adhyāyaḥ 89
brahmovāca:
aruṇā varuṇā caiva nadyau puṇyatare śubhe . tayoś ca saṅgamaḥ puṇyo gaṅgāyāṃ munisattama
||1||अरुणा वरुणा चैव नद्यौ पुण्यतरे शुभे । तयोश् च सङ्गमः पुण्यो गङ्गायां मुनिसत्तम
tadutpattiṃ śṛṇuṣveha sarvapāpavināśinīm . kaśyapasya suto jyeṣṭha ādityo lokaviśrutaḥ
||2||तदुत्पत्तिं शृणुष्वेह सर्वपापविनाशिनीम् । कश्यपस्य सुतो ज्येष्ठ आदित्यो लोकविश्रुतः
trailokyacakṣus tīkṣṇāṃśuḥ saptāśvo lokapūjitaḥ . tasya patnī uṣā khyātā tvāṣṭrī trailokyasundarī
||3||त्रैलोक्यचक्षुस् तीक्ष्णांशुः सप्ताश्वो लोकपूजितः । तस्य पत्नी उषा ख्याता त्वाष्ट्री त्रैलोक्यसुन्दरी
bhartuḥ pratāpatīvratvam asahantī sumadhyamā . cintayām āsa kiṃ kṛtyaṃ mama syād iti bhāminī
||4||भर्तुः प्रतापतीव्रत्वम् असहन्ती सुमध्यमा । चिन्तयाम् आस किं कृत्यं मम स्याद् इति भामिनी
tasyāḥ putrau mahārājñau manur vaivasvato yamaḥ . yamunā ca nadī puṇyā śṛṇu vismayakāraṇam
||5||तस्याः पुत्रौ महाराज्ञौ मनुर् वैवस्वतो यमः । यमुना च नदी पुण्या शृणु विस्मयकारणम्
sākarod ātmanaś chāyām ātmarūpeṇa yatnataḥ . tām abravīt tataś coṣā tvaṃ ca matsadṛśī bhava
||6||साकरोद् आत्मनश् छायाम् आत्मरूपेण यत्नतः । ताम् अब्रवीत् ततश् चोषा त्वं च मत्सदृशी भव
bhartāraṃ tvam apatyāni pālayasva mamājñayā . yāvad āgamanaṃ me syāt patyus tāvat priyā bhava
||7||भर्तारं त्वम् अपत्यानि पालयस्व ममाज्ञया । यावद् आगमनं मे स्यात् पत्युस् तावत् प्रिया भव
nākhyātavyaṃ tvayā kvāpi apatyānāṃ tathā priye . tathety āha ca sā chāyā nirjagāma gṛhād uṣā
||8||नाख्यातव्यं त्वया क्वापि अपत्यानां तथा प्रिये । तथेत्य् आह च सा छाया निर्जगाम गृहाद् उषा
ity uktvā sā jagāmāśu śāntaṃ rūpam abhīpsatī . sā gatvoṣā gṛhaṃ tvaṣṭuḥ pitre sarvaṃ nyavedayat . tvaṣṭāpi cakitaḥ prāha tāṃ sutāṃ sutavatsalaḥ
||9||इत्य् उक्त्वा सा जगामाशु शान्तं रूपम् अभीप्सती । सा गत्वोषा गृहं त्वष्टुः पित्रे सर्वं न्यवेदयत् । त्वष्टापि चकितः प्राह तां सुतां सुतवत्सलः
tvaṣṭovāca:
naitad yuktaṃ bhartṛmatyā yat svaireṇa pravartanam . apatyānāṃ kathaṃ vṛttir bhartur vā savitus tava . bibhemi bhadre śiṣṭo'haṃ bhartur gehaṃ punar vraja
||10||नैतद् युक्तं भर्तृमत्या यत् स्वैरेण प्रवर्तनम् । अपत्यानां कथं वृत्तिर् भर्तुर् वा सवितुस् तव । बिभेमि भद्रे शिष्टोऽहं भर्तुर् गेहं पुनर् व्रज
brahmovāca:
evam uktā tu pitrā sā nety uktvā vai punaḥ punaḥ . uttaraṃ ca kuror deśaṃ jagāma tapase tvarā
||11||एवम् उक्ता तु पित्रा सा नेत्य् उक्त्वा वै पुनः पुनः । उत्तरं च कुरोर् देशं जगाम तपसे त्वरा
tatra tepe tapas tīvraṃ vaḍavārūpadhāriṇī . duṣprekṣaṃ taṃ svakaṃ kāntaṃ dhyāyantī niścalā uṣā
||12||तत्र तेपे तपस् तीव्रं वडवारूपधारिणी । दुष्प्रेक्षं तं स्वकं कान्तं ध्यायन्ती निश्चला उषा
etasminn antare tāta chāyā coṣāsvarūpiṇī . patyau sā vartayām āsa apatyāny atha jajñire
||13||एतस्मिन्न् अन्तरे तात छाया चोषास्वरूपिणी । पत्यौ सा वर्तयाम् आस अपत्यान्य् अथ जज्ञिरे
sāvarṇiś ca śaniś caiva viṣṭir yā duṣṭakanyakā . sā chāyā vartayām āsa vaiṣamyeṇaiva nityaśaḥ
||14||सावर्णिश् च शनिश् चैव विष्टिर् या दुष्टकन्यका । सा छाया वर्तयाम् आस वैषम्येणैव नित्यशः
sveṣv apatyeṣu coṣāyā yamas tatra cukopa ha . vaiṣamyeṇātha vartantīṃ chāyāṃ tāṃ mātaraṃ tadā
||15||स्वेष्व् अपत्येषु चोषाया यमस् तत्र चुकोप ह । वैषम्येणाथ वर्तन्तीं छायां तां मातरं तदा
tāḍayām āsa pādena dakṣiṇāśāpatir yamaḥ . putradaurjanyasaṅkṣobhāc chāyā vaivasvataṃ yamam
||16||ताडयाम् आस पादेन दक्षिणाशापतिर् यमः । पुत्रदौर्जन्यसङ्क्षोभाच् छाया वैवस्वतं यमम्
śaśāpa pāpa te pādo viśīryatu mamājñayā . viśīrṇacaraṇo duḥkhād rudan pitaram abhyagāt . savitre taṃ tu vṛttāntaṃ nyavedayad aśeṣataḥ
||17||शशाप पाप ते पादो विशीर्यतु ममाज्ञया । विशीर्णचरणो दुःखाद् रुदन् पितरम् अभ्यगात् । सवित्रे तं तु वृत्तान्तं न्यवेदयद् अशेषतः
yama uvāca:
neyaṃ mātā suraśreṣṭha yayā śapto'ham īdṛśaḥ . apatyeṣu viruddheṣu jananī naiva kupyate
||18||नेयं माता सुरश्रेष्ठ यया शप्तोऽहम् ईदृशः । अपत्येषु विरुद्धेषु जननी नैव कुप्यते
yad bālyād abravaṃ kiñcid athavā duṣkṛtaṃ kṛtam . naiva kupyati sā mātā tasmān neyaṃ mamāmbikā
||19||यद् बाल्याद् अब्रवं किञ्चिद् अथवा दुष्कृतं कृतम् । नैव कुप्यति सा माता तस्मान् नेयं ममाम्बिका
yad apatyakṛtaṃ kiñcit sādhv asādhu yathā tathā . māty asyāṃ sarvam apy etat tasmān māteti gīyate
||20||यद् अपत्यकृतं किञ्चित् साध्व् असाधु यथा तथा । मात्य् अस्यां सर्वम् अप्य् एतत् तस्मान् मातेति गीयते
pradhakṣyantīva māṃ tāta nityaṃ paśyati cakṣuṣā . vakty agnikālasadṛśā vācā neyaṃ madambikā
||21||प्रधक्ष्यन्तीव मां तात नित्यं पश्यति चक्षुषा । वक्त्य् अग्निकालसदृशा वाचा नेयं मदम्बिका
brahmovāca:
tat putravacanaṃ śrutvā savitācintayat tataḥ . iyaṃ chāyā nāsya mātā uṣā mātā tu sānyataḥ
||22||तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा सविताचिन्तयत् ततः । इयं छाया नास्य माता उषा माता तु सान्यतः
mama śāntim abhīpsantī deśe'nyasmiṃs taporatā . uttare ca kurau tvāṣṭrī vaḍavārūpadhāriṇī
||23||मम शान्तिम् अभीप्सन्ती देशेऽन्यस्मिंस् तपोरता । उत्तरे च कुरौ त्वाष्ट्री वडवारूपधारिणी
tatrāste sā iti jñātvā jagāmeśo divākaraḥ . yatra sā vartate kāntā aśvarūpaḥ svayaṃ tadā
||24||तत्रास्ते सा इति ज्ञात्वा जगामेशो दिवाकरः । यत्र सा वर्तते कान्ता अश्वरूपः स्वयं तदा
tāṃ dṛṣṭvā vaḍavārūpāṃ paryadhāvad dhayākṛtiḥ . kāmāturaṃ hayaṃ dṛṣṭvā śrutvā vai heṣitasvanam
||25||तां दृष्ट्वा वडवारूपां पर्यधावद् धयाकृतिः । कामातुरं हयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वै हेषितस्वनम्
uṣā pativratopetā patidhyānaparāyaṇā . hayadharṣaṇasambhītā ko nv ayaṃ cety ajānatī
||26||उषा पतिव्रतोपेता पतिध्यानपरायणा । हयधर्षणसम्भीता को न्व् अयं चेत्य् अजानती
apalāyat patau prāpte dakṣiṇābhimukhī tvarā . ko nu me rakṣako'tra syād ṛṣayo vāthavā surāḥ
||27||अपलायत् पतौ प्राप्ते दक्षिणाभिमुखी त्वरा । को नु मे रक्षकोऽत्र स्याद् ऋषयो वाथवा सुराः
dhāvantīṃ tāṃ priyām aśvām aśvarūpadharaḥ svayam . paryadhāvad yato yāti uṣā bhānus tatas tataḥ
||28||धावन्तीं तां प्रियाम् अश्वाम् अश्वरूपधरः स्वयम् । पर्यधावद् यतो याति उषा भानुस् ततस् ततः
smaragrahavaśe jātaḥ ko duśceṣṭaṃ na ceṣṭate . bhāgīrathīṃ nadīś cānyā vanāny upavanāni ca
||29||स्मरग्रहवशे जातः को दुश्चेष्टं न चेष्टते । भागीरथीं नदीश् चान्या वनान्य् उपवनानि च
narmadāṃ cātha vindhyaṃ ca dakṣiṇābhimukhāv ubhau . atikramya bhayodvignā tvāṣṭry abhyagāc ca gautamīm
||30||नर्मदां चाथ विन्ध्यं च दक्षिणाभिमुखाव् उभौ । अतिक्रम्य भयोद्विग्ना त्वाष्ट्र्य् अभ्यगाच् च गौतमीम्
trātāraḥ santi munayo janasthāna iti śrutam . ṛṣīṇām āśramaṃ sāśvā praviṣṭā gautamīṃ tathā
||31||त्रातारः सन्ति मुनयो जनस्थान इति श्रुतम् । ऋषीणाम् आश्रमं साश्वा प्रविष्टा गौतमीं तथा
anuprāptas tathā cāśvo bhānus tadrūpavāṃs tataḥ . aśvaṃ nivārayām āsur janasthā munidārakāḥ . tataḥ kopād ṛṣīṃs tāṃś ca śaśāpoṣāpatiḥ prabhuḥ
||32||अनुप्राप्तस् तथा चाश्वो भानुस् तद्रूपवांस् ततः । अश्वं निवारयाम् आसुर् जनस्था मुनिदारकाः । ततः कोपाद् ऋषींस् तांश् च शशापोषापतिः प्रभुः
bhānur uvāca:
nivārayatha māṃ yasmād vaṭā yūyaṃ bhaviṣyatha
||33||निवारयथ मां यस्माद् वटा यूयं भविष्यथ
brahmovāca:
jñānadṛṣṭyā tu munayo menire'śvam uṣāpatim . stuvanto devadeveśaṃ bhānuṃ taṃ munayo mudā
||34||ज्ञानदृष्ट्या तु मुनयो मेनिरेऽश्वम् उषापतिम् । स्तुवन्तो देवदेवेशं भानुं तं मुनयो मुदा
stūyamāno munigaṇair aśvāṃ bhānur athāgamat . vaḍavāyā mukhe lagnaṃ mukhaṃ cāśvasvarūpiṇam
||35||स्तूयमानो मुनिगणैर् अश्वां भानुर् अथागमत् । वडवाया मुखे लग्नं मुखं चाश्वस्वरूपिणम्
jñātvā tvāṣṭrī ca bhartāraṃ mukhād vīryaṃ prasusruve . tayor vīryeṇa gaṅgāyām aśvinau samajāyatām
||36||ज्ञात्वा त्वाष्ट्री च भर्तारं मुखाद् वीर्यं प्रसुस्रुवे । तयोर् वीर्येण गङ्गायाम् अश्विनौ समजायताम्
tatrāgacchan suragaṇāḥ siddhāś ca munayas tathā . nadyo gāvas tathauṣadhyo devā jyotirgaṇās tathā
||37||तत्रागच्छन् सुरगणाः सिद्धाश् च मुनयस् तथा । नद्यो गावस् तथौषध्यो देवा ज्योतिर्गणास् तथा
saptāśvaś ca rathaḥ puṇyo hy aruṇo bhānusārathiḥ . yamo manuś ca varuṇaḥ śanir vaivasvatas tathā
||38||सप्ताश्वश् च रथः पुण्यो ह्य् अरुणो भानुसारथिः । यमो मनुश् च वरुणः शनिर् वैवस्वतस् तथा
yamunā ca nadī puṇyā tāpī caiva mahānadī . tattadrūpaṃ samāsthāya nadyas tā vismayān mune
||39||यमुना च नदी पुण्या तापी चैव महानदी । तत्तद्रूपं समास्थाय नद्यस् ता विस्मयान् मुने
draṣṭuṃ te vismayāviṣṭā ājagmuḥ śvaśuras tathā . abhiprāyaṃ viditvā tu śvaśuraṃ bhānur abravīt
||40||द्रष्टुं ते विस्मयाविष्टा आजग्मुः श्वशुरस् तथा । अभिप्रायं विदित्वा तु श्वशुरं भानुर् अब्रवीत्
bhānur uvāca:
uṣāyāḥ prītaye tvaṣṭaḥ kurvatyās tapa uttamam . yantrārūḍhaṃ ca māṃ kṛtvā chindhi tejāṃsy anekaśaḥ . yāvat saukhyaṃ bhaved asyās tāvac chindhi prajāpate
||41||उषायाः प्रीतये त्वष्टः कुर्वत्यास् तप उत्तमम् । यन्त्रारूढं च मां कृत्वा छिन्धि तेजांस्य् अनेकशः । यावत् सौख्यं भवेद् अस्यास् तावच् छिन्धि प्रजापते
brahmovāca:
tathety uktvā tatas tvaṣṭā somanāthasya sannidhau . tejasāṃ chedanaṃ cakre prabhāsaṃ tu tato viduḥ
||42||तथेत्य् उक्त्वा ततस् त्वष्टा सोमनाथस्य सन्निधौ । तेजसां छेदनं चक्रे प्रभासं तु ततो विदुः
bhartrā ca saṅgatā yatra gautamyām aśvarūpiṇī . aśvinor yatra cotpattir aśvatīrthaṃ tad ucyate
||43||भर्त्रा च सङ्गता यत्र गौतम्याम् अश्वरूपिणी । अश्विनोर् यत्र चोत्पत्तिर् अश्वतीर्थं तद् उच्यते
bhānutīrthaṃ tad ākhyātaṃ tathā pañcavaṭāśramaḥ . tāpī ca yamunā caiva pitaraṃ draṣṭum āgate
||44||भानुतीर्थं तद् आख्यातं तथा पञ्चवटाश्रमः । तापी च यमुना चैव पितरं द्रष्टुम् आगते
aruṇāvaruṇānadyor gaṅgāyāṃ saṅgamaḥ śubhaḥ . devānāṃ tatra tīrthānām āgatānāṃ pṛthak pṛthak
||45||अरुणावरुणानद्योर् गङ्गायां सङ्गमः शुभः । देवानां तत्र तीर्थानाम् आगतानां पृथक् पृथक्
nava trīṇi sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca . tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvam akṣayapuṇyadam
||46||नव त्रीणि सहस्राणि तीर्थानि गुणवन्ति च । तत्र स्नानं च दानं च सर्वम् अक्षयपुण्यदम्
smaraṇāt paṭhanād vāpi śravaṇād api nārada . sarvapāpavinirmukto dharmavān sa sukhī bhavet
||47||स्मरणात् पठनाद् वापि श्रवणाद् अपि नारद । सर्वपापविनिर्मुक्तो धर्मवान् स सुखी भवेत्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).