adhyāyaḥ 224
umovāca:
bhagavan sarvabhūteśa surāsuranamaskṛta . dharmādharme nṛṇāṃ deva brūhi me saṃśayaṃ vibho
||1||भगवन् सर्वभूतेश सुरासुरनमस्कृत । धर्माधर्मे नृणां देव ब्रूहि मे संशयं विभो
karmaṇā manasā vācā trividhair dehinaḥ sadā . badhyante bandhanaiḥ kair vā mucyante vā kathaṃ vada
||2||कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधैर् देहिनः सदा । बध्यन्ते बन्धनैः कैर् वा मुच्यन्ते वा कथं वद
kena śīlena vai deva karmaṇā kīdṛśena vā . samācārair guṇaiḥ kair vā svargaṃ yāntīha mānavāḥ
||3||केन शीलेन वै देव कर्मणा कीदृशेन वा । समाचारैर् गुणैः कैर् वा स्वर्गं यान्तीह मानवाः
śiva uvāca:
devi dharmārthatattvajñe dharmanitye ume sadā . sarvaprāṇihitaḥ praśnaḥ śrūyatāṃ buddhivardhanaḥ
||4||देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे धर्मनित्ये उमे सदा । सर्वप्राणिहितः प्रश्नः श्रूयतां बुद्धिवर्धनः
satyadharmaratāḥ śāntāḥ sarvaliṅgavivarjitāḥ . nādharmeṇa na dharmeṇa badhyante chinnasaṃśayāḥ
||5||सत्यधर्मरताः शान्ताः सर्वलिङ्गविवर्जिताः । नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः
pralayotpattitattvajñāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ . vītarāgā vimucyante puruṣāḥ karmabandhanaiḥ
||6||प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः । वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः कर्मबन्धनैः
karmaṇā manasā vācā ye na hiṃsanti kiñcana . ye na majjanti kasmiṃścit te na badhnanti karmabhiḥ
||7||कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किञ्चन । ये न मज्जन्ति कस्मिंश्चित् ते न बध्नन्ति कर्मभिः
prāṇātipātād viratāḥ śīlavanto dayānvitāḥ . tulyadveṣyapriyā dāntā mucyante karmabandhanaiḥ
||8||प्राणातिपाताद् विरताः शीलवन्तो दयान्विताः । तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः
sarvabhūtadayāvanto viśvāsyāḥ sarvajantuṣu . tyaktahiṃsrasamācārās te narāḥ svargagāminaḥ
||9||सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्याः सर्वजन्तुषु । त्यक्तहिंस्रसमाचारास् ते नराः स्वर्गगामिनः
parasvanirmamā nityaṃ paradāravivarjikāḥ . dharmalabdhārthabhoktāras te narāḥ svargagāminaḥ
||10||परस्वनिर्ममा नित्यं परदारविवर्जिकाः । धर्मलब्धार्थभोक्तारस् ते नराः स्वर्गगामिनः
mātṛvat svasṛvac caiva nityaṃ duhitṛvac ca ye . paradāreṣu vartante te narāḥ svargagāminaḥ
||11||मातृवत् स्वसृवच् चैव नित्यं दुहितृवच् च ये । परदारेषु वर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः
svadāraniratā ye ca ṛtukālābhigāminaḥ . agrāmyasukhabhogāś ca te narāḥ svargagāminaḥ
||12||स्वदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः । अग्राम्यसुखभोगाश् च ते नराः स्वर्गगामिनः
stainyān nivṛttāḥ satataṃ santuṣṭāḥ svadhanena ca . svabhāgyāny upajīvanti te narāḥ svargagāminaḥ
||13||स्तैन्यान् निवृत्ताः सततं सन्तुष्टाः स्वधनेन च । स्वभाग्यान्य् उपजीवन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः
paradāreṣu ye nityaṃ cāritrāvṛtalocanāḥ . jitendriyāḥ śīlaparās te narāḥ svargagāminaḥ
||14||परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृतलोचनाः । जितेन्द्रियाः शीलपरास् ते नराः स्वर्गगामिनः
eṣa daivakṛto mārgaḥ sevitavyaḥ sadā naraiḥ . akaṣāyakṛtaś caiva mārgaḥ sevyaḥ sadā budhaiḥ
||15||एष दैवकृतो मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः । अकषायकृतश् चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः
avṛthāpakṛtaś caiva mārgaḥ sevyaḥ sadā budhaiḥ . dānakarmatapoyuktaḥ śīlaśaucadayātmakaḥ . svargamārgam abhīpsadbhir na sevyas tv ata uttaraḥ
||16||अवृथापकृतश् चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः । दानकर्मतपोयुक्तः शीलशौचदयात्मकः । स्वर्गमार्गम् अभीप्सद्भिर् न सेव्यस् त्व् अत उत्तरः
umovāca:
vācā tu badhyate yena mucyate hy athavā punaḥ . tāni karmāṇi me deva vada bhūtapate'nagha
||17||वाचा तु बध्यते येन मुच्यते ह्य् अथवा पुनः । तानि कर्माणि मे देव वद भूतपतेऽनघ
śiva uvāca:
ātmahetoḥ parārthe vā adharmāśritam eva ca . ye mṛṣā na vadantīha te narāḥ svargagāminaḥ
||18||आत्महेतोः परार्थे वा अधर्माश्रितम् एव च । ये मृषा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिनः
vṛttyarthaṃ dharmahetor vā kāmakārāt tathaiva ca . anṛtaṃ ye na bhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ
||19||वृत्त्यर्थं धर्महेतोर् वा कामकारात् तथैव च । अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः
ślakṣṇāṃ vāṇīṃ svacchavarṇāṃ madhurāṃ pāpavarjitām . svagatenābhibhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ
||20||श्लक्ष्णां वाणीं स्वच्छवर्णां मधुरां पापवर्जिताम् । स्वगतेनाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः
paruṣaṃ ye na bhāṣante kaṭukaṃ niṣṭhuraṃ tathā . na paiśunyaratāḥ santas te narāḥ svargagāminaḥ
||21||परुषं ये न भाषन्ते कटुकं निष्ठुरं तथा । न पैशुन्यरताः सन्तस् ते नराः स्वर्गगामिनः
piśunaṃ na prabhāṣante mitrabhedakaraṃ tathā . parapīḍākaraṃ caiva te narāḥ svargagāminaḥ
||22||पिशुनं न प्रभाषन्ते मित्रभेदकरं तथा । परपीडाकरं चैव ते नराः स्वर्गगामिनः
ye varjayanti paruṣaṃ paradrohaṃ ca mānavāḥ . sarvabhūtasamā dāntās te narāḥ svargagāminaḥ
||23||ये वर्जयन्ति परुषं परद्रोहं च मानवाः । सर्वभूतसमा दान्तास् ते नराः स्वर्गगामिनः
śaṭhapralāpād viratā viruddhaparivarjakāḥ . saumyapralāpino nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ
||24||शठप्रलापाद् विरता विरुद्धपरिवर्जकाः । सौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः
na kopād vyāharante ye vācaṃ hṛdayadāriṇīm . śāntiṃ vindanti ye kruddhās te narāḥ svargagāminaḥ
||25||न कोपाद् व्याहरन्ते ये वाचं हृदयदारिणीम् । शान्तिं विन्दन्ति ये क्रुद्धास् ते नराः स्वर्गगामिनः
eṣa vāṇīkṛto devi dharmaḥ sevyaḥ sadā naraiḥ . śubhasatyaguṇair nityaṃ varjanīyā mṛṣā budhaiḥ
||26||एष वाणीकृतो देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः । शुभसत्यगुणैर् नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः
umovāca:
manasā badhyate yena karmaṇā puruṣaḥ sadā . tan me brūhi mahābhāga devadeva pinākadhṛk
||27||मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा । तन् मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृक्
maheśvara uvāca:
mānaseneha dharmeṇa saṃyuktāḥ puruṣāḥ sadā . svargaṃ gacchanti kalyāṇi tan me kīrtayataḥ śṛṇu
||28||मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा । स्वर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन् मे कीर्तयतः शृणु
duṣpraṇītena manasā duṣpraṇītāntarākṛtiḥ . naro badhyeta yeneha śṛṇu vā taṃ śubhānane
||29||दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीतान्तराकृतिः । नरो बध्येत येनेह शृणु वा तं शुभानने
araṇye vijane nyastaṃ parasvaṃ dṛśyate yadā . manasāpi na gṛhṇanti te narāḥ svargagāminaḥ
||30||अरण्ये विजने न्यस्तं परस्वं दृश्यते यदा । मनसापि न गृह्णन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः
tathaiva paradārān ye kāmavṛttā rahogatāḥ . manasāpi na hiṃsanti te narāḥ svargagāminaḥ
||31||तथैव परदारान् ये कामवृत्ता रहोगताः । मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः
śatruṃ mitraṃ ca ye nityaṃ tulyena manasā narāḥ . bhajanti maitryaṃ saṅgamya te narāḥ svargagāminaḥ
||32||शत्रुं मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः । भजन्ति मैत्र्यं सङ्गम्य ते नराः स्वर्गगामिनः
śrutavanto dayāvantaḥ śucayaḥ satyasaṅgarāḥ . svair arthaiḥ parisantuṣṭās te narāḥ svargagāminaḥ
||33||श्रुतवन्तो दयावन्तः शुचयः सत्यसङ्गराः । स्वैर् अर्थैः परिसन्तुष्टास् ते नराः स्वर्गगामिनः
avairā ye tv anāyāsā maitracittaratāḥ sadā . sarvabhūtadayāvantas te narāḥ svargagāminaḥ
||34||अवैरा ये त्व् अनायासा मैत्रचित्तरताः सदा । सर्वभूतदयावन्तस् ते नराः स्वर्गगामिनः
jñātavantaḥ kriyāvantaḥ kṣamāvantaḥ suhṛtpriyāḥ . dharmādharmavido nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ
||35||ज्ञातवन्तः क्रियावन्तः क्षमावन्तः सुहृत्प्रियाः । धर्माधर्मविदो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः
śubhānām aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasañcaye . nirākāṅkṣāś ca ye devi te narāḥ svargagāminaḥ
||36||शुभानाम् अशुभानां च कर्मणां फलसञ्चये । निराकाङ्क्षाश् च ये देवि ते नराः स्वर्गगामिनः
pāpopetān varjayanti devadvijaparāḥ sadā . samutthānam anuprāptās te narāḥ svargagāminaḥ
||37||पापोपेतान् वर्जयन्ति देवद्विजपराः सदा । समुत्थानम् अनुप्राप्तास् ते नराः स्वर्गगामिनः
śubhaiḥ karmaphalair devi mayaite parikīrtitāḥ . svargamārgaparā bhūyaḥ kiṃ tvaṃ śrotum ihecchasi
||38||शुभैः कर्मफलैर् देवि मयैते परिकीर्तिताः । स्वर्गमार्गपरा भूयः किं त्वं श्रोतुम् इहेच्छसि
umovāca:
mahān me saṃśayaḥ kaścin martyān prati maheśvara . tasmāt tvaṃ nipuṇenādya mama vyākhyātum arhasi
||39||महान् मे संशयः कश्चिन् मर्त्यान् प्रति महेश्वर । तस्मात् त्वं निपुणेनाद्य मम व्याख्यातुम् अर्हसि
kenāyur labhate dīrghaṃ karmaṇā puruṣaḥ prabho . tapasā vāpi deveśa kenāyur labhate mahat
||40||केनायुर् लभते दीर्घं कर्मणा पुरुषः प्रभो । तपसा वापि देवेश केनायुर् लभते महत्
kṣīṇāyuḥ kena bhavati karmaṇā bhuvi mānavaḥ . vipākaṃ karmaṇāṃ deva vaktum arhasy anindita
||41||क्षीणायुः केन भवति कर्मणा भुवि मानवः । विपाकं कर्मणां देव वक्तुम् अर्हस्य् अनिन्दित
apare ca mahābhāgyā mandabhāgyās tathā pare . akulīnāḥ kulīnāś ca sambhavanti tathā pare
||42||अपरे च महाभाग्या मन्दभाग्यास् तथा परे । अकुलीनाः कुलीनाश् च सम्भवन्ति तथा परे
durdarśāḥ kecid ābhānti narāḥ kāṣṭhamayā iva . priyadarśās tathā cānye darśanād eva mānavāḥ
||43||दुर्दर्शाः केचिद् आभान्ति नराः काष्ठमया इव । प्रियदर्शास् तथा चान्ये दर्शनाद् एव मानवाः
duṣprajñāḥ kecid ābhānti kecid ābhānti paṇḍitāḥ . mahāprajñās tathā cānye jñānavijñānabhāvinaḥ
||44||दुष्प्रज्ञाः केचिद् आभान्ति केचिद् आभान्ति पण्डिताः । महाप्रज्ञास् तथा चान्ये ज्ञानविज्ञानभाविनः
alpavācās tathā kecin mahāvācās tathā pare . dṛśyante puruṣā deva tato vyākhyātum arhasi
||45||अल्पवाचास् तथा केचिन् महावाचास् तथा परे । दृश्यन्ते पुरुषा देव ततो व्याख्यातुम् अर्हसि
śiva uvāca:
hanta te'haṃ pravakṣyāmi devi karmaphalodayam . martyaloke naraḥ sarvo yena svaṃ phalam aśnute
||46||हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि देवि कर्मफलोदयम् । मर्त्यलोके नरः सर्वो येन स्वं फलम् अश्नुते
prāṇātipātī yogīndro daṇḍahasto naraḥ sadā . nityam udyataśastraś ca hanti bhūtagaṇān naraḥ
||47||प्राणातिपाती योगीन्द्रो दण्डहस्तो नरः सदा । नित्यम् उद्यतशस्त्रश् च हन्ति भूतगणान् नरः
nirdayaḥ sarvabhūtebhyo nityam udvegakārakaḥ . api kīṭapataṅgānām aśaraṇyaḥ sunirghṛṇaḥ
||48||निर्दयः सर्वभूतेभ्यो नित्यम् उद्वेगकारकः । अपि कीटपतङ्गानाम् अशरण्यः सुनिर्घृणः
evambhūto naro devi nirayaṃ pratipadyate . viparītas tu dharmātmā svarūpeṇābhijāyate
||49||एवम्भूतो नरो देवि निरयं प्रतिपद्यते । विपरीतस् तु धर्मात्मा स्वरूपेणाभिजायते
nirayaṃ yāti hiṃsātmā yāti svargam ahiṃsakaḥ . yātanāṃ niraye raudrāṃ sakṛcchrāṃ labhate naraḥ
||50||निरयं याति हिंसात्मा याति स्वर्गम् अहिंसकः । यातनां निरये रौद्रां सकृच्छ्रां लभते नरः
yaḥ kaścin nirayāt tasmāt samuttarati karhicit . mānuṣyaṃ labhate vāpi hīnāyus tatra jāyate
||51||यः कश्चिन् निरयात् तस्मात् समुत्तरति कर्हिचित् । मानुष्यं लभते वापि हीनायुस् तत्र जायते
pāpena karmaṇā devi yukto hiṃsādibhir yataḥ . ahitaḥ sarvabhūtānāṃ hīnāyur upajāyate
||52||पापेन कर्मणा देवि युक्तो हिंसादिभिर् यतः । अहितः सर्वभूतानां हीनायुर् उपजायते
śubhena karmaṇā devi prāṇighātavivarjitaḥ . śubhena karmaṇā devi prāṇighātavivarjitaḥ . nikṣiptaśastro nirdaṇḍo na hiṃsati kadācana
||53||शुभेन कर्मणा देवि प्राणिघातविवर्जितः । शुभेन कर्मणा देवि प्राणिघातविवर्जितः । निक्षिप्तशस्त्रो निर्दण्डो न हिंसति कदाचन
na ghātayati no hanti ghnantaṃ naivānumodate . sarvabhūteṣu sasneho yathātmani tathā pare
||54||न घातयति नो हन्ति घ्नन्तं नैवानुमोदते । सर्वभूतेषु सस्नेहो यथात्मनि तथा परे
īdṛśaḥ puruṣo nityaṃ devi devatvam aśnute . upapannān sukhān bhogān sadāśnāti mudā yutaḥ
||55||ईदृशः पुरुषो नित्यं देवि देवत्वम् अश्नुते । उपपन्नान् सुखान् भोगान् सदाश्नाति मुदा युतः
atha cen mānuṣe loke kadācid upapadyate . eṣa dīrghāyuṣāṃ mārgaḥ suvṛttānāṃ sukarmaṇām . prāṇihiṃsāvimokṣeṇa brahmaṇā samudīritaḥ
||56||अथ चेन् मानुषे लोके कदाचिद् उपपद्यते । एष दीर्घायुषां मार्गः सुवृत्तानां सुकर्मणाम् । प्राणिहिंसाविमोक्षेण ब्रह्मणा समुदीरितः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).