adhyāyaḥ 24
lomaharṣaṇa uvāca:
tārāmayaṃ bhagavataḥ śiśumārākṛti prabhoḥ . divi rūpaṃ harer yat tu tasya pucche sthito dhruvaḥ
||1||तारामयं भगवतः शिशुमाराकृति प्रभोः । दिवि रूपं हरेर् यत् तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः
saeṣa bhraman bhrāmayati candrādityādikān grahān . bhramantam anu taṃ yānti nakṣatrāṇi ca cakravat
||2||सएष भ्रमन् भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान् ग्रहान् । भ्रमन्तम् अनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्
sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha . vātānīkamayair bandhair dhruve baddhāni tāni vai
||3||सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह । वातानीकमयैर् बन्धैर् ध्रुवे बद्धानि तानि वै
śiśumārākṛti proktaṃ yad rūpaṃ jyotiṣāṃ divi . nārāyaṇaḥ paraṃ dhāma tasyādhāraḥ svayaṃ hṛdi
||4||शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद् रूपं ज्योतिषां दिवि । नारायणः परं धाम तस्याधारः स्वयं हृदि
uttānapādatanayas tam ārādhya prajāpatim . sa tārāśiśumārasya dhruvaḥ pucche vyavasthitaḥ
||5||उत्तानपादतनयस् तम् आराध्य प्रजापतिम् । स ताराशिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः
ādhāraḥ śiśumārasya sarvādhyakṣo janārdanaḥ . dhruvasya śiśumāraś ca dhruve bhānur vyavasthitaḥ
||6||आधारः शिशुमारस्य सर्वाध्यक्षो जनार्दनः । ध्रुवस्य शिशुमारश् च ध्रुवे भानुर् व्यवस्थितः
tad ādhāraṃ jagac cedaṃ sadevāsuramānuṣam . yena viprā vidhānena tan me śṛṇuta sāmpratam
||7||तद् आधारं जगच् चेदं सदेवासुरमानुषम् । येन विप्रा विधानेन तन् मे शृणुत साम्प्रतम्
vivasvān aṣṭabhir māsair grasaty apo rasātmikāḥ . varṣaty ambu tataś cānnam annādam akhilaṃ jagat
||8||विवस्वान् अष्टभिर् मासैर् ग्रसत्य् अपो रसात्मिकाः । वर्षत्य् अम्बु ततश् चान्नम् अन्नादम् अखिलं जगत्
vivasvān aṃśubhis tīkṣṇair ādāya jagato jalam . somaṃ puṣyaty athenduś ca vāyunāḍīmayair divi
||9||विवस्वान् अंशुभिस् तीक्ष्णैर् आदाय जगतो जलम् । सोमं पुष्यत्य् अथेन्दुश् च वायुनाडीमयैर् दिवि
jalair vikṣipyate'bhreṣu dhūmāgnyanilamūrtiṣu . na bhraśyanti yatas tebhyo jalāny abhrāṇi tāny ataḥ
||10||जलैर् विक्षिप्यतेऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमूर्तिषु । न भ्रश्यन्ति यतस् तेभ्यो जलान्य् अभ्राणि तान्य् अतः
abhrasthāḥ prapatanty āpo vāyunā samudīritāḥ . saṃskāraṃ kālajanitaṃ viprāś cāsādya nirmalāḥ
||11||अभ्रस्थाः प्रपतन्त्य् आपो वायुना समुदीरिताः । संस्कारं कालजनितं विप्राश् चासाद्य निर्मलाः
saritsamudrā bhaumās tu tathāpaḥ prāṇisambhavāḥ . catuṣprakārā bhagavān ādatte savitā dvijāḥ
||12||सरित्समुद्रा भौमास् तु तथापः प्राणिसम्भवाः । चतुष्प्रकारा भगवान् आदत्ते सविता द्विजाः
ākāśagaṅgāsalilaṃ tathāhṛtya gabhastimān . anabhragatam evorvyāṃ sadyaḥ kṣipati raśmibhiḥ
||13||आकाशगङ्गासलिलं तथाहृत्य गभस्तिमान् । अनभ्रगतम् एवोर्व्यां सद्यः क्षिपति रश्मिभिः
tasya saṃsparśanirdhūtapāpapaṅko dvijottamāḥ . na yāti narakaṃ martyo divyaṃ snānaṃ hi tat smṛtam
||14||तस्य संस्पर्शनिर्धूतपापपङ्को द्विजोत्तमाः । न याति नरकं मर्त्यो दिव्यं स्नानं हि तत् स्मृतम्
dṛṣṭasūryaṃ hi tad vāri pataty abhrair vinā divaḥ . ākāśagaṅgāsalilaṃ tad gobhiḥ kṣipyate raveḥ
||15||दृष्टसूर्यं हि तद् वारि पतत्य् अभ्रैर् विना दिवः । आकाशगङ्गासलिलं तद् गोभिः क्षिप्यते रवेः
kṛttikādiṣu ṛkṣeṣu viṣameṣv ambu yad divaḥ . dṛṣṭvārkaṃ patitaṃ jñeyaṃ tad gāṅgaṃ diggajohnitam
||16||कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु विषमेष्व् अम्बु यद् दिवः । दृष्ट्वार्कं पतितं ज्ञेयं तद् गाङ्गं दिग्गजोह्नितम्
yugmarkṣeṣu tu yat toyaṃ pataty arkodgitaṃ divaḥ . tat sūryaraśmibhiḥ sadyaḥ samādāya nirasyate
||17||युग्मर्क्षेषु तु यत् तोयं पतत्य् अर्कोद्गितं दिवः । तत् सूर्यरश्मिभिः सद्यः समादाय निरस्यते
ubhayaṃ puṇyam atyarthaṃ nṛṇāṃ pāpaharaṃ dvijāḥ . ākāśagaṅgāsalilaṃ divyaṃ snānaṃ dvijottamāḥ
||18||उभयं पुण्यम् अत्यर्थं नृणां पापहरं द्विजाः । आकाशगङ्गासलिलं दिव्यं स्नानं द्विजोत्तमाः
yat tu meghaiḥ samutsṛṣṭaṃ vāri tat prāṇināṃ dvijāḥ . puṣṇāty oṣadhayaḥ sarvā jīvanāyāmṛtaṃ hi tat
||19||यत् तु मेघैः समुत्सृष्टं वारि तत् प्राणिनां द्विजाः । पुष्णात्य् ओषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत्
tena vṛddhiṃ parāṃ nītaḥ sakalaś cauṣadhīgaṇaḥ . sādhakaḥ phalapākāntaḥ prajānāṃ tu prajāyate
||20||तेन वृद्धिं परां नीतः सकलश् चौषधीगणः । साधकः फलपाकान्तः प्रजानां तु प्रजायते
tena yajñān yathāproktān mānavāḥ śāstracakṣuṣaḥ . kurvate'harahaś caiva devān āpyāyayanti te
||21||तेन यज्ञान् यथाप्रोक्तान् मानवाः शास्त्रचक्षुषः । कुर्वतेऽहरहश् चैव देवान् आप्याययन्ति ते
evaṃ yajñāś ca vedāś ca varṇāś ca dvijapūrvakāḥ . sarvadevanikāyāś ca paśubhūtagaṇāś ca ye
||22||एवं यज्ञाश् च वेदाश् च वर्णाश् च द्विजपूर्वकाः । सर्वदेवनिकायाश् च पशुभूतगणाश् च ये
vṛṣṭyā dhṛtam idaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam . sāpi niṣpādyate vṛṣṭiḥ savitrā munisattamāḥ
||23||वृष्ट्या धृतम् इदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तमाः
ādhārabhūtaḥ savitur dhruvo munivarottamāḥ . dhruvasya śiśumāro'sau so'pi nārāyaṇāśrayaḥ
||24||आधारभूतः सवितुर् ध्रुवो मुनिवरोत्तमाः । ध्रुवस्य शिशुमारोऽसौ सोऽपि नारायणाश्रयः
hṛdi nārāyaṇas tasya śiśumārasya saṃsthitaḥ . vibhartā sarvabhūtānām ādibhūtaḥ sanātanaḥ
||25||हृदि नारायणस् तस्य शिशुमारस्य संस्थितः । विभर्ता सर्वभूतानाम् आदिभूतः सनातनः
evaṃ mayā muniśreṣṭhā brahmāṇḍaṃ samudāhṛtam . bhūsamudrādibhir yuktaṃ kim anyac chrotum icchatha
||26||एवं मया मुनिश्रेष्ठा ब्रह्माण्डं समुदाहृतम् । भूसमुद्रादिभिर् युक्तं किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छथ
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).