adhyāyaḥ 212
vyāsa uvāca:
arjuno'pi tadānviṣya kṛṣṇarāmakalevare . saṃskāraṃ lambhayām āsa tathānyeṣām anukramāt
||1||अर्जुनोऽपि तदान्विष्य कृष्णरामकलेवरे । संस्कारं लम्भयाम् आस तथान्येषाम् अनुक्रमात्
aṣṭau mahiṣyaḥ kathitā rukmiṇīpramukhās tu yāḥ . upagṛhya harer dehaṃ viviśus tā hutāśanam
||2||अष्टौ महिष्यः कथिता रुक्मिणीप्रमुखास् तु याः । उपगृह्य हरेर् देहं विविशुस् ता हुताशनम्
revatī caiva rāmasya deham āśliṣya sattamāḥ . viveśa jvalitaṃ vahniṃ tatsaṅgāhlādaśītalam
||3||रेवती चैव रामस्य देहम् आश्लिष्य सत्तमाः । विवेश ज्वलितं वह्निं तत्सङ्गाह्लादशीतलम्
ugrasenas tu tac chrutvā tathaivānakadundubhiḥ . devakī rohiṇī caiva viviśur jātavedasam
||4||उग्रसेनस् तु तच् छ्रुत्वा तथैवानकदुन्दुभिः । देवकी रोहिणी चैव विविशुर् जातवेदसम्
tato'rjunaḥ pretakāryaṃ kṛtvā teṣāṃ yathāvidhi . niścakrāma janaṃ sarvaṃ gṛhītvā vajram eva ca
||5||ततोऽर्जुनः प्रेतकार्यं कृत्वा तेषां यथाविधि । निश्चक्राम जनं सर्वं गृहीत्वा वज्रम् एव च
dvāravatyā viniṣkrāntāḥ kṛṣṇapatnyaḥ sahasraśaḥ . vajraṃ janaṃ ca kaunteyaḥ pālayañ śanakair yayau
||6||द्वारवत्या विनिष्क्रान्ताः कृष्णपत्न्यः सहस्रशः । वज्रं जनं च कौन्तेयः पालयञ् शनकैर् ययौ
sabhā sudharmā kṛṣṇena martyaloke samāhṛtā . svargaṃ jagāma bho viprāḥ pārijātaś ca pādapaḥ
||7||सभा सुधर्मा कृष्णेन मर्त्यलोके समाहृता । स्वर्गं जगाम भो विप्राः पारिजातश् च पादपः
yasmin dine harir yāto divaṃ santyajya medinīm . tasmin dine'vatīrṇo'yaṃ kālakāyaḥ kaliḥ kila
||8||यस्मिन् दिने हरिर् यातो दिवं सन्त्यज्य मेदिनीम् । तस्मिन् दिनेऽवतीर्णोऽयं कालकायः कलिः किल
plāvayām āsa tāṃ śūnyāṃ dvārakāṃ ca mahodadhiḥ . yaduśreṣṭhagṛhaṃ tv ekaṃ nāplāvayata sāgaraḥ
||9||प्लावयाम् आस तां शून्यां द्वारकां च महोदधिः । यदुश्रेष्ठगृहं त्व् एकं नाप्लावयत सागरः
nātikrāmati bho viprās tad adyāpi mahodadhiḥ . nityaṃ sannihitas tatra bhagavān keśavo yataḥ
||10||नातिक्रामति भो विप्रास् तद् अद्यापि महोदधिः । नित्यं सन्निहितस् तत्र भगवान् केशवो यतः
tad atīva mahāpuṇyaṃ sarvapātakanāśanam . viṣṇukrīḍānvitaṃ sthānaṃ dṛṣṭvā pāpāt pramucyate
||11||तद् अतीव महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् । विष्णुक्रीडान्वितं स्थानं दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते
pārthaḥ pañcanade deśe bahudhānyadhanānvite . cakāra vāsaṃ sarvasya janasya munisattamāḥ
||12||पार्थः पञ्चनदे देशे बहुधान्यधनान्विते । चकार वासं सर्वस्य जनस्य मुनिसत्तमाः
tato lobhaḥ samabhavat pārthenaikena dhanvinā . dṛṣṭvā striyo nīyamānā dasyūnāṃ nihateśvarāḥ
||13||ततो लोभः समभवत् पार्थेनैकेन धन्विना । दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमाना दस्यूनां निहतेश्वराः
tatas te pāpakarmāṇo lobhopahatacetasaḥ . ābhīrā mantrayām āsuḥ sametyātyantadurmadāḥ
||14||ततस् ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः । आभीरा मन्त्रयाम् आसुः समेत्यात्यन्तदुर्मदाः
ābhīrā ūcuḥ:
ayam eko'rjuno dhanvī strījanaṃ nihateśvaram . nayaty asmān atikramya dhig etat kriyatāṃ balam
||15||अयम् एकोऽर्जुनो धन्वी स्त्रीजनं निहतेश्वरम् । नयत्य् अस्मान् अतिक्रम्य धिग् एतत् क्रियतां बलम्
hatvā garvasamārūḍho bhīṣmadroṇajayadrathān . karṇādīṃś ca na jānāti balaṃ grāmanivāsinām
||16||हत्वा गर्वसमारूढो भीष्मद्रोणजयद्रथान् । कर्णादींश् च न जानाति बलं ग्रामनिवासिनाम्
balajyeṣṭhān narān anyān grāmyāṃś caiva viśeṣataḥ . sarvān evāvajānāti kiṃ vo bahubhir uttaraiḥ
||17||बलज्येष्ठान् नरान् अन्यान् ग्राम्यांश् चैव विशेषतः । सर्वान् एवावजानाति किं वो बहुभिर् उत्तरैः
vyāsa uvāca:
tato yaṣṭipraharaṇā dasyavo loṣṭahāriṇaḥ . sahasraśo'bhyadhāvanta taṃ janaṃ nihateśvaram . tato nivṛttaḥ kaunteyaḥ prāhābhīrān hasann iva
||18||ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवो लोष्टहारिणः । सहस्रशोऽभ्यधावन्त तं जनं निहतेश्वरम् । ततो निवृत्तः कौन्तेयः प्राहाभीरान् हसन्न् इव
arjuna uvāca:
nivartadhvam adharmajñā yadīto na mumūrṣavaḥ
||19||निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा यदीतो न मुमूर्षवः
vyāsa uvāca:
avajñāya vacas tasya jagṛhus te tadā dhanam . strījanaṃ cāpi kaunteyād viṣvaksenaparigraham
||20||अवज्ञाय वचस् तस्य जगृहुस् ते तदा धनम् । स्त्रीजनं चापि कौन्तेयाद् विष्वक्सेनपरिग्रहम्
tato'rjuno dhanur divyaṃ gāṇḍīvam ajaraṃ yudhi . āropayitum ārebhe na śaśāka sa vīryavān
||21||ततोऽर्जुनो धनुर् दिव्यं गाण्डीवम् अजरं युधि । आरोपयितुम् आरेभे न शशाक स वीर्यवान्
cakāra sajjaṃ kṛcchrāt tu tad abhūc chithilaṃ punaḥ . na sasmāra tathāstrāṇi cintayann api pāṇḍavaḥ
||22||चकार सज्जं कृच्छ्रात् तु तद् अभूच् छिथिलं पुनः । न सस्मार तथास्त्राणि चिन्तयन्न् अपि पाण्डवः
śarān mumoca caiteṣu pārthaḥ śeṣān sa harṣitaḥ . na bhedaṃ te paraṃ cakrur astā gāṇḍīvadhanvanā
||23||शरान् मुमोच चैतेषु पार्थः शेषान् स हर्षितः । न भेदं ते परं चक्रुर् अस्ता गाण्डीवधन्वना
vahninā cākṣayā dattāḥ śarās te'pi kṣayaṃ yayuḥ . yudhyataḥ saha gopālair arjunasyābhavat kṣayaḥ
||24||वह्निना चाक्षया दत्ताः शरास् तेऽपि क्षयं ययुः । युध्यतः सह गोपालैर् अर्जुनस्याभवत् क्षयः
acintayat tu kaunteyaḥ kṛṣṇasyaiva hi tad balam . yan mayā śarasaṅghātaiḥ sabalā bhūbhṛto jitāḥ
||25||अचिन्तयत् तु कौन्तेयः कृष्णस्यैव हि तद् बलम् । यन् मया शरसङ्घातैः सबला भूभृतो जिताः
miṣataḥ pāṇḍuputrasya tatas tāḥ pramadottamāḥ . apākṛṣyanta cābhīraiḥ kāmāc cānyāḥ pravavrajuḥ
||26||मिषतः पाण्डुपुत्रस्य ततस् ताः प्रमदोत्तमाः । अपाकृष्यन्त चाभीरैः कामाच् चान्याः प्रवव्रजुः
tataḥ śareṣu kṣīṇeṣu dhanuṣkoṭyā dhanañjayaḥ . jaghāna dasyūṃs te cāsya prahārāñ jahasur dvijāḥ
||27||ततः शरेषु क्षीणेषु धनुष्कोट्या धनञ्जयः । जघान दस्यूंस् ते चास्य प्रहाराञ् जहसुर् द्विजाः
paśyatas tv eva pārthasya vṛṣṇyandhakavarastriyaḥ . jagmur ādāya te mlecchāḥ samantān munisattamāḥ
||28||पश्यतस् त्व् एव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः । जग्मुर् आदाय ते म्लेच्छाः समन्तान् मुनिसत्तमाः
tataḥ sa duḥkhito jiṣṇuḥ kaṣṭaṃ kaṣṭam iti bruvan . aho bhagavatā tena mukto'smīti ruroda vai
||29||ततः स दुःखितो जिष्णुः कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन् । अहो भगवता तेन मुक्तोऽस्मीति रुरोद वै
arjuna uvāca:
tad dhanus tāni cāstrāṇi sa rathas te ca vājinaḥ . sarvam ekapade naṣṭaṃ dānam aśrotriye yathā
||30||तद् धनुस् तानि चास्त्राणि स रथस् ते च वाजिनः । सर्वम् एकपदे नष्टं दानम् अश्रोत्रिये यथा
aho cāti balaṃ daivaṃ vinā tena mahātmanā . yad asāmarthyayukto'haṃ nīcair nītaḥ parābhavam
||31||अहो चाति बलं दैवं विना तेन महात्मना । यद् असामर्थ्ययुक्तोऽहं नीचैर् नीतः पराभवम्
tau bāhū sa ca me muṣṭiḥ sthānaṃ tat so'smi cārjunaḥ . puṇyeneva vinā tena gataṃ sarvam asāratām
||32||तौ बाहू स च मे मुष्टिः स्थानं तत् सोऽस्मि चार्जुनः । पुण्येनेव विना तेन गतं सर्वम् असारताम्
mamārjunatvaṃ bhīmasya bhīmatvaṃ tatkṛtaṃ dhruvam . vinā tena yad ābhīrair jito'haṃ katham anyathā
||33||ममार्जुनत्वं भीमस्य भीमत्वं तत्कृतं ध्रुवम् । विना तेन यद् आभीरैर् जितोऽहं कथम् अन्यथा
vyāsa uvāca:
itthaṃ vadan yayau jiṣṇur indraprasthaṃ purottamam . cakāra tatra rājānaṃ vajraṃ yādavanandanam
||34||इत्थं वदन् ययौ जिष्णुर् इन्द्रप्रस्थं पुरोत्तमम् । चकार तत्र राजानं वज्रं यादवनन्दनम्
sa dadarśa tato vyāsaṃ phālgunaḥ kānanāśrayam . tam upetya mahābhāgaṃ vinayenābhyavādayat
||35||स ददर्श ततो व्यासं फाल्गुनः काननाश्रयम् । तम् उपेत्य महाभागं विनयेनाभ्यवादयत्
taṃ vandamānaṃ caraṇāv avalokya suniścitam . uvāca pārthaṃ vicchāyaḥ katham atyantam īdṛśaḥ
||36||तं वन्दमानं चरणाव् अवलोक्य सुनिश्चितम् । उवाच पार्थं विच्छायः कथम् अत्यन्तम् ईदृशः
ajārajonugamanaṃ brahmahatyāthavā kṛtā . jayāśābhaṅgaduḥkhī vā bhraṣṭacchāyo'si sāmpratam
||37||अजारजोनुगमनं ब्रह्महत्याथवा कृता । जयाशाभङ्गदुःखी वा भ्रष्टच्छायोऽसि साम्प्रतम्
sāntānikādayo vā te yācamānā nirākṛtāḥ . agamyastrīratir vāpi tenāsi vigataprabhaḥ
||38||सान्तानिकादयो वा ते याचमाना निराकृताः । अगम्यस्त्रीरतिर् वापि तेनासि विगतप्रभः
bhuṅkte pradāya viprebhyo miṣṭam ekam atho bhavān . kiṃ vā kṛpaṇavittāni hṛtāni bhavatārjuna
||39||भुङ्क्ते प्रदाय विप्रेभ्यो मिष्टम् एकम् अथो भवान् । किं वा कृपणवित्तानि हृतानि भवतार्जुन
kaccin na sūryavātasya gocaratvaṃ gato'rjuna . duṣṭacakṣur hato vāpi niḥśrīkaḥ katham anyathā
||40||कच्चिन् न सूर्यवातस्य गोचरत्वं गतोऽर्जुन । दुष्टचक्षुर् हतो वापि निःश्रीकः कथम् अन्यथा
spṛṣṭo nakhāmbhasā vāpi ghaṭāmbhaḥprokṣito'pi vā . tenātīvāsi vicchāyo nyūnair vā yudhi nirjitaḥ
||41||स्पृष्टो नखाम्भसा वापि घटाम्भःप्रोक्षितोऽपि वा । तेनातीवासि विच्छायो न्यूनैर् वा युधि निर्जितः
vyāsa uvāca:
tataḥ pārtho viniḥśvasya śrūyatāṃ bhagavann iti . prokto yathāvad ācaṣṭa viprā ātmaparābhavam
||42||ततः पार्थो विनिःश्वस्य श्रूयतां भगवन्न् इति । प्रोक्तो यथावद् आचष्ट विप्रा आत्मपराभवम्
arjuna uvāca:
yad balaṃ yac ca nas tejo yad vīryaṃ yat parākramaḥ . yā śrīś chāyā ca naḥ so'smān parityajya harir gataḥ
||43||यद् बलं यच् च नस् तेजो यद् वीर्यं यत् पराक्रमः । या श्रीश् छाया च नः सोऽस्मान् परित्यज्य हरिर् गतः
itareṇeva mahatā smitapūrvābhibhāṣiṇā . hīnā vayaṃ mune tena jātās tṛṇamayā iva
||44||इतरेणेव महता स्मितपूर्वाभिभाषिणा । हीना वयं मुने तेन जातास् तृणमया इव
astrāṇāṃ sāyakānāṃ ca gāṇḍīvasya tathā mama . sāratā yābhavan mūrtā sa gataḥ puruṣottamaḥ
||45||अस्त्राणां सायकानां च गाण्डीवस्य तथा मम । सारता याभवन् मूर्ता स गतः पुरुषोत्तमः
yasyāvalokanād asmāñ śrīr jayaḥ sampad unnatiḥ . na tatyāja sa govindas tyaktvāsmān bhagavān gataḥ
||46||यस्यावलोकनाद् अस्माञ् श्रीर् जयः सम्पद् उन्नतिः । न तत्याज स गोविन्दस् त्यक्त्वास्मान् भगवान् गतः
bhīṣmadroṇāṅgarājādyās tathā duryodhanādayaḥ . yatprabhāvena nirdagdhāḥ sa kṛṣṇas tyaktavān bhuvam
||47||भीष्मद्रोणाङ्गराजाद्यास् तथा दुर्योधनादयः । यत्प्रभावेन निर्दग्धाः स कृष्णस् त्यक्तवान् भुवम्
niryauvanā hataśrīkā bhraṣṭacchāyeva me mahī . vibhāti tāta naiko'haṃ virahe tasya cakriṇaḥ
||48||निर्यौवना हतश्रीका भ्रष्टच्छायेव मे मही । विभाति तात नैकोऽहं विरहे तस्य चक्रिणः
yasyānubhāvād bhīṣmādyair mayy agnau śalabhāyitam . vinā tenādya kṛṣṇena gopālair asmi nirjitaḥ
||49||यस्यानुभावाद् भीष्माद्यैर् मय्य् अग्नौ शलभायितम् । विना तेनाद्य कृष्णेन गोपालैर् अस्मि निर्जितः
gāṇḍīvaṃ triṣu lokeṣu khyātaṃ yad anubhāvataḥ . mama tena vinābhīrair laguḍais tu tiraskṛtam
||50||गाण्डीवं त्रिषु लोकेषु ख्यातं यद् अनुभावतः । मम तेन विनाभीरैर् लगुडैस् तु तिरस्कृतम्
strīsahasrāṇy anekāni hy anāthāni mahāmune . yatato mama nītāni dasyubhir laguḍāyudhaiḥ
||51||स्त्रीसहस्राण्य् अनेकानि ह्य् अनाथानि महामुने । यततो मम नीतानि दस्युभिर् लगुडायुधैः
ānīyamānam ābhīraiḥ sarvaṃ kṛṣṇāvarodhanam . hṛtaṃ yaṣṭipraharaṇaiḥ paribhūya balaṃ mama
||52||आनीयमानम् आभीरैः सर्वं कृष्णावरोधनम् । हृतं यष्टिप्रहरणैः परिभूय बलं मम
niḥśrīkatā na me citraṃ yaj jīvāmi tad adbhutam . nīcāvamānapaṅkāṅkī nirlajjo'smi pitāmaha
||53||निःश्रीकता न मे चित्रं यज् जीवामि तद् अद्भुतम् । नीचावमानपङ्काङ्की निर्लज्जोऽस्मि पितामह
vyāsa uvāca:
śrutvāhaṃ tasya tad vākyam abravaṃ dvijasattamāḥ . duḥkhitasya ca dīnasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ
||54||श्रुत्वाहं तस्य तद् वाक्यम् अब्रवं द्विजसत्तमाः । दुःखितस्य च दीनस्य पाण्डवस्य महात्मनः
alaṃ te vrīḍayā pārtha na tvaṃ śocitum arhasi . avehi sarvabhūteṣu kālasya gatir īdṛśī
||55||अलं ते व्रीडया पार्थ न त्वं शोचितुम् अर्हसि । अवेहि सर्वभूतेषु कालस्य गतिर् ईदृशी
kālo bhavāya bhūtānām abhavāya ca pāṇḍava . kālamūlam idaṃ jñātvā kuru sthairyam ato'rjuna
||56||कालो भवाय भूतानाम् अभवाय च पाण्डव । कालमूलम् इदं ज्ञात्वा कुरु स्थैर्यम् अतोऽर्जुन
nadyaḥ samudrā girayaḥ sakalā ca vasundharā . devā manuṣyāḥ paśavas taravaś ca sarīsṛpāḥ
||57||नद्यः समुद्रा गिरयः सकला च वसुन्धरा । देवा मनुष्याः पशवस् तरवश् च सरीसृपाः
sṛṣṭāḥ kālena kālena punar yāsyanti saṅkṣayam . kālātmakam idaṃ sarvaṃ jñātvā śamam avāpnuhi
||58||सृष्टाः कालेन कालेन पुनर् यास्यन्ति सङ्क्षयम् । कालात्मकम् इदं सर्वं ज्ञात्वा शमम् अवाप्नुहि
yathāttha kṛṣṇamāhātmyaṃ tat tathaiva dhanañjaya . bhārāvatārakāryārtham avatīrṇaḥ sa medinīm
||59||यथात्थ कृष्णमाहात्म्यं तत् तथैव धनञ्जय । भारावतारकार्यार्थम् अवतीर्णः स मेदिनीम्
bhārākrāntā dharā yātā devānāṃ sannidhau purā . tadartham avatīrṇo'sau kāmarūpī janārdanaḥ
||60||भाराक्रान्ता धरा याता देवानां सन्निधौ पुरा । तदर्थम् अवतीर्णोऽसौ कामरूपी जनार्दनः
tac ca niṣpāditaṃ kāryam aśeṣā bhūbhṛto hatāḥ . vṛṣṇyandhakakulaṃ sarvaṃ tathā pārthopasaṃhṛtam
||61||तच् च निष्पादितं कार्यम् अशेषा भूभृतो हताः । वृष्ण्यन्धककुलं सर्वं तथा पार्थोपसंहृतम्
na kiñcid anyat kartavyam asya bhūmitale'rjuna . tato gataḥ sa bhagavān kṛtakṛtyo yathecchayā
||62||न किञ्चिद् अन्यत् कर्तव्यम् अस्य भूमितलेऽर्जुन । ततो गतः स भगवान् कृतकृत्यो यथेच्छया
sṛṣṭiṃ sarge karoty eṣa devadevaḥ sthitiṃ sthitau . ante tāpasamartho'yaṃ sāmprataṃ vai yathā kṛtam
||63||सृष्टिं सर्गे करोत्य् एष देवदेवः स्थितिं स्थितौ । अन्ते तापसमर्थोऽयं साम्प्रतं वै यथा कृतम्
tasmāt pārtha na santāpas tvayā kāryaḥ parābhavāt . bhavanti bhavakāleṣu puruṣāṇāṃ parākramāḥ
||64||तस्मात् पार्थ न सन्तापस् त्वया कार्यः पराभवात् । भवन्ति भवकालेषु पुरुषाणां पराक्रमाः
yatas tvayaikena hatā bhīṣmadroṇādayo nṛpāḥ . teṣām arjuna kālotthaḥ kiṃ nyūnābhibhavo na saḥ
||65||यतस् त्वयैकेन हता भीष्मद्रोणादयो नृपाः । तेषाम् अर्जुन कालोत्थः किं न्यूनाभिभवो न सः
viṣṇos tasyānubhāvena yathā teṣāṃ parābhavaḥ . tvattas tathaiva bhavato dasyubhyo'nte tadudbhavaḥ
||66||विष्णोस् तस्यानुभावेन यथा तेषां पराभवः । त्वत्तस् तथैव भवतो दस्युभ्योऽन्ते तदुद्भवः
sa devo'nyaśarīrāṇi samāviśya jagatsthitim . karoti sarvabhūtānāṃ nāśaṃ cānte jagatpatiḥ
||67||स देवोऽन्यशरीराणि समाविश्य जगत्स्थितिम् । करोति सर्वभूतानां नाशं चान्ते जगत्पतिः
bhavodbhave ca kaunteya sahāyas te janārdanaḥ . bhavānte tvadvipakṣās te keśavenāvalokitāḥ
||68||भवोद्भवे च कौन्तेय सहायस् ते जनार्दनः । भवान्ते त्वद्विपक्षास् ते केशवेनावलोकिताः
kaḥ śraddadhyāt sagāṅgeyān hanyās tvaṃ sarvakauravān . ābhīrebhyaś ca bhavataḥ kaḥ śraddadhyāt parābhavam
||69||कः श्रद्दध्यात् सगाङ्गेयान् हन्यास् त्वं सर्वकौरवान् । आभीरेभ्यश् च भवतः कः श्रद्दध्यात् पराभवम्
pārthaitat sarvabhūteṣu harer līlāviceṣṭitam . tvayā yat kauravā dhvastā yad ābhīrair bhavāñ jitaḥ
||70||पार्थैतत् सर्वभूतेषु हरेर् लीलाविचेष्टितम् । त्वया यत् कौरवा ध्वस्ता यद् आभीरैर् भवाञ् जितः
gṛhītā dasyubhir yac ca rakṣitā bhavatā striyaḥ . tad apy ahaṃ yathāvṛttaṃ kathayāmi tavārjuna
||71||गृहीता दस्युभिर् यच् च रक्षिता भवता स्त्रियः । तद् अप्य् अहं यथावृत्तं कथयामि तवार्जुन
aṣṭāvakraḥ purā vipra udavāsarato'bhavat . bahūn varṣagaṇān pārtha gṛṇan brahma sanātanam
||72||अष्टावक्रः पुरा विप्र उदवासरतोऽभवत् । बहून् वर्षगणान् पार्थ गृणन् ब्रह्म सनातनम्
jiteṣv asurasaṅgheṣu merupṛṣṭhe mahotsavaḥ . babhūva tatra gacchantyo dadṛśus taṃ surastriyaḥ
||73||जितेष्व् असुरसङ्घेषु मेरुपृष्ठे महोत्सवः । बभूव तत्र गच्छन्त्यो ददृशुस् तं सुरस्त्रियः
rambhātilottamādyāś ca śataśo'tha sahasraśaḥ . tuṣṭuvus taṃ mahātmānaṃ praśaśaṃsuś ca pāṇḍava
||74||रम्भातिलोत्तमाद्याश् च शतशोऽथ सहस्रशः । तुष्टुवुस् तं महात्मानं प्रशशंसुश् च पाण्डव
ākaṇṭhamagnaṃ salile jaṭābhāradharaṃ munim . vinayāvanatāś caiva praṇemuḥ stotratatparāḥ
||75||आकण्ठमग्नं सलिले जटाभारधरं मुनिम् । विनयावनताश् चैव प्रणेमुः स्तोत्रतत्पराः
yathā yathā prasanno'bhūt tuṣṭuvus taṃ tathā tathā . sarvās tāḥ kauravaśreṣṭha variṣṭhaṃ taṃ dvijanmanām
||76||यथा यथा प्रसन्नोऽभूत् तुष्टुवुस् तं तथा तथा । सर्वास् ताः कौरवश्रेष्ठ वरिष्ठं तं द्विजन्मनाम्
aṣṭāvakra uvāca:
prasanno'haṃ mahābhāgā bhavatīnāṃ yad iṣyate . mattas tad vriyatāṃ sarvaṃ pradāsyāmy api durlabham
||77||प्रसन्नोऽहं महाभागा भवतीनां यद् इष्यते । मत्तस् तद् व्रियतां सर्वं प्रदास्याम्य् अपि दुर्लभम्
vyāsa uvāca:
rambhātilottamādyāś ca divyāś cāpsaraso'bruvan
||78||रम्भातिलोत्तमाद्याश् च दिव्याश् चाप्सरसोऽब्रुवन्
apsarasa ūcuḥ:
prasanne tvayy asamprāptaṃ kim asmākam iti dvijāḥ
||79||प्रसन्ने त्वय्य् असम्प्राप्तं किम् अस्माकम् इति द्विजाः
itarās tv abruvan vipra prasanno bhagavan yadi . tad icchāmaḥ patiṃ prāptuṃ viprendra puruṣottamam
||80||इतरास् त्व् अब्रुवन् विप्र प्रसन्नो भगवन् यदि । तद् इच्छामः पतिं प्राप्तुं विप्रेन्द्र पुरुषोत्तमम्
vyāsa uvāca:
evaṃ bhaviṣyatīty uktvā uttatāra jalān muniḥ . tam uttīrṇaṃ ca dadṛśur virūpaṃ vakram aṣṭadhā
||81||एवं भविष्यतीत्य् उक्त्वा उत्ततार जलान् मुनिः । तम् उत्तीर्णं च ददृशुर् विरूपं वक्रम् अष्टधा
taṃ dṛṣṭvā gūhamānānāṃ yāsāṃ hāsaḥ sphuṭo'bhavat . tāḥ śaśāpa muniḥ kopam avāpya kurunandana
||82||तं दृष्ट्वा गूहमानानां यासां हासः स्फुटोऽभवत् । ताः शशाप मुनिः कोपम् अवाप्य कुरुनन्दन
aṣṭāvakra uvāca:
yasmād virūparūpaṃ māṃ matvā hāsāvamānanā . bhavatībhiḥ kṛtā tasmād eṣa śāpaṃ dadāmi vaḥ
||83||यस्माद् विरूपरूपं मां मत्वा हासावमानना । भवतीभिः कृता तस्माद् एष शापं ददामि वः
matprasādena bhartāraṃ labdhvā tu puruṣottamam . macchāpopahatāḥ sarvā dasyuhastaṃ gamiṣyatha
||84||मत्प्रसादेन भर्तारं लब्ध्वा तु पुरुषोत्तमम् । मच्छापोपहताः सर्वा दस्युहस्तं गमिष्यथ
vyāsa uvāca:
ity udīritam ākarṇya munis tābhiḥ prasāditaḥ . punaḥ surendralokaṃ vai prāha bhūyo gamiṣyatha
||85||इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य मुनिस् ताभिः प्रसादितः । पुनः सुरेन्द्रलोकं वै प्राह भूयो गमिष्यथ
evaṃ tasya muneḥ śāpād aṣṭāvakrasya keśavam . bhartāraṃ prāpya tāḥ prāptā dasyuhastaṃ varāṅganāḥ
||86||एवं तस्य मुनेः शापाद् अष्टावक्रस्य केशवम् । भर्तारं प्राप्य ताः प्राप्ता दस्युहस्तं वराङ्गनाः
tat tvayā nātra kartavyaḥ śoko'lpo'pi hi pāṇḍava . tenaivākhilanāthena sarvaṃ tad upasaṃhṛtam
||87||तत् त्वया नात्र कर्तव्यः शोकोऽल्पोऽपि हि पाण्डव । तेनैवाखिलनाथेन सर्वं तद् उपसंहृतम्
bhavatāṃ copasaṃhāram āsannaṃ tena kurvatā . balaṃ tejas tathā vīryaṃ māhātmyaṃ copasaṃhṛtam
||88||भवतां चोपसंहारम् आसन्नं तेन कुर्वता । बलं तेजस् तथा वीर्यं माहात्म्यं चोपसंहृतम्
jātasya niyato mṛtyuḥ patanaṃ ca tathonnateḥ . viprayogāvasānaṃ tu saṃyogaḥ sañcayaḥ kṣayaḥ
||89||जातस्य नियतो मृत्युः पतनं च तथोन्नतेः । विप्रयोगावसानं तु संयोगः सञ्चयः क्षयः
vijñāya na budhāḥ śokaṃ na harṣam upayānti ye . teṣām evetare ceṣṭāṃ śikṣantaḥ santi tādṛśāḥ
||90||विज्ञाय न बुधाः शोकं न हर्षम् उपयान्ति ये । तेषाम् एवेतरे चेष्टां शिक्षन्तः सन्ति तादृशाः
tasmāt tvayā naraśreṣṭha jñātvaitad bhrātṛbhiḥ saha . parityajyākhilaṃ rājyaṃ gantavyaṃ tapase vanam
||91||तस्मात् त्वया नरश्रेष्ठ ज्ञात्वैतद् भ्रातृभिः सह । परित्यज्याखिलं राज्यं गन्तव्यं तपसे वनम्
tad gaccha dharmarājāya nivedyaitad vaco mama . paraśvo bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ gatiṃ vīra yathā kuru
||92||तद् गच्छ धर्मराजाय निवेद्यैतद् वचो मम । परश्वो भ्रातृभिः सार्धं गतिं वीर यथा कुरु
vyāsa uvāca:
ity ukto dharmarājaṃ tu samabhyetya tathoktavān . dṛṣṭaṃ caivānubhūtaṃ vā kathitaṃ tad aśeṣataḥ
||93||इत्य् उक्तो धर्मराजं तु समभ्येत्य तथोक्तवान् । दृष्टं चैवानुभूतं वा कथितं तद् अशेषतः
vyāsavākyaṃ ca te sarve śrutvārjunasamīritam . rājye parīkṣitaṃ kṛtvā yayuḥ pāṇḍusutā vanam
||94||व्यासवाक्यं च ते सर्वे श्रुत्वार्जुनसमीरितम् । राज्ये परीक्षितं कृत्वा ययुः पाण्डुसुता वनम्
ity evaṃ vo muniśreṣṭhā vistareṇa mayoditam . jātasya ca yador vaṃśe vāsudevasya ceṣṭitam
||95||इत्य् एवं वो मुनिश्रेष्ठा विस्तरेण मयोदितम् । जातस्य च यदोर् वंशे वासुदेवस्य चेष्टितम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).