adhyāyaḥ 187
vyāsa uvāca:
tasmin rāsabhadaiteye sānuje vinipātite . sarvagopālagopīnāṃ ramyaṃ tālavanaṃ babhau
||1||तस्मिन् रासभदैतेये सानुजे विनिपातिते । सर्वगोपालगोपीनां रम्यं तालवनं बभौ
tatas tau jātaharṣau tu vasudevasutāv ubhau . śuśubhāte mahātmānau bālaśṛṅgāv ivarṣabhau
||2||ततस् तौ जातहर्षौ तु वसुदेवसुताव् उभौ । शुशुभाते महात्मानौ बालशृङ्गाव् इवर्षभौ
cārayantau ca gā dūre vyāharantau ca nāmabhiḥ . niyogapāśaskandhau tau vanamālāvibhūṣitau
||3||चारयन्तौ च गा दूरे व्याहरन्तौ च नामभिः । नियोगपाशस्कन्धौ तौ वनमालाविभूषितौ
suvarṇāñjanacūrṇābhyāṃ tadā tau bhūṣitāmbarau . mahendrāyudhasaṅkāśau śvetakṛṣṇāv ivāmbudau
||4||सुवर्णाञ्जनचूर्णाभ्यां तदा तौ भूषिताम्बरौ । महेन्द्रायुधसङ्काशौ श्वेतकृष्णाव् इवाम्बुदौ
ceratur lokasiddhābhiḥ krīḍābhir itaretaram . samastalokanāthānāṃ nāthabhūtau bhuvaṃ gatau
||5||चेरतुर् लोकसिद्धाभिः क्रीडाभिर् इतरेतरम् । समस्तलोकनाथानां नाथभूतौ भुवं गतौ
manuṣyadharmābhiratau mānayantau manuṣyatām . tajjātiguṇayuktābhiḥ krīḍābhiś ceratur vanam
||6||मनुष्यधर्माभिरतौ मानयन्तौ मनुष्यताम् । तज्जातिगुणयुक्ताभिः क्रीडाभिश् चेरतुर् वनम्
tatas tv āndolikābhiś ca niyuddhaiś ca mahābalau . vyāyāmaṃ cakratus tatra kṣepaṇīyais tathāśmabhiḥ
||7||ततस् त्व् आन्दोलिकाभिश् च नियुद्धैश् च महाबलौ । व्यायामं चक्रतुस् तत्र क्षेपणीयैस् तथाश्मभिः
tallipsur asuras tatra ubhayo ramamāṇayoḥ . ājagāma pralambākhyo gopaveṣatirohitaḥ
||8||तल्लिप्सुर् असुरस् तत्र उभयो रममाणयोः । आजगाम प्रलम्बाख्यो गोपवेषतिरोहितः
so'vagāhata niḥśaṅkaṃ teṣāṃ madhyamamānuṣaḥ . mānuṣaṃ rūpam āsthāya pralambo dānavottamaḥ
||9||सोऽवगाहत निःशङ्कं तेषां मध्यममानुषः । मानुषं रूपम् आस्थाय प्रलम्बो दानवोत्तमः
tayoś chidrāntaraprepsur atiśīghram amanyata . kṛṣṇaṃ tato rauhiṇeyaṃ hantuṃ cakre manoratham
||10||तयोश् छिद्रान्तरप्रेप्सुर् अतिशीघ्रम् अमन्यत । कृष्णं ततो रौहिणेयं हन्तुं चक्रे मनोरथम्
hariṇā krīḍanaṃ nāma bālakrīḍanakaṃ tataḥ . prakrīḍitās tu te sarve dvau dvau yugapad utpatan
||11||हरिणा क्रीडनं नाम बालक्रीडनकं ततः । प्रक्रीडितास् तु ते सर्वे द्वौ द्वौ युगपद् उत्पतन्
śrīdāmnā saha govindaḥ pralambena tathā balaḥ . gopālair aparaiś cānye gopālāḥ saha pupluvuḥ
||12||श्रीदाम्ना सह गोविन्दः प्रलम्बेन तथा बलः । गोपालैर् अपरैश् चान्ये गोपालाः सह पुप्लुवुः
śrīdāmānaṃ tataḥ kṛṣṇaḥ pralambaṃ rohiṇīsutaḥ . jitavān kṛṣṇapakṣīyair gopair anyaiḥ parājitāḥ
||13||श्रीदामानं ततः कृष्णः प्रलम्बं रोहिणीसुतः । जितवान् कृष्णपक्षीयैर् गोपैर् अन्यैः पराजिताः
te vāhayantas tv anyonyaṃ bhāṇḍīraskandham etya vai . punar nivṛttās te sarve ye ye tatra parājitāḥ
||14||ते वाहयन्तस् त्व् अन्योन्यं भाण्डीरस्कन्धम् एत्य वै । पुनर् निवृत्तास् ते सर्वे ये ये तत्र पराजिताः
saṅkarṣaṇaṃ tu skandhena śīghram utkṣipya dānavaḥ . na tasthau prajagāmaiva sacandra iva vāridaḥ
||15||सङ्कर्षणं तु स्कन्धेन शीघ्रम् उत्क्षिप्य दानवः । न तस्थौ प्रजगामैव सचन्द्र इव वारिदः
aśakto vahane tasya saṃrambhād dānavottamaḥ . vavṛdhe sumahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ
||16||अशक्तो वहने तस्य संरम्भाद् दानवोत्तमः । ववृधे सुमहाकायः प्रावृषीव बलाहकः
saṅkarṣaṇas tu taṃ dṛṣṭvā dagdhaśailopamākṛtim . sragdāmalambābharaṇaṃ mukuṭāṭopamastakam
||17||सङ्कर्षणस् तु तं दृष्ट्वा दग्धशैलोपमाकृतिम् । स्रग्दामलम्बाभरणं मुकुटाटोपमस्तकम्
raudraṃ śakaṭacakrākṣaṃ pādanyāsacalatkṣitim . hriyamāṇas tataḥ kṛṣṇam idaṃ vacanam abravīt
||18||रौद्रं शकटचक्राक्षं पादन्यासचलत्क्षितिम् । ह्रियमाणस् ततः कृष्णम् इदं वचनम् अब्रवीत्
balarāma uvāca:
kṛṣṇa kṛṣṇa hriye tv eṣa parvatodagramūrtinā . kenāpi paśya daityena gopālacchadmarūpiṇā
||19||कृष्ण कृष्ण ह्रिये त्व् एष पर्वतोदग्रमूर्तिना । केनापि पश्य दैत्येन गोपालच्छद्मरूपिणा
yad atra sāmprataṃ kāryaṃ mayā madhuniṣūdana . tat kathyatāṃ prayāty eṣa durātmātitvarānvitaḥ
||20||यद् अत्र साम्प्रतं कार्यं मया मधुनिषूदन । तत् कथ्यतां प्रयात्य् एष दुरात्मातित्वरान्वितः
vyāsa uvāca:
tam āha rāmaṃ govindaḥ smitabhinnauṣṭhasampuṭaḥ . mahātmā rauhiṇeyasya balavīryapramāṇavit
||21||तम् आह रामं गोविन्दः स्मितभिन्नौष्ठसम्पुटः । महात्मा रौहिणेयस्य बलवीर्यप्रमाणवित्
kṛṣṇa uvāca:
kim ayaṃ mānuṣo bhāvo vyaktam evāvalambyate . sarvātman sarvaguhyānāṃ guhyād guhyātmanā tvayā
||22||किम् अयं मानुषो भावो व्यक्तम् एवावलम्ब्यते । सर्वात्मन् सर्वगुह्यानां गुह्याद् गुह्यात्मना त्वया
smarāśeṣajagadīśa kāraṇaṃ kāraṇāgraja . ātmānam ekaṃ tadvac ca jagaty ekārṇave ca yaḥ
||23||स्मराशेषजगदीश कारणं कारणाग्रज । आत्मानम् एकं तद्वच् च जगत्य् एकार्णवे च यः
bhavān ahaṃ ca viśvātmann ekam eva hi kāraṇam . jagato'sya jagaty arthe bhedenāvāṃ vyavasthitau
||24||भवान् अहं च विश्वात्मन्न् एकम् एव हि कारणम् । जगतोऽस्य जगत्य् अर्थे भेदेनावां व्यवस्थितौ
tat smaryatām ameyātmaṃs tvayātmā jahi dānavam . mānuṣyam evam ālambya bandhūnāṃ kriyatāṃ hitam
||25||तत् स्मर्यताम् अमेयात्मंस् त्वयात्मा जहि दानवम् । मानुष्यम् एवम् आलम्ब्य बन्धूनां क्रियतां हितम्
vyāsa uvāca:
iti saṃsmārito viprāḥ kṛṣṇena sumahātmanā . vihasya pīḍayām āsa pralambaṃ balavān balaḥ
||26||इति संस्मारितो विप्राः कृष्णेन सुमहात्मना । विहस्य पीडयाम् आस प्रलम्बं बलवान् बलः
muṣṭinā cāhan mūrdhni kopasaṃraktalocanaḥ . tena cāsya prahāreṇa bahir yāte vilocane
||27||मुष्टिना चाहन् मूर्ध्नि कोपसंरक्तलोचनः । तेन चास्य प्रहारेण बहिर् याते विलोचने
sa niṣkāsitamastiṣko mukhāc choṇitam udvaman . nipapāta mahīpṛṣṭhe daityavaryo mamāra ca
||28||स निष्कासितमस्तिष्को मुखाच् छोणितम् उद्वमन् । निपपात महीपृष्ठे दैत्यवर्यो ममार च
pralambaṃ nihataṃ dṛṣṭvā balenādbhutakarmaṇā . prahṛṣṭās tuṣṭuvur gopāḥ sādhu sādhv iti cābruvan
||29||प्रलम्बं निहतं दृष्ट्वा बलेनाद्भुतकर्मणा । प्रहृष्टास् तुष्टुवुर् गोपाः साधु साध्व् इति चाब्रुवन्
saṃstūyamāno rāmas tu gopair daitye nipātite . pralambe saha kṛṣṇena punar gokulam āyayau
||30||संस्तूयमानो रामस् तु गोपैर् दैत्ये निपातिते । प्रलम्बे सह कृष्णेन पुनर् गोकुलम् आययौ
vyāsa uvāca:
tayor viharator evaṃ rāmakeśavayor vraje . prāvṛḍvyatītā vikasatsarojā cābhavac charat
||31||तयोर् विहरतोर् एवं रामकेशवयोर् व्रजे । प्रावृड्व्यतीता विकसत्सरोजा चाभवच् छरत्
vimalāmbaranakṣatre kāle cābhyāgate vrajam . dadarśendrotsavārambhapravṛttān vrajavāsinaḥ
||32||विमलाम्बरनक्षत्रे काले चाभ्यागते व्रजम् । ददर्शेन्द्रोत्सवारम्भप्रवृत्तान् व्रजवासिनः
kṛṣṇas tān utsukān dṛṣṭvā gopān utsavalālasān . kautūhalād idaṃ vākyaṃ prāha vṛddhān mahāmatiḥ
||33||कृष्णस् तान् उत्सुकान् दृष्ट्वा गोपान् उत्सवलालसान् । कौतूहलाद् इदं वाक्यं प्राह वृद्धान् महामतिः
kṛṣṇa uvāca:
ko'yaṃ śakramaho nāma yena vo harṣa āgataḥ . prāha taṃ nandagopaś ca pṛcchantam atisādaram
||34||कोऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः । प्राह तं नन्दगोपश् च पृच्छन्तम् अतिसादरम्
nanda uvāca:
meghānāṃ payasām īśo devarājaḥ śatakratuḥ . yena sañcoditā meghā varṣanty ambumayaṃ rasam
||35||मेघानां पयसाम् ईशो देवराजः शतक्रतुः । येन सञ्चोदिता मेघा वर्षन्त्य् अम्बुमयं रसम्
tadvṛṣṭijanitaṃ sasyaṃ vayam anye ca dehinaḥ . vartayāmopabhuñjānās tarpayāmaś ca devatāḥ
||36||तद्वृष्टिजनितं सस्यं वयम् अन्ये च देहिनः । वर्तयामोपभुञ्जानास् तर्पयामश् च देवताः
kṣīravatya imā gāvo vatsavatyaś ca nirvṛtāḥ . tena saṃvardhitaiḥ sasyaiḥ puṣṭās tuṣṭā bhavanti vai
||37||क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश् च निर्वृताः । तेन संवर्धितैः सस्यैः पुष्टास् तुष्टा भवन्ति वै
nāsasyā nānṛṇā bhūmir na bubhukṣārdito janaḥ . dṛśyate yatra dṛśyante vṛṣṭimanto balāhakāḥ
||38||नासस्या नानृणा भूमिर् न बुभुक्षार्दितो जनः । दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः
bhaumam etat payo gobhir dhatte sūryasya vāridaḥ . parjanyaḥ sarvalokasya bhavāya bhuvi varṣati
||39||भौमम् एतत् पयो गोभिर् धत्ते सूर्यस्य वारिदः । पर्जन्यः सर्वलोकस्य भवाय भुवि वर्षति
tasmāt prāvṛṣi rājānaḥ śakraṃ sarve mudānvitāḥ . mahe sureśam arghanti vayam anye ca dehinaḥ
||40||तस्मात् प्रावृषि राजानः शक्रं सर्वे मुदान्विताः । महे सुरेशम् अर्घन्ति वयम् अन्ये च देहिनः
vyāsa uvāca:
nandagopasya vacanaṃ śrutvetthaṃ śakrapūjane . kopāya tridaśendrasya prāha dāmodaras tadā
||41||नन्दगोपस्य वचनं श्रुत्वेत्थं शक्रपूजने । कोपाय त्रिदशेन्द्रस्य प्राह दामोदरस् तदा
kṛṣṇa uvāca:
na vayaṃ kṛṣikartāro vaṇijyājīvino na ca . gāvo'smaddaivataṃ tāta vayaṃ vanacarā yataḥ
||42||न वयं कृषिकर्तारो वणिज्याजीविनो न च । गावोऽस्मद्दैवतं तात वयं वनचरा यतः
ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītis tathāparā . vidyācatuṣṭayaṃ tv etad vārttām atra śṛṇuṣva me
||43||आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिस् तथापरा । विद्याचतुष्टयं त्व् एतद् वार्त्ताम् अत्र शृणुष्व मे
kṛṣir vaṇijyā tadvac ca tṛtīyaṃ paśupālanam . vidyā hy etā mahābhāgā vārttā vṛttitrayāśrayā
||44||कृषिर् वणिज्या तद्वच् च तृतीयं पशुपालनम् । विद्या ह्य् एता महाभागा वार्त्ता वृत्तित्रयाश्रया
karṣakāṇāṃ kṛṣir vṛttiḥ paṇyaṃ tu paṇajīvinām . asmākaṃ gāḥ parā vṛttir vārttā bhedair iyaṃ tribhiḥ
||45||कर्षकाणां कृषिर् वृत्तिः पण्यं तु पणजीविनाम् । अस्माकं गाः परा वृत्तिर् वार्त्ता भेदैर् इयं त्रिभिः
vidyayā yo yayā yuktas tasya sā daivataṃ mahat . saiva pūjyārcanīyā ca saiva tasyopakārikā
||46||विद्यया यो यया युक्तस् तस्य सा दैवतं महत् । सैव पूज्यार्चनीया च सैव तस्योपकारिका
yo'nyasyāḥ phalam aśnan vai pūjayaty aparāṃ naraḥ . iha ca pretya caivāsau tāta nāpnoti śobhanam
||47||योऽन्यस्याः फलम् अश्नन् वै पूजयत्य् अपरां नरः । इह च प्रेत्य चैवासौ तात नाप्नोति शोभनम्
pūjyantāṃ prathitāḥ sīmāḥ sīmāntaṃ ca punar vanam . vanāntā girayaḥ sarve sā cāsmākaṃ parā gatiḥ
||48||पूज्यन्तां प्रथिताः सीमाः सीमान्तं च पुनर् वनम् । वनान्ता गिरयः सर्वे सा चास्माकं परा गतिः
giriyajñas tv ayaṃ tasmād goyajñaś ca pravartyatām . kim asmākaṃ mahendreṇa gāvaḥ śailāś ca devatāḥ
||49||गिरियज्ञस् त्व् अयं तस्माद् गोयज्ञश् च प्रवर्त्यताम् । किम् अस्माकं महेन्द्रेण गावः शैलाश् च देवताः
mantrayajñaparā viprāḥ sīrayajñāś ca karṣakāḥ . girigoyajñaśīlāś ca vayam adrivanāśrayāḥ
||50||मन्त्रयज्ञपरा विप्राः सीरयज्ञाश् च कर्षकाः । गिरिगोयज्ञशीलाश् च वयम् अद्रिवनाश्रयाः
tasmād govardhanaḥ śailo bhavadbhir vividhārhaṇaiḥ . arcyatāṃ pūjyatāṃ medhyaṃ paśuṃ hatvā vidhānataḥ
||51||तस्माद् गोवर्धनः शैलो भवद्भिर् विविधार्हणैः । अर्च्यतां पूज्यतां मेध्यं पशुं हत्वा विधानतः
sarvaghoṣasya sandohā gṛhyantāṃ mā vicāryatām . bhojyantāṃ tena vai viprās tathānye cāpi vāñchakāḥ
||52||सर्वघोषस्य सन्दोहा गृह्यन्तां मा विचार्यताम् । भोज्यन्तां तेन वै विप्रास् तथान्ये चापि वाञ्छकाः
tam arcitaṃ kṛte home bhojiteṣu dvijātiṣu . śaratpuṣpakṛtāpīḍāḥ parigacchantu gogaṇāḥ
||53||तम् अर्चितं कृते होमे भोजितेषु द्विजातिषु । शरत्पुष्पकृतापीडाः परिगच्छन्तु गोगणाः
etan mama mataṃ gopāḥ samprītyā kriyate yadi . tataḥ kṛtā bhavet prītir gavām adres tathā mama
||54||एतन् मम मतं गोपाः सम्प्रीत्या क्रियते यदि । ततः कृता भवेत् प्रीतिर् गवाम् अद्रेस् तथा मम
vyāsa uvāca:
iti tasya vacaḥ śrutvā nandādyās te vrajaukasaḥ . prītyutphullamukhā viprāḥ sādhu sādhv ity athābruvan
||55||इति तस्य वचः श्रुत्वा नन्दाद्यास् ते व्रजौकसः । प्रीत्युत्फुल्लमुखा विप्राः साधु साध्व् इत्य् अथाब्रुवन्
śobhanaṃ te mataṃ vatsa yad etad bhavatoditam . tat kariṣyāmy ahaṃ sarvaṃ giriyajñaḥ pravartyatām
||56||शोभनं ते मतं वत्स यद् एतद् भवतोदितम् । तत् करिष्याम्य् अहं सर्वं गिरियज्ञः प्रवर्त्यताम्
tathā ca kṛtavantas te giriyajñaṃ vrajaukasaḥ . dadhipāyasamāṃsādyair daduḥ śailabaliṃ tataḥ
||57||तथा च कृतवन्तस् ते गिरियज्ञं व्रजौकसः । दधिपायसमांसाद्यैर् ददुः शैलबलिं ततः
dvijāṃś ca bhojayām āsuḥ śataśo'tha sahasraśaḥ . gāvaḥ śailaṃ tataś cakrur arcitās taṃ pradakṣiṇam
||58||द्विजांश् च भोजयाम् आसुः शतशोऽथ सहस्रशः । गावः शैलं ततश् चक्रुर् अर्चितास् तं प्रदक्षिणम्
vṛṣabhāś cābhinardantaḥ satoyā jaladā iva . girimūrdhani govindaḥ śailo'ham iti mūrtimān
||59||वृषभाश् चाभिनर्दन्तः सतोया जलदा इव । गिरिमूर्धनि गोविन्दः शैलोऽहम् इति मूर्तिमान्
bubhuje'nnaṃ bahuvidhaṃ gopavaryāhṛtaṃ dvijāḥ . kṛṣṇas tenaiva rūpeṇa gopaiḥ saha gireḥ śiraḥ
||60||बुभुजेऽन्नं बहुविधं गोपवर्याहृतं द्विजाः । कृष्णस् तेनैव रूपेण गोपैः सह गिरेः शिरः
adhiruhyārcayām āsa dvitīyām ātmanas tanum . antardhānaṃ gate tasmin gopā labdhvā tato varān . kṛtvā girimahaṃ goṣṭhaṃ nijam abhyāyayuḥ punaḥ
||61||अधिरुह्यार्चयाम् आस द्वितीयाम् आत्मनस् तनुम् । अन्तर्धानं गते तस्मिन् गोपा लब्ध्वा ततो वरान् । कृत्वा गिरिमहं गोष्ठं निजम् अभ्याययुः पुनः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).