adhyāyaḥ 86
brahmovāca:
asti brahman mahātīrthaṃ cakratīrtham iti śrutam . tatra snānān naro bhaktyā harer lokam avāpnuyāt
||1||अस्ति ब्रह्मन् महातीर्थं चक्रतीर्थम् इति श्रुतम् । तत्र स्नानान् नरो भक्त्या हरेर् लोकम् अवाप्नुयात्
ekādaśyāṃ tu śuklāyām upoṣya pṛthivīpate . gaṇikāsaṅgame snātvā prāpnuyād akṣayaṃ padam
||2||एकादश्यां तु शुक्लायाम् उपोष्य पृथिवीपते । गणिकासङ्गमे स्नात्वा प्राप्नुयाद् अक्षयं पदम्
purā tatra yathā vṛttaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu . āsīd viśvadharo nāma vaiśyo bahudhanānvitaḥ
||3||पुरा तत्र यथा वृत्तं तन् मे निगदतः शृणु । आसीद् विश्वधरो नाम वैश्यो बहुधनान्वितः
uttare vayasi śreṣṭhas tasya putro'bhavad ṛṣe . guṇavān rūpasampanno vilāsī śubhadarśanaḥ
||4||उत्तरे वयसि श्रेष्ठस् तस्य पुत्रोऽभवद् ऋषे । गुणवान् रूपसम्पन्नो विलासी शुभदर्शनः
prāṇebhyo'pi priyaḥ putraḥ kāle pañcatvam āgataḥ . tathā dṛṣṭvā tu taṃ putraṃ dampatī duḥkhapīḍitau
||5||प्राणेभ्योऽपि प्रियः पुत्रः काले पञ्चत्वम् आगतः । तथा दृष्ट्वा तु तं पुत्रं दम्पती दुःखपीडितौ
kurvāte sma tadā tena sahaiva maraṇe matim . hā putra hanta kālena pāpena sudurātmanā
||6||कुर्वाते स्म तदा तेन सहैव मरणे मतिम् । हा पुत्र हन्त कालेन पापेन सुदुरात्मना
yauvane vartamāno'pi nīto'si guṇasāgara . āvayoś ca tathaiva tvaṃ prāṇebhyo'pi sudurlabhaḥ
||7||यौवने वर्तमानोऽपि नीतोऽसि गुणसागर । आवयोश् च तथैव त्वं प्राणेभ्योऽपि सुदुर्लभः
itthaṃ tu ruditaṃ śrutvā dampatyoḥ karuṇaṃ yamaḥ . tyaktvā nijapuraṃ tūrṇaṃ kṛpayāviṣṭamānasaḥ
||8||इत्थं तु रुदितं श्रुत्वा दम्पत्योः करुणं यमः । त्यक्त्वा निजपुरं तूर्णं कृपयाविष्टमानसः
godāvaryāḥ śubhe tīre sthito dhyāyañ janārdanam . api svalpena kālena prajā vṛddhāḥ samantataḥ
||9||गोदावर्याः शुभे तीरे स्थितो ध्यायञ् जनार्दनम् । अपि स्वल्पेन कालेन प्रजा वृद्धाः समन्ततः
iyata iti me pṛthvī kathyatāṃ kena pūritā . na kaścin mriyate jantur bhārākrāntā vasundharā
||10||इयत इति मे पृथ्वी कथ्यतां केन पूरिता । न कश्चिन् म्रियते जन्तुर् भाराक्रान्ता वसुन्धरा
tato devī gatā tūrṇaṃ vasudhā munisattama . yatrāsti surasaṃyuktaḥ śakraḥ parapurañjayaḥ . dṛṣṭvā vasundharām indraḥ praṇipatyedam abravīt
||11||ततो देवी गता तूर्णं वसुधा मुनिसत्तम । यत्रास्ति सुरसंयुक्तः शक्रः परपुरञ्जयः । दृष्ट्वा वसुन्धराम् इन्द्रः प्रणिपत्येदम् अब्रवीत्
indra uvāca:
kim āgamanakāryaṃ ta iti me pṛthvi kathyatām
||12||किम् आगमनकार्यं त इति मे पृथ्वि कथ्यताम्
dharovāca:
bhāreṇa guruṇā śakra pīḍitāhaṃ vinā vadham . kāraṇaṃ praṣṭum āyātā kim idaṃ kathyatāṃ mama
||13||भारेण गुरुणा शक्र पीडिताहं विना वधम् । कारणं प्रष्टुम् आयाता किम् इदं कथ्यतां मम
brahmovāca:
iti śrutvā mahīvākyam indro vacanam abravīt
||14||इति श्रुत्वा महीवाक्यम् इन्द्रो वचनम् अब्रवीत्
indra uvāca:
kāraṇaṃ yadi nāma syāt tadānīṃ jñāyate mayā . surāṇāṃ hi patir yasmād ahaṃ sarvāsu medini
||15||कारणं यदि नाम स्यात् तदानीं ज्ञायते मया । सुराणां हि पतिर् यस्माद् अहं सर्वासु मेदिनि
brahmovāca:
atha pṛthvī tadā vākyaṃ śrutvā cāha śacīpatim . yama ādiśyatāṃ tarhi yathā saṃharate prajāḥ
||16||अथ पृथ्वी तदा वाक्यं श्रुत्वा चाह शचीपतिम् । यम आदिश्यतां तर्हि यथा संहरते प्रजाः
iti śrutvā vaco mahyā ādiṣṭāḥ siddhakinnarāḥ . yamasyānayane śīghraṃ mahendreṇa mahāmune
||17||इति श्रुत्वा वचो मह्या आदिष्टाः सिद्धकिन्नराः । यमस्यानयने शीघ्रं महेन्द्रेण महामुने
tatas te satvaraṃ yātāḥ sarve vaivasvataṃ puram . naivāpaśyan yamaṃ tatra te siddhāḥ saha kinnaraiḥ . tathāgatya punar vegād vārttā śakre niveditā
||18||ततस् ते सत्वरं याताः सर्वे वैवस्वतं पुरम् । नैवापश्यन् यमं तत्र ते सिद्धाः सह किन्नरैः । तथागत्य पुनर् वेगाद् वार्त्ता शक्रे निवेदिता
siddhakinnarā ūcuḥ:
yamo yamapure nātha asmābhir nāvalokitaḥ . mahatāpi suyatnena vīkṣyamāṇaḥ samantataḥ
||19||यमो यमपुरे नाथ अस्माभिर् नावलोकितः । महतापि सुयत्नेन वीक्ष्यमाणः समन्ततः
brahmovāca:
iti śrutvā vacas teṣāṃ pṛṣṭaḥ śakreṇa vai tadā . savitā sa pitā tasya yamaḥ kutrāsta ity atha
||20||इति श्रुत्वा वचस् तेषां पृष्टः शक्रेण वै तदा । सविता स पिता तस्य यमः कुत्रास्त इत्य् अथ
sūrya uvāca:
śakra godāvarītīre kṛtānto vartate'dhunā . caraṃs tatra tapas tīvraṃ na jāne kiṃ nu kāraṇam
||21||शक्र गोदावरीतीरे कृतान्तो वर्ततेऽधुना । चरंस् तत्र तपस् तीव्रं न जाने किं नु कारणम्
brahmovāca:
iti śrutvā vaco bhānoḥ śakraḥ śaṅkām upāviśat
||22||इति श्रुत्वा वचो भानोः शक्रः शङ्काम् उपाविशत्
śakra uvāca:
aho kaṣṭaṃ mahākaṣṭaṃ naṣṭā me suranāthatā . godāvaryāṃ tapaḥ kuryād yamo vai duṣṭaceṣṭitaḥ . jighṛkṣur matpadaṃ nūnaṃ devā iti matir mama
||23||अहो कष्टं महाकष्टं नष्टा मे सुरनाथता । गोदावर्यां तपः कुर्याद् यमो वै दुष्टचेष्टितः । जिघृक्षुर् मत्पदं नूनं देवा इति मतिर् मम
brahmovāca:
ity uktvā sahasendreṇa āhūtaś cāpsarogaṇaḥ
||24||इत्य् उक्त्वा सहसेन्द्रेण आहूतश् चाप्सरोगणः
indra uvāca:
kā bhavatīṣu kālasya sthitasya tapasi dviṣaḥ . tapaḥpraṇāśane śaktā iti me śīghram ucyatām
||25||का भवतीषु कालस्य स्थितस्य तपसि द्विषः । तपःप्रणाशने शक्ता इति मे शीघ्रम् उच्यताम्
brahmovāca:
iti śakravacaḥ śrutvā noce kāpi mahāmune . atha śakraḥ prakopeṇa pratyuvācāpsarogaṇam
||26||इति शक्रवचः श्रुत्वा नोचे कापि महामुने । अथ शक्रः प्रकोपेण प्रत्युवाचाप्सरोगणम्
indra uvāca:
uttaraṃ nābravīt kiñcid yāmas tarhi vayaṃ svayam . sajjā bhavantu vibudhāḥ sainyair āyāntu mā ciram . ghātayāmo vayaṃ śatruṃ tapasā svargakāmukam
||27||उत्तरं नाब्रवीत् किञ्चिद् यामस् तर्हि वयं स्वयम् । सज्जा भवन्तु विबुधाः सैन्यैर् आयान्तु मा चिरम् । घातयामो वयं शत्रुं तपसा स्वर्गकामुकम्
brahmovāca:
ity ukte sati devānāṃ senā prādurbabhūva ha . itīndrahṛdayaṃ jñātvā hariṇā lokadhāriṇā
||28||इत्य् उक्ते सति देवानां सेना प्रादुर्बभूव ह । इतीन्द्रहृदयं ज्ञात्वा हरिणा लोकधारिणा
preṣitaṃ cakriṇā cakraṃ rakṣaṇāya yamasya hi . cakraṃ yatrābhavat tatra cakratīrtham anuttamam
||29||प्रेषितं चक्रिणा चक्रं रक्षणाय यमस्य हि । चक्रं यत्राभवत् तत्र चक्रतीर्थम् अनुत्तमम्
athendraṃ menakā prāha śaṅkiteti vacas tadā
||30||अथेन्द्रं मेनका प्राह शङ्कितेति वचस् तदा
menakovāca:
kālāvalokane nālaṃ kācid asti sureśvara . maraṇaṃ ca varaṃ deva bhavato na yamāt punaḥ
||31||कालावलोकने नालं काचिद् अस्ति सुरेश्वर । मरणं च वरं देव भवतो न यमात् पुनः
rūpayauvanamatteyaṃ gaṇikāyācanaṃ prabho . preṣaṇaṃ tat prayacchaiṣā svāmitvaṃ manyate tvayā
||32||रूपयौवनमत्तेयं गणिकायाचनं प्रभो । प्रेषणं तत् प्रयच्छैषा स्वामित्वं मन्यते त्वया
brahmovāca:
iti śrutvā vacas tasyāḥ śakraḥ suravareśvaraḥ . ādideśābalāṃ kṣāmāṃ satkṛtya gaṇikāṃ tathā
||33||इति श्रुत्वा वचस् तस्याः शक्रः सुरवरेश्वरः । आदिदेशाबलां क्षामां सत्कृत्य गणिकां तथा
śakra uvāca:
gaṇike gaccha me kāryaṃ kuru sundari mā ciram . kṛtakṛtyāgatā bhūyo vallabhā me yathā śacī
||34||गणिके गच्छ मे कार्यं कुरु सुन्दरि मा चिरम् । कृतकृत्यागता भूयो वल्लभा मे यथा शची
brahmovāca:
ity ākarṇya vacaḥ śakrād utpatya gaṇikā diśaḥ . kṣaṇena yamasānnidhyam āyātā cārurūpiṇī
||35||इत्य् आकर्ण्य वचः शक्राद् उत्पत्य गणिका दिशः । क्षणेन यमसान्निध्यम् आयाता चारुरूपिणी
yamāntikam anuprāptā dyotayantī diśo daśa . salīlaṃ lalitaṃ bālā jagau hindolakaṅkalam
||36||यमान्तिकम् अनुप्राप्ता द्योतयन्ती दिशो दश । सलीलं ललितं बाला जगौ हिन्दोलकङ्कलम्
tataś cacāla kālasya mano lolaṃ calācalam . athonmīlya yamo netre kāmapāvakapūrite
||37||ततश् चचाल कालस्य मनो लोलं चलाचलम् । अथोन्मील्य यमो नेत्रे कामपावकपूरिते
tasyāṃ vyāpārayām āsa śreyaḥśatrau mahāmune . tato vilīya sā sadyaḥ sarittvam agamat tadā
||38||तस्यां व्यापारयाम् आस श्रेयःशत्रौ महामुने । ततो विलीय सा सद्यः सरित्त्वम् अगमत् तदा
gautamyāṃ tu samāgamya gaṇikāgaṇakiṅkaraiḥ . gīyamānā gatā svarge tasya tīrthaprabhāvataḥ
||39||गौतम्यां तु समागम्य गणिकागणकिङ्करैः । गीयमाना गता स्वर्गे तस्य तीर्थप्रभावतः
gacchantīṃ gaṇikāṃ dṛṣṭvā vimānasthāṃ divaṃ prati . vismayaṃ paramaṃ prāptaḥ kālas taralalocanaḥ . athādityena cāgatya evam ukto yamas tadā
||40||गच्छन्तीं गणिकां दृष्ट्वा विमानस्थां दिवं प्रति । विस्मयं परमं प्राप्तः कालस् तरललोचनः । अथादित्येन चागत्य एवम् उक्तो यमस् तदा
sūrya uvāca:
kuru putra nijaṃ karma prajānāṃ tvaṃ parikṣayam . paśya vātaṃ sadā vāntaṃ sṛjantaṃ vedhasaṃ prajāḥ . paryaṭantaṃ trilokīṃ māṃ vahantīṃ vasudhāṃ prajāḥ
||41||कुरु पुत्र निजं कर्म प्रजानां त्वं परिक्षयम् । पश्य वातं सदा वान्तं सृजन्तं वेधसं प्रजाः । पर्यटन्तं त्रिलोकीं मां वहन्तीं वसुधां प्रजाः
brahmovāca:
iti śrutvā yamo vākyaṃ pitur vacanam abravīt
||42||इति श्रुत्वा यमो वाक्यं पितुर् वचनम् अब्रवीत्
yama uvāca:
etan na garhitaṃ karma kuryām aham idaṃ dhruvam . karmaṇy asmin mahākrūre samādeṣṭuṃ na vārhasi
||43||एतन् न गर्हितं कर्म कुर्याम् अहम् इदं ध्रुवम् । कर्मण्य् अस्मिन् महाक्रूरे समादेष्टुं न वार्हसि
iti śrutvā ca tad vākyaṃ bhānur vacanam abravīt . kiṃ nāma garhitaṃ karma tava kartum alaṃ yama
||44||इति श्रुत्वा च तद् वाक्यं भानुर् वचनम् अब्रवीत् । किं नाम गर्हितं कर्म तव कर्तुम् अलं यम
kiṃ na dṛṣṭā tvayā yāntī gaṇikā gaṇakiṅkaraiḥ . gīyamānā divaṃ sadyo gautamītoyam āplutā
||45||किं न दृष्टा त्वया यान्ती गणिका गणकिङ्करैः । गीयमाना दिवं सद्यो गौतमीतोयम् आप्लुता
tvayā cātra tapas tīvraṃ kṛtaṃ putra suduṣkaram . naivāntaṃ tasya paśyāmi tasmād gaccha nijaṃ puram
||46||त्वया चात्र तपस् तीव्रं कृतं पुत्र सुदुष्करम् । नैवान्तं तस्य पश्यामि तस्माद् गच्छ निजं पुरम्
ity uktvā bhagavān bhānus tatra snātvā gato divam . yamo'pi saṅgame snātvā tato nijapuraṃ yayau
||47||इत्य् उक्त्वा भगवान् भानुस् तत्र स्नात्वा गतो दिवम् । यमोऽपि सङ्गमे स्नात्वा ततो निजपुरं ययौ
bhūtahāpi tataḥ śaṅkāṃ tatyāja ca mahāmune . tathā dṛṣṭvā yamaṃ yāntaṃ cakre cakraṃ prayāṇakam
||48||भूतहापि ततः शङ्कां तत्याज च महामुने । तथा दृष्ट्वा यमं यान्तं चक्रे चक्रं प्रयाणकम्
bhagavān yatra govindo vanamālāvibhūṣitaḥ . iti yaḥ śṛṇuyān martyaḥ paṭhed vāpi samāhitaḥ
||49||भगवान् यत्र गोविन्दो वनमालाविभूषितः । इति यः शृणुयान् मर्त्यः पठेद् वापि समाहितः
āpadas tasya naśyanti dīrgham āyur avāpnuyāt
||50||आपदस् तस्य नश्यन्ति दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयात्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).