूपे नास्ति समो भुवि । यस्यासीत् पुरुषाग्र्यस्य कान्तिश् चन्द्रमसो यथा
devabhāgas tato jajñe tathā devaśravāḥ punaḥ . anādhṛṣṭiḥ kanavako vatsavān atha gṛñjamaḥ
||18||देवभागस् ततो जज्ञे तथा देवश्रवाः पुनः । अनाधृष्टिः कनवको वत्सवान् अथ गृञ्जमः
śyāmaḥ śamīko gaṇḍūṣaḥ pañca cāsya varāṅganāḥ . pṛthukīrtiḥ pṛthā caiva śrutadevā śrutaśravā
||19||श्यामः शमीको गण्डूषः पञ्च चास्य वराङ्गनाः । पृथुकीर्तिः पृथा चैव श्रुतदेवा श्रुतश्रवा
rājādhidevī ca tathā pañcaitā vīramātaraḥ . śrutaśravāyāṃ caidyas tu śiśupālo'bhavan nṛpaḥ
||20||राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीरमातरः । श्रुतश्रवायां चैद्यस् तु शिशुपालोऽभवन् नृपः
hiraṇyakaśipur yo'sau daityarājo'bhavat purā . pṛthukīrtyāṃ tu sañjajñe tanayo vṛddhaśarmaṇaḥ
||21||हिरण्यकशिपुर् योऽसौ दैत्यराजोऽभवत् पुरा । पृथुकीर्त्यां तु सञ्जज्ञे तनयो वृद्धशर्मणः
karūṣādhipatir vīro dantavakro mahābalaḥ . pṛthāṃ duhitaraṃ cakre kuntis tāṃ pāṇḍur āvahat
||22||करूषाधिपतिर् वीरो दन्तवक्रो महाबलः । पृथां दुहितरं चक्रे कुन्तिस् तां पाण्डुर् आवहत्
yasyāṃ sa dharmavid rājā dharmo jajñe yudhiṣṭhiraḥ . bhīmasenas tathā vātād indrāc caiva dhanañjayaḥ
||23||यस्यां स धर्मविद् राजा धर्मो जज्ञे युधिष्ठिरः । भीमसेनस् तथा वाताद् इन्द्राच् चैव धनञ्जयः
loke pratiratho vīraḥ śakratulyaparākramaḥ . anamitrāc chanir jajñe kaniṣṭhād vṛṣṇinandanāt
||24||लोके प्रतिरथो वीरः शक्रतुल्यपराक्रमः । अनमित्राच् छनिर् जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णिनन्दनात्
śaineyaḥ satyakas tasmād yuyudhānaś ca sātyakiḥ . uddhavo devabhāgasya mahābhāgaḥ suto'bhavat
||25||शैनेयः सत्यकस् तस्माद् युयुधानश् च सात्यकिः । उद्धवो देवभागस्य महाभागः सुतोऽभवत्
paṇḍitānāṃ paraṃ prāhur devaśravasam uttamam . aśmakyaṃ prāptavān putram anādhṛṣṭir yaśasvinam
||26||पण्डितानां परं प्राहुर् देवश्रवसम् उत्तमम् । अश्मक्यं प्राप्तवान् पुत्रम् अनाधृष्टिर् यशस्विनम्
nivṛttaśatruṃ śatrughnaṃ śrutadevā tv ajāyata . śrutadevātmajās te tu naiṣādir yaḥ pariśrutaḥ
||27||निवृत्तशत्रुं शत्रुघ्नं श्रुतदेवा त्व् अजायत । श्रुतदेवात्मजास् ते तु नैषादिर् यः परिश्रुतः
ekalavyo muniśreṣṭhā niṣādaiḥ parivardhitaḥ . vatsavate tv aputrāya vasudevaḥ pratāpavān . adbhir dadau sutaṃ vīraṃ śauriḥ kauśikam aurasam
||28||एकलव्यो मुनिश्रेष्ठा निषादैः परिवर्धितः । वत्सवते त्व् अपुत्राय वसुदेवः प्रतापवान् । अद्भिर् ददौ सुतं वीरं शौरिः कौशिकम् औरसम्
gaṇḍūṣāya hy aputrāya viṣvakseno dadau sutān . cārudeṣṇaṃ sudeṣṇaṃ ca pañcālaṃ kṛtalakṣaṇam
||29||गण्डूषाय ह्य् अपुत्राय विष्वक्सेनो ददौ सुतान् । चारुदेष्णं सुदेष्णं च पञ्चालं कृतलक्षणम्
asaṅgrāmeṇa yo vīro nāvartata kadācana . raukmiṇeyo mahābāhuḥ kanīyān dvijasattamāḥ
||30||असङ्ग्रामेण यो वीरो नावर्तत कदाचन । रौक्मिणेयो महाबाहुः कनीयान् द्विजसत्तमाः
vāyasānāṃ sahasrāṇi yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ . cārūn adyopabhokṣyāmaś cārudeṣṇahatān iti
||31||वायसानां सहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतोऽन्वयुः । चारून् अद्योपभोक्ष्यामश् चारुदेष्णहतान् इति
tantrijas tantripālaś ca sutau kanavakasya tau . vīruś cāśvahanuś caiva vīrau tāv atha gṛñjimau
||32||तन्त्रिजस् तन्त्रिपालश् च सुतौ कनवकस्य तौ । वीरुश् चाश्वहनुश् चैव वीरौ ताव् अथ गृञ्जिमौ
śyāmaputraḥ śamīkas tu śamīko rājyam āvahat . jugupsamāno bhojatvād rājasūyam avāpa saḥ
||33||श्यामपुत्रः शमीकस् तु शमीको राज्यम् आवहत् । जुगुप्समानो भोजत्वाद् राजसूयम् अवाप सः
ajātaśatruḥ śatrūṇāṃ jajñe tasya vināśanaḥ . vasudevasutān vīrān kīrtayiṣyāmy ataḥ param
||34||अजातशत्रुः शत्रूणां जज्ञे तस्य विनाशनः । वसुदेवसुतान् वीरान् कीर्तयिष्याम्य् अतः परम्
vṛṣṇes trividham evaṃ tu bahuśākhaṃ mahaujasam . dhārayan vipulaṃ vaṃśaṃ nānarthair iha yujyate
||35||वृष्णेस् त्रिविधम् एवं तु बहुशाखं महौजसम् । धारयन् विपुलं वंशं नानर्थैर् इह युज्यते
yāḥ patnyo vasudevasya caturdaśa varāṅganāḥ . pauravī rohiṇī nāma madirāditathāvarā
||36||याः पत्न्यो वसुदेवस्य चतुर्दश वराङ्गनाः । पौरवी रोहिणी नाम मदिरादितथावरा
vaiśākhī ca tathā bhadrā sunāmnī caiva pañcamī . sahadevā śāntidevā śrīdevī devarakṣitā
||37||वैशाखी च तथा भद्रा सुनाम्नी चैव पञ्चमी । सहदेवा शान्तिदेवा श्रीदेवी देवरक्षिता
vṛkadevy upadevī ca devakī caiva saptamī . sutanur vaḍavā caiva dve ete paricārike
||38||वृकदेव्य् उपदेवी च देवकी चैव सप्तमी । सुतनुर् वडवा चैव द्वे एते परिचारिके
pauravī rohiṇī nāma bāhlikasyātmajābhavat . jyeṣṭhā patnī muniśreṣṭhā dayitānakadundubheḥ
||39||पौरवी रोहिणी नाम बाह्लिकस्यात्मजाभवत् । ज्येष्ठा पत्नी मुनिश्रेष्ठा दयितानकदुन्दुभेः
lebhe jyeṣṭhaṃ sutaṃ rāmaṃ śaraṇyaṃ śaṭham eva ca . durdamaṃ damanaṃ śubhraṃ piṇḍārakam uśīnaram
||40||लेभे ज्येष्ठं सुतं रामं शरण्यं शठम् एव च । दुर्दमं दमनं शुभ्रं पिण्डारकम् उशीनरम्
citrā nāma kumārī ca rohiṇītanayā nava . citrā subhadreti punar vikhyātā munisattamāḥ
||41||चित्रा नाम कुमारी च रोहिणीतनया नव । चित्रा सुभद्रेति पुनर् विख्याता मुनिसत्तमाः
vasudevāc ca devakyāṃ jajñe śaurir mahāyaśāḥ . rāmāc ca niśaṭho jajñe revatyāṃ dayitaḥ sutaḥ
||42||वसुदेवाच् च देवक्यां जज्ञे शौरिर् महायशाः । रामाच् च निशठो जज्ञे रेवत्यां दयितः सुतः
subhadrāyāṃ rathī pārthād abhimanyur ajāyata . akrūrāt kāśikanyāyāṃ satyaketur ajāyata
||43||सुभद्रायां रथी पार्थाद् अभिमन्युर् अजायत । अक्रूरात् काशिकन्यायां सत्यकेतुर् अजायत
vasudevasya bhāryāsu mahābhāgāsu saptasu . ye putrā jajñire śūrāḥ samastāṃs tān nibodhata
||44||वसुदेवस्य भार्यासु महाभागासु सप्तसु । ये पुत्रा जज्ञिरे शूराः समस्तांस् तान् निबोधत
bhojaś ca vijayaś caiva śāntidevāsutāv ubhau . vṛkadevaḥ sunāmāyāṃ gadaś cāstāṃ sutāv ubhau
||45||भोजश् च विजयश् चैव शान्तिदेवासुताव् उभौ । वृकदेवः सुनामायां गदश् चास्तां सुताव् उभौ
agāvahaṃ mahātmānaṃ vṛkadevī vyajāyata . kanyā trigartarājasya bhāryā vai śiśirāyaṇeḥ
||46||अगावहं महात्मानं वृकदेवी व्यजायत । कन्या त्रिगर्तराजस्य भार्या वै शिशिरायणेः
jijñāsāṃ pauruṣe cakre na caskande ca pauruṣam . kṛṣṇāyasasamaprakhyo varṣe dvādaśame tathā
||47||जिज्ञासां पौरुषे चक्रे न चस्कन्दे च पौरुषम् । कृष्णायससमप्रख्यो वर्षे द्वादशमे तथा
mithyābhiśasto gārgyas tu manyunātisamīritaḥ . ghoṣakanyām upādāya maithunāyopacakrame
||48||मिथ्याभिशस्तो गार्ग्यस् तु मन्युनातिसमीरितः । घोषकन्याम् उपादाय मैथुनायोपचक्रमे
gopālī cāpsarās tasya gopastrīveṣadhāriṇī . dhārayām āsa gārgyasya garbhaṃ durdharam acyutam
||49||गोपाली चाप्सरास् तस्य गोपस्त्रीवेषधारिणी । धारयाम् आस गार्ग्यस्य गर्भं दुर्धरम् अच्युतम्
mānuṣyāṃ gargabhāryāyāṃ niyogāc chūlapāṇinaḥ . sa kālayavano nāma jajñe rājā mahābalaḥ
||50||मानुष्यां गर्गभार्यायां नियोगाच् छूलपाणिनः । स कालयवनो नाम जज्ञे राजा महाबलः
vṛttapūrvārdhakāyas tu siṃhasaṃhanano yuvā . aputrasya sa rājñas tu vavṛdhe'ntaḥpure śiśuḥ
||51||वृत्तपूर्वार्धकायस् तु सिंहसंहननो युवा । अपुत्रस्य स राज्ञस् तु ववृधेऽन्तःपुरे शिशुः
yavanasya muniśreṣṭhāḥ sa kālayavano'bhavat . āyudhyamāno nṛpatiḥ paryapṛcchad dvijottamam
||52||यवनस्य मुनिश्रेष्ठाः स कालयवनोऽभवत् । आयुध्यमानो नृपतिः पर्यपृच्छद् द्विजोत्तमम्
vṛṣṇyandhakakulaṃ tasya nārado'kathayad vibhuḥ . akṣauhiṇyā tu sainyasya mathurām abhyayāt tadā
||53||वृष्ण्यन्धककुलं तस्य नारदोऽकथयद् विभुः । अक्षौहिण्या तु सैन्यस्य मथुराम् अभ्ययात् तदा
dūtaṃ sampreṣayām āsa vṛṣṇyandhakaniveśanam . tato vṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ puraskṛtya mahāmatim
||54||दूतं सम्प्रेषयाम् आस वृष्ण्यन्धकनिवेशनम् । ततो वृष्ण्यन्धकाः कृष्णं पुरस्कृत्य महामतिम्
sametā mantrayām āsur yavanasya bhayāt tadā . kṛtvā viniścayaṃ sarve palāyanam arocayan
||55||समेता मन्त्रयाम् आसुर् यवनस्य भयात् तदा । कृत्वा विनिश्चयं सर्वे पलायनम् अरोचयन्
vihāya mathurāṃ ramyāṃ mānayantaḥ pinākinam . kuśasthalīṃ dvāravatīṃ niveśayitum īpsavaḥ
||56||विहाय मथुरां रम्यां मानयन्तः पिनाकिनम् । कुशस्थलीं द्वारवतीं निवेशयितुम् ईप्सवः
iti kṛṣṇasya janmedaṃ yaḥ śucir niyatendriyaḥ . parvasu śrāvayed vidvān anṛṇaḥ sa sukhī bhavet
||59||इति कृष्णस्य जन्मेदं यः शुचिर् नियतेन्द्रियः । पर्वसु श्रावयेद् विद्वान् अनृणः स सुखी भवेत्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).