adhyāyaḥ 108
brahmovāca:
ilātīrtham iti khyātaṃ sarvasiddhikaraṃ nṛṇām . brahmahatyādipāpānāṃ pāvanaṃ sarvakāmadam
||1||इलातीर्थम् इति ख्यातं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् । ब्रह्महत्यादिपापानां पावनं सर्वकामदम्
vaivasvatānvaye jāta ilo nāma janeśvaraḥ . mahatyā senayā sārdhaṃ jagāma mṛgayāvanam
||2||वैवस्वतान्वये जात इलो नाम जनेश्वरः । महत्या सेनया सार्धं जगाम मृगयावनम्
paribabhrāma gahanaṃ bahuvyālasamākulam . nānākāradvijayutaṃ viṭapaiḥ pariśobhitam
||3||परिबभ्राम गहनं बहुव्यालसमाकुलम् । नानाकारद्विजयुतं विटपैः परिशोभितम्
vanecaraṃ nṛpaśreṣṭho mṛgayāgatamānasaḥ . tatraiva matim ādhatta ilo'mātyān athābravīt
||4||वनेचरं नृपश्रेष्ठो मृगयागतमानसः । तत्रैव मतिम् आधत्त इलोऽमात्यान् अथाब्रवीत्
ila uvāca:
gacchantu nagaraṃ sarve mama putreṇa pālitam . deśaṃ kośaṃ balaṃ rājyaṃ pālayantu punaś ca tam
||5||गच्छन्तु नगरं सर्वे मम पुत्रेण पालितम् । देशं कोशं बलं राज्यं पालयन्तु पुनश् च तम्
vasiṣṭho'pi tathā yātu ādāyāgnīn piteva naḥ . patnībhiḥ sahito dhīmān araṇye'haṃ vasāmy atha
||6||वसिष्ठोऽपि तथा यातु आदायाग्नीन् पितेव नः । पत्नीभिः सहितो धीमान् अरण्येऽहं वसाम्य् अथ
araṇyabhogabhugbhiś ca vājivāraṇamānuṣaiḥ . mṛgayāśīlibhiḥ kaiścid yāntu sarva itaḥ purīm
||7||अरण्यभोगभुग्भिश् च वाजिवारणमानुषैः । मृगयाशीलिभिः कैश्चिद् यान्तु सर्व इतः पुरीम्
brahmovāca:
tathety uktvā yayus te'pi svayaṃ prāyāc chanair girim . himavantaṃ ratnamayaṃ vasaṃs tatra ilo nṛpaḥ
||8||तथेत्य् उक्त्वा ययुस् तेऽपि स्वयं प्रायाच् छनैर् गिरिम् । हिमवन्तं रत्नमयं वसंस् तत्र इलो नृपः
dadarśa kandaraṃ tatra nānāratnavicitritam . tatra yakṣeśvaraḥ kaścit samanyur iti viśrutaḥ
||9||ददर्श कन्दरं तत्र नानारत्नविचित्रितम् । तत्र यक्षेश्वरः कश्चित् समन्युर् इति विश्रुतः
tasya bhāryā samānāmnī bhartṛvrataparāyaṇā . tasmin vasaty asau yakṣo ramaṇīye nagottame
||10||तस्य भार्या समानाम्नी भर्तृव्रतपरायणा । तस्मिन् वसत्य् असौ यक्षो रमणीये नगोत्तमे
mṛgarūpeṇa vyacarad bhāryayā sa mahāmatiḥ . svecchayā svavane yakṣaḥ krīḍate nṛtyagītakaiḥ
||11||मृगरूपेण व्यचरद् भार्यया स महामतिः । स्वेच्छया स्ववने यक्षः क्रीडते नृत्यगीतकैः
itthaṃ sa yakṣo jānāti mṛgarūpadharo'pi ca . ilas tu taṃ na jānāti kandaraṃ yakṣapālitam
||12||इत्थं स यक्षो जानाति मृगरूपधरोऽपि च । इलस् तु तं न जानाति कन्दरं यक्षपालितम्
yakṣasya gehaṃ vipulaṃ nānāratnavicitritam . tatropaviṣṭo nṛpatir mahatyā senayā vṛtaḥ
||13||यक्षस्य गेहं विपुलं नानारत्नविचित्रितम् । तत्रोपविष्टो नृपतिर् महत्या सेनया वृतः
vāsaṃ cakre sa tatraiva gehe yakṣasya dhīmataḥ . sa yakṣo'dharmakopena bhāryayā mṛgarūpadhṛk
||14||वासं चक्रे स तत्रैव गेहे यक्षस्य धीमतः । स यक्षोऽधर्मकोपेन भार्यया मृगरूपधृक्
ilaṃ jetuṃ na śaknomi yācito na dadāti ca . hṛtaṃ gehaṃ mamānena kiṃ karomīty acintayat
||15||इलं जेतुं न शक्नोमि याचितो न ददाति च । हृतं गेहं ममानेन किं करोमीत्य् अचिन्तयत्
yudhi mattaṃ kathaṃ hanyāṃ ceti sthitvā sa yakṣarāṭ . ātmīyān preṣayām āsa yakṣāñ śūrān dhanurdharān
||16||युधि मत्तं कथं हन्यां चेति स्थित्वा स यक्षराट् । आत्मीयान् प्रेषयाम् आस यक्षाञ् शूरान् धनुर्धरान्
yakṣa uvāca:
yuddhe jitvā ca rājānam ilam uddhatadantinam . gṛhād yathānyato yāti mama tat kartum arhatha
||17||युद्धे जित्वा च राजानम् इलम् उद्धतदन्तिनम् । गृहाद् यथान्यतो याति मम तत् कर्तुम् अर्हथ
brahmovāca:
yakṣeśvarasya tad vākyād yakṣās te yuddhadurmadāḥ . ilaṃ gatvābruvan sarve nirgacchāsmād guhālayāt
||18||यक्षेश्वरस्य तद् वाक्याद् यक्षास् ते युद्धदुर्मदाः । इलं गत्वाब्रुवन् सर्वे निर्गच्छास्माद् गुहालयात्
na ced yuddhāt paribhraṣṭaḥ palāyya kva gamiṣyasi . tad yakṣavacanāt kopād yuddhaṃ cakre sa rājarāṭ
||19||न चेद् युद्धात् परिभ्रष्टः पलाय्य क्व गमिष्यसि । तद् यक्षवचनात् कोपाद् युद्धं चक्रे स राजराट्
jitvā yakṣān bahuvidhān uvāsa daśa śarvarīḥ . yakṣeśvaro mṛgo bhūtvā bhāryayāpi vane vasan
||20||जित्वा यक्षान् बहुविधान् उवास दश शर्वरीः । यक्षेश्वरो मृगो भूत्वा भार्ययापि वने वसन्
hṛtageho vanaṃ prāpto hṛtabhṛtyaḥ sa yakṣiṇīm . prāha cintāparo bhūtvā mṛgīrūpadharāṃ priyām
||21||हृतगेहो वनं प्राप्तो हृतभृत्यः स यक्षिणीम् । प्राह चिन्तापरो भूत्वा मृगीरूपधरां प्रियाम्
yakṣa uvāca:
rājā'yaṃ durmanāḥ kānte vyasanāsaktamānasaḥ . katham āyāti vipadaṃ tatropāyo vicintyatām
||22||राजाऽयं दुर्मनाः कान्ते व्यसनासक्तमानसः । कथम् आयाति विपदं तत्रोपायो विचिन्त्यताम्
pāparddhivyasanāntāni rājyāny akhilabhūbhujām . prāpayomāvanaṃ subhrūr mṛgī bhūtvā manoharā
||23||पापर्द्धिव्यसनान्तानि राज्यान्य् अखिलभूभुजाम् । प्रापयोमावनं सुभ्रूर् मृगी भूत्वा मनोहरा
praviśet tatra rājāyaṃ strī bhaviṣyaty asaṃśayam . karaṇīyaṃ tvayā bhadre na caitad yujyate mama . ahaṃ tu puruṣo yena tvaṃ punaḥ strī ca yakṣiṇī
||24||प्रविशेत् तत्र राजायं स्त्री भविष्यत्य् असंशयम् । करणीयं त्वया भद्रे न चैतद् युज्यते मम । अहं तु पुरुषो येन त्वं पुनः स्त्री च यक्षिणी
yakṣiṇy uvāca:
kathaṃ tvayā na gantavyam umāvanam anuttamam . gate'pi tvayi ko doṣas tan me kathaya tattvataḥ
||25||कथं त्वया न गन्तव्यम् उमावनम् अनुत्तमम् । गतेऽपि त्वयि को दोषस् तन् मे कथय तत्त्वतः
yakṣa uvāca:
himavatparvataśreṣṭha umayā sahitaḥ śivaḥ . devair gaṇair anuvṛto vicacāra yathāsukham . pārvatī śaṅkaraṃ prāha kadācid rahasi sthitam
||26||हिमवत्पर्वतश्रेष्ठ उमया सहितः शिवः । देवैर् गणैर् अनुवृतो विचचार यथासुखम् । पार्वती शङ्करं प्राह कदाचिद् रहसि स्थितम्
pārvaty uvāca:
strīṇām eṣa svabhāvo'sti rataṃ gopāyitaṃ bhavet . tasmān me niyataṃ deśam ājñayā rakṣitaṃ tava
||27||स्त्रीणाम् एष स्वभावोऽस्ति रतं गोपायितं भवेत् । तस्मान् मे नियतं देशम् आज्ञया रक्षितं तव
dehi me tridaśeśāna umāvanam iti śrutam . vinā tvayā gaṇeśena kārttikeyena nandinā
||28||देहि मे त्रिदशेशान उमावनम् इति श्रुतम् । विना त्वया गणेशेन कार्त्तिकेयेन नन्दिना
yas tv atra praviśen nātha strītvaṃ tasya bhaved iti
||29||यस् त्व् अत्र प्रविशेन् नाथ स्त्रीत्वं तस्य भवेद् इति
yakṣa uvāca:
ity ājñomāvane dattā prasannenendumaulinā . kiṃ karomi pumān kānte tvayā praṇayanārditaḥ . tasmān mayā na gantavyam umāyā vanam uttamam
||30||इत्य् आज्ञोमावने दत्ता प्रसन्नेनेन्दुमौलिना । किं करोमि पुमान् कान्ते त्वया प्रणयनार्दितः । तस्मान् मया न गन्तव्यम् उमाया वनम् उत्तमम्
brahmovāca:
tad bhartṛvacanaṃ śrutvā yakṣiṇī kāmarūpiṇī . mṛgī bhūtvā viśālākṣī ilasya purato'bhavat
||31||तद् भर्तृवचनं श्रुत्वा यक्षिणी कामरूपिणी । मृगी भूत्वा विशालाक्षी इलस्य पुरतोऽभवत्
yakṣas tu saṃsthitas tatra dadarśelo mṛgīṃ tadā . mṛgayāsaktacitto vai mṛgīṃ dṛṣṭvā viśeṣataḥ
||32||यक्षस् तु संस्थितस् तत्र ददर्शेलो मृगीं तदा । मृगयासक्तचित्तो वै मृगीं दृष्ट्वा विशेषतः
eka eva hayārūḍho niryayau tāṃ mṛgīm anu . sākarṣata śanais taṃ tu rājānaṃ mṛgayākulam
||33||एक एव हयारूढो निर्ययौ तां मृगीम् अनु । साकर्षत शनैस् तं तु राजानं मृगयाकुलम्
śanair jagāma sā tatra yad umāvanam ucyate . adṛśyā tu mṛgī tasmai darśayantī kvacit kvacit
||34||शनैर् जगाम सा तत्र यद् उमावनम् उच्यते । अदृश्या तु मृगी तस्मै दर्शयन्ती क्वचित् क्वचित्
tiṣṭhantī caiva gacchantī dhāvantī ca vibhītavat . hariṇī capalākṣī sā tam ākarṣad umāvanam
||35||तिष्ठन्ती चैव गच्छन्ती धावन्ती च विभीतवत् । हरिणी चपलाक्षी सा तम् आकर्षद् उमावनम्
anuprāpto hayārūḍhas tat prāpa sa umāvanam . umāvanaṃ praviṣṭaṃ taṃ jñātvā sā yakṣiṇī tadā
||36||अनुप्राप्तो हयारूढस् तत् प्राप स उमावनम् । उमावनं प्रविष्टं तं ज्ञात्वा सा यक्षिणी तदा
mṛgīrūpaṃ parityajya yakṣiṇī kāmarūpiṇī . divyarūpaṃ samāsthāya cāśokatarusannidhau
||37||मृगीरूपं परित्यज्य यक्षिणी कामरूपिणी । दिव्यरूपं समास्थाय चाशोकतरुसन्निधौ
tacchākhālambitakarā divyagandhānulepanā . divyarūpadharā tanvī kṛtakāryā samā tadā
||38||तच्छाखालम्बितकरा दिव्यगन्धानुलेपना । दिव्यरूपधरा तन्वी कृतकार्या समा तदा
hasantī nṛpatiṃ prekṣya śrāntaṃ hayagataṃ tadā . mṛgīm ālokayantaṃ taṃ capalākṣam ilaṃ tadā
||39||हसन्ती नृपतिं प्रेक्ष्य श्रान्तं हयगतं तदा । मृगीम् आलोकयन्तं तं चपलाक्षम् इलं तदा
bhartṛvākyam aśeṣeṇa smarantī prāha bhūmipam
||40||भर्तृवाक्यम् अशेषेण स्मरन्ती प्राह भूमिपम्
samovāca:
hayārūḍhābalā tanvi kva ekaiva tu gacchasi . puruṣasya ca veṣeṇa ile kam anuyāsyasi
||41||हयारूढाबला तन्वि क्व एकैव तु गच्छसि । पुरुषस्य च वेषेण इले कम् अनुयास्यसि
brahmovāca:
ileti vacanaṃ śrutvā rājāsau krodhamūrchitaḥ . yakṣiṇīṃ bhartsayitvāsau tām apṛcchan mṛgīṃ punaḥ
||42||इलेति वचनं श्रुत्वा राजासौ क्रोधमूर्छितः । यक्षिणीं भर्त्सयित्वासौ ताम् अपृच्छन् मृगीं पुनः
tathāpi yakṣiṇī prāha ile kim anuvīkṣase . ileti vacanaṃ śrutvā dhṛtacāpo hayasthitaḥ
||43||तथापि यक्षिणी प्राह इले किम् अनुवीक्षसे । इलेति वचनं श्रुत्वा धृतचापो हयस्थितः
kupito darśayām āsa trailokyavijayī dhanuḥ . punaḥ sā prāha nṛpatiṃ mahātmānam ile svayam
||44||कुपितो दर्शयाम् आस त्रैलोक्यविजयी धनुः । पुनः सा प्राह नृपतिं महात्मानम् इले स्वयम्
prekṣasva paścān māṃ brūhi asatyāṃ satyavādinīm . tadā cālokayad rājā stanau tuṅgau bhujāntare
||45||प्रेक्षस्व पश्चान् मां ब्रूहि असत्यां सत्यवादिनीम् । तदा चालोकयद् राजा स्तनौ तुङ्गौ भुजान्तरे
kim idaṃ mama sañjātam ity evaṃ cakito'bhavat
||46||किम् इदं मम सञ्जातम् इत्य् एवं चकितोऽभवत्
ilovāca:
kim idaṃ mama sañjātaṃ jānīte bhavatī sphuṭam . vada sarvaṃ yathātathyaṃ tvaṃ kā vā vada suvrate
||47||किम् इदं मम सञ्जातं जानीते भवती स्फुटम् । वद सर्वं यथातथ्यं त्वं का वा वद सुव्रते
yakṣiṇy uvāca:
himavatkandaraśreṣṭhe samanyur vasate patiḥ . yakṣāṇām adhipaḥ śrīmāṃs tadbhāryāhaṃ tu yakṣiṇī
||48||हिमवत्कन्दरश्रेष्ठे समन्युर् वसते पतिः । यक्षाणाम् अधिपः श्रीमांस् तद्भार्याहं तु यक्षिणी
yatkandare bhavān rājā tūpaviṣṭaḥ suśītale . yasya yakṣā hatā mohāt tvayā hi saṅgaraṃ vinā
||49||यत्कन्दरे भवान् राजा तूपविष्टः सुशीतले । यस्य यक्षा हता मोहात् त्वया हि सङ्गरं विना
tato'haṃ nirgamārthaṃ te mṛgī bhūtvā umāvanam . praviṣṭā tvaṃ praviṣṭo'si purā prāha maheśvaraḥ
||50||ततोऽहं निर्गमार्थं ते मृगी भूत्वा उमावनम् । प्रविष्टा त्वं प्रविष्टोऽसि पुरा प्राह महेश्वरः
yas tv atra praviśen mandaḥ pumān strītvam avāpsyati . tasmāt strītvam avāpto'si na tvaṃ duḥkhitum arhasi . prauḍho'pi ko'tra jānāti vicitrabhavitavyatām
||51||यस् त्व् अत्र प्रविशेन् मन्दः पुमान् स्त्रीत्वम् अवाप्स्यति । तस्मात् स्त्रीत्वम् अवाप्तोऽसि न त्वं दुःखितुम् अर्हसि । प्रौढोऽपि कोऽत्र जानाति विचित्रभवितव्यताम्
brahmovāca:
yakṣiṇīvacanaṃ śrutvā hayārūḍhas tadāpatat . tam āśvāsya punaḥ saiva yakṣiṇī vākyam abravīt
||52||यक्षिणीवचनं श्रुत्वा हयारूढस् तदापतत् । तम् आश्वास्य पुनः सैव यक्षिणी वाक्यम् अब्रवीत्
yakṣiṇy uvāca:
strītvaṃ jātaṃ jātam eva na puṃstvaṃ kartum arhasi . gṛhāṇa vidyāṃ strīyogyāṃ nṛtyaṃ gītam alaṅkṛtim . strīlālityaṃ strīvilāsaṃ strīkṛtyaṃ sarvam eva tat
||53||स्त्रीत्वं जातं जातम् एव न पुंस्त्वं कर्तुम् अर्हसि । गृहाण विद्यां स्त्रीयोग्यां नृत्यं गीतम् अलङ्कृतिम् । स्त्रीलालित्यं स्त्रीविलासं स्त्रीकृत्यं सर्वम् एव तत्
brahmovāca:
ilā sarvam athāvāpya yakṣiṇīṃ vākyam abravīt
||54||इला सर्वम् अथावाप्य यक्षिणीं वाक्यम् अब्रवीत्
ilovāca:
ko vā bhartā kiṃ tu kṛtyaṃ punaḥ puṃstvaṃ kathaṃ bhavet . etad vadasva kalyāṇī duḥkhārtāyā viśeṣataḥ . ārtānām ārtiśamanāc chreyo nābhyadhikaṃ kvacit
||55||को वा भर्ता किं तु कृत्यं पुनः पुंस्त्वं कथं भवेत् । एतद् वदस्व कल्याणी दुःखार्ताया विशेषतः । आर्तानाम् आर्तिशमनाच् छ्रेयो नाभ्यधिकं क्वचित्
yakṣiṇy uvāca:
budhaḥ somasuto nāma vanād asmāc ca pūrvataḥ . āśramas tasya subhage pitaraṃ nityam eṣyati
||56||बुधः सोमसुतो नाम वनाद् अस्माच् च पूर्वतः । आश्रमस् तस्य सुभगे पितरं नित्यम् एष्यति
anenaiva pathā somaṃ pitaraṃ sa budho grahaḥ . draṣṭuṃ yāti tato nityaṃ namaskartuṃ tathaiva ca
||57||अनेनैव पथा सोमं पितरं स बुधो ग्रहः । द्रष्टुं याति ततो नित्यं नमस्कर्तुं तथैव च
yadā yāti budhaḥ śāntas tadātmānaṃ ca darśaya . taṃ dṛṣṭvā tvaṃ tu subhage sarvakāmān avāpsyasi
||58||यदा याति बुधः शान्तस् तदात्मानं च दर्शय । तं दृष्ट्वा त्वं तु सुभगे सर्वकामान् अवाप्स्यसि
brahmovāca:
tām āśvāsya tataḥ subhrūr yakṣiṇy antaradhīyata . yakṣiṇī sā tam ācaṣṭa yakṣo'pi sukham āptavān
||59||ताम् आश्वास्य ततः सुभ्रूर् यक्षिण्य् अन्तरधीयत । यक्षिणी सा तम् आचष्ट यक्षोऽपि सुखम् आप्तवान्
ilasainyaṃ ca tatrāsīt tad gataṃ ca yathāsukham . umāvanasthitā celā gāyantī nṛtyatī punaḥ
||60||इलसैन्यं च तत्रासीत् तद् गतं च यथासुखम् । उमावनस्थिता चेला गायन्ती नृत्यती पुनः
strībhāvam anuceṣṭantī smarantī karmaṇo gatim . kadācit kriyamāṇe tu ilayā nṛtyakarmaṇi
||61||स्त्रीभावम् अनुचेष्टन्ती स्मरन्ती कर्मणो गतिम् । कदाचित् क्रियमाणे तु इलया नृत्यकर्मणि
tām apaśyad budho dhīmān pitaraṃ gantum udyataḥ . ilāṃ dṛṣṭvā gatiṃ tyaktvā tām āgatyābravīd budhaḥ
||62||ताम् अपश्यद् बुधो धीमान् पितरं गन्तुम् उद्यतः । इलां दृष्ट्वा गतिं त्यक्त्वा ताम् आगत्याब्रवीद् बुधः
budha uvāca:
bhāryā bhava mama svasthā sarvābhyas tvaṃ priyā bhava
||63||भार्या भव मम स्वस्था सर्वाभ्यस् त्वं प्रिया भव
brahmovāca:
budhavākyam ilā bhaktyā tv abhinandya tathākarot . smṛtvā ca yakṣiṇīvākyaṃ tatas tuṣṭābhavan mune
||64||बुधवाक्यम् इला भक्त्या त्व् अभिनन्द्य तथाकरोत् । स्मृत्वा च यक्षिणीवाक्यं ततस् तुष्टाभवन् मुने
budho reme tayā prītyā nītvā svasthānam uttamam . sā cāpi sarvabhāvena toṣayām āsa taṃ patim . tato bahutithe kāle budhas tuṣṭo'vadat priyām
||65||बुधो रेमे तया प्रीत्या नीत्वा स्वस्थानम् उत्तमम् । सा चापि सर्वभावेन तोषयाम् आस तं पतिम् । ततो बहुतिथे काले बुधस् तुष्टोऽवदत् प्रियाम्
budha uvāca:
kiṃ te deyaṃ mayā bhadre priyaṃ yan manasi sthitam
||66||किं ते देयं मया भद्रे प्रियं यन् मनसि स्थितम्
brahmovāca:
tadvākyasamakālaṃ tu putraṃ dehīty abhāṣata . ilā budhaṃ somasutaṃ prītimantaṃ priyaṃ tathā
||67||तद्वाक्यसमकालं तु पुत्रं देहीत्य् अभाषत । इला बुधं सोमसुतं प्रीतिमन्तं प्रियं तथा
budha uvāca:
amogham etan madvīryaṃ tathā prītisamudbhavam . putras te bhavitā tasmāt kṣatriyo lokaviśrutaḥ
||68||अमोघम् एतन् मद्वीर्यं तथा प्रीतिसमुद्भवम् । पुत्रस् ते भविता तस्मात् क्षत्रियो लोकविश्रुतः
somavaṃśakaraḥ śrīmān āditya iva tejasā . buddhyā bṛhaspatisamaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ
||69||सोमवंशकरः श्रीमान् आदित्य इव तेजसा । बुद्ध्या बृहस्पतिसमः क्षमया पृथिवीसमः
vīryeṇājau harir iva kopena hutabhug yathā
||70||वीर्येणाजौ हरिर् इव कोपेन हुतभुग् यथा
brahmovāca:
tasminn utpadyamāne tu budhaputre mahātmani . jayaśabdaś ca sarvatra tv āsīc ca suraveśmani
||71||तस्मिन्न् उत्पद्यमाने तु बुधपुत्रे महात्मनि । जयशब्दश् च सर्वत्र त्व् आसीच् च सुरवेश्मनि
budhaputre samutpanne tatrājagmuḥ sureśvarāḥ . aham apy āgamaṃ tatra mudā yukto mahāmate
||72||बुधपुत्रे समुत्पन्ने तत्राजग्मुः सुरेश्वराः । अहम् अप्य् आगमं तत्र मुदा युक्तो महामते
jātamātraḥ suto rāvam akarot sa pṛthusvaram . tena sarve'py avocan vai saṅgatā ṛṣayaḥ surāḥ
||73||जातमात्रः सुतो रावम् अकरोत् स पृथुस्वरम् । तेन सर्वेऽप्य् अवोचन् वै सङ्गता ऋषयः सुराः
yasmāt purū ravo'syeti tasmād eṣa purūravāḥ . syād ity evaṃ nāma cakruḥ sarve santuṣṭamānasāḥ
||74||यस्मात् पुरू रवोऽस्येति तस्माद् एष पुरूरवाः । स्याद् इत्य् एवं नाम चक्रुः सर्वे सन्तुष्टमानसाः
budho'py adhyāpayām āsa kṣātravidyāṃ sutaṃ śubhām . dhanurvedaṃ saprayogaṃ budhaḥ prādāt tadātmaje
||75||बुधोऽप्य् अध्यापयाम् आस क्षात्रविद्यां सुतं शुभाम् । धनुर्वेदं सप्रयोगं बुधः प्रादात् तदात्मजे
sa śīghraṃ vṛddhim agamac chuklapakṣe yathā śaśī . sa mātaraṃ duḥkhayutāṃ samīkṣyelāṃ mahāmatiḥ . namasyātha vinītātmā ilām ailo'bravīd idam
||76||स शीघ्रं वृद्धिम् अगमच् छुक्लपक्षे यथा शशी । स मातरं दुःखयुतां समीक्ष्येलां महामतिः । नमस्याथ विनीतात्मा इलाम् ऐलोऽब्रवीद् इदम्
aila uvāca:
budho mātar mama pitā tava bhartā priyas tathā . ahaṃ ca putraḥ karmaṇyaḥ kasmāt te mānaso jvaraḥ
||77||बुधो मातर् मम पिता तव भर्ता प्रियस् तथा । अहं च पुत्रः कर्मण्यः कस्मात् ते मानसो ज्वरः
ilovāca:
satyaṃ putra budho bhartā tvaṃ ca putro guṇākaraḥ . bhartṛputrakṛtā cintā na mamāsti kadācana
||78||सत्यं पुत्र बुधो भर्ता त्वं च पुत्रो गुणाकरः । भर्तृपुत्रकृता चिन्ता न ममास्ति कदाचन
tathāpi pūrvajaṃ kiñcid duḥkhaṃ smṛtvā punaḥ punaḥ . cintayeyaṃ mahābuddhe tato mātaram abravīt
||79||तथापि पूर्वजं किञ्चिद् दुःखं स्मृत्वा पुनः पुनः । चिन्तयेयं महाबुद्धे ततो मातरम् अब्रवीत्
aila uvāca:
nivedayasva me mātas tad eva prathamaṃ mama
||80||निवेदयस्व मे मातस् तद् एव प्रथमं मम
brahmovāca:
ilā cainam uvācedaṃ rahovācaṃ kathaṃ vade . tathāpi putra te vacmi pitroḥ putro yato gatiḥ . magnānāṃ duḥkhapāthobdhau putraḥ pravahaṇaṃ param
||81||इला चैनम् उवाचेदं रहोवाचं कथं वदे । तथापि पुत्र ते वच्मि पित्रोः पुत्रो यतो गतिः । मग्नानां दुःखपाथोब्धौ पुत्रः प्रवहणं परम्
brahmovāca:
tan mātṛvacanaṃ śrutvā vinītaḥ prāha mātaram . pādayoḥ patitaś cāpi vada mātar yathā tathā
||82||तन् मातृवचनं श्रुत्वा विनीतः प्राह मातरम् । पादयोः पतितश् चापि वद मातर् यथा तथा
brahmovāca:
sā purūravasaṃ prāha ikṣvākūṇāṃ tathā kulam . tatrotpattiṃ svasya nāma rājyaprāptiṃ priyān sutān
||83||सा पुरूरवसं प्राह इक्ष्वाकूणां तथा कुलम् । तत्रोत्पत्तिं स्वस्य नाम राज्यप्राप्तिं प्रियान् सुतान्
purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca priyāṃ bhāryāṃ svakaṃ padam . vananiryāṇam evātha amātyānāṃ purodhasaḥ
||84||पुरोधसं वसिष्ठं च प्रियां भार्यां स्वकं पदम् । वननिर्याणम् एवाथ अमात्यानां पुरोधसः
preṣaṇaṃ ca nagaryāṃ tāṃ mṛgayāsaktim eva ca . himavatkandaragatiṃ yakṣeśvaragṛhe gatim
||85||प्रेषणं च नगर्यां तां मृगयासक्तिम् एव च । हिमवत्कन्दरगतिं यक्षेश्वरगृहे गतिम्
umāvanapraveśaṃ ca strītvaprāptim aśeṣataḥ . maheśvarājñayā tatra cāpraveśaṃ narasya tu
||86||उमावनप्रवेशं च स्त्रीत्वप्राप्तिम् अशेषतः । महेश्वराज्ञया तत्र चाप्रवेशं नरस्य तु
yakṣiṇīvākyam apy asya varadānaṃ tathaiva ca . budhaprāptiṃ tathā prītiṃ putrotpattyādy aśeṣataḥ
||87||यक्षिणीवाक्यम् अप्य् अस्य वरदानं तथैव च । बुधप्राप्तिं तथा प्रीतिं पुत्रोत्पत्त्याद्य् अशेषतः
kathayām āsa tat sarvaṃ śrutvā mātaram abravīt . purūravāḥ kiṃ karomi kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet
||88||कथयाम् आस तत् सर्वं श्रुत्वा मातरम् अब्रवीत् । पुरूरवाः किं करोमि किं कृत्वा सुकृतं भवेत्
etāvatā te tṛptiś ced alam etena cāmbike . yad apy anyan manovarti tad apy ājñāpayasva me
||89||एतावता ते तृप्तिश् चेद् अलम् एतेन चाम्बिके । यद् अप्य् अन्यन् मनोवर्ति तद् अप्य् आज्ञापयस्व मे
ilovāca:
iccheyaṃ puṃstvam utkṛṣṭam iccheyaṃ rājyam uttamam . abhiṣekaṃ ca putrāṇāṃ tava cāpi viśeṣataḥ
||90||इच्छेयं पुंस्त्वम् उत्कृष्टम् इच्छेयं राज्यम् उत्तमम् । अभिषेकं च पुत्राणां तव चापि विशेषतः
dānaṃ dātuṃ ca yaṣṭuṃ ca muktimārgasya vīkṣaṇam . sarvaṃ ca kartum icchāmi tava putra prasādataḥ
||91||दानं दातुं च यष्टुं च मुक्तिमार्गस्य वीक्षणम् । सर्वं च कर्तुम् इच्छामि तव पुत्र प्रसादतः
putra uvāca:
upāyaṃ tvā tu pṛcchāmi yena puṃstvam avāpsyasi . tapaso vānyato vāpi vadasva mama tattvataḥ
||92||उपायं त्वा तु पृच्छामि येन पुंस्त्वम् अवाप्स्यसि । तपसो वान्यतो वापि वदस्व मम तत्त्वतः
ilovāca:
budhaṃ tvaṃ pitaraṃ pṛccha gatvā putra yathārthavat . sa tu sarvaṃ tu jānāti upadekṣyati te hitam
||93||बुधं त्वं पितरं पृच्छ गत्वा पुत्र यथार्थवत् । स तु सर्वं तु जानाति उपदेक्ष्यति ते हितम्
brahmovāca:
tanmātṛvacanād ailo gatvā pitaram añjasā . uvāca praṇato bhūtvā mātuḥ kṛtyaṃ tathātmanaḥ
||94||तन्मातृवचनाद् ऐलो गत्वा पितरम् अञ्जसा । उवाच प्रणतो भूत्वा मातुः कृत्यं तथात्मनः
budha uvāca:
ilaṃ jāne mahāprājña ilāṃ jātāṃ punas tathā . umāvanapraveśaṃ ca śambhor ājñāṃ tathaiva ca
||95||इलं जाने महाप्राज्ञ इलां जातां पुनस् तथा । उमावनप्रवेशं च शम्भोर् आज्ञां तथैव च
tasmāc chambhuprasādena umāyāś ca prasādataḥ . viśāpo bhavitā putra tāv ārādhya na cānyathā
||96||तस्माच् छम्भुप्रसादेन उमायाश् च प्रसादतः । विशापो भविता पुत्र ताव् आराध्य न चान्यथा
purūravā uvāca:
paśyeyaṃ taṃ kathaṃ devaṃ kathaṃ vā mātaraṃ śivām . tīrthād vā tapaso vāpi tat pitaḥ prathamaṃ vada
||97||पश्येयं तं कथं देवं कथं वा मातरं शिवाम् । तीर्थाद् वा तपसो वापि तत् पितः प्रथमं वद
budha uvāca:
gautamīṃ gaccha putra tvaṃ tatrāste sarvadā śivaḥ . umayā sahitaḥ śrīmāñ śāpahantā varapradaḥ
||98||गौतमीं गच्छ पुत्र त्वं तत्रास्ते सर्वदा शिवः । उमया सहितः श्रीमाञ् शापहन्ता वरप्रदः
brahmovāca:
purūravāḥ pitur vākyaṃ śrutvā tu mudito'bhavat . gautamīṃ tapase dhīmān gaṅgāṃ trailokyapāvanīm
||99||पुरूरवाः पितुर् वाक्यं श्रुत्वा तु मुदितोऽभवत् । गौतमीं तपसे धीमान् गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम्
puṃstvam icchaṃs tathā mātur jagāma tapase tvaran . himavantaṃ giriṃ natvā mātaraṃ pitaraṃ gurum
||100||पुंस्त्वम् इच्छंस् तथा मातुर् जगाम तपसे त्वरन् । हिमवन्तं गिरिं नत्वा मातरं पितरं गुरुम्
gacchantam anvagāt putram ilā somasutas tathā . te sarve gautamīṃ prāptā himavatparvatottamāt
||101||गच्छन्तम् अन्वगात् पुत्रम् इला सोमसुतस् तथा । ते सर्वे गौतमीं प्राप्ता हिमवत्पर्वतोत्तमात्
tatra snātvā tapaḥ kiñcit kṛtvā cakruḥ stutiṃ parām . bhavasya devadevasya stutikramam imaṃ śṛṇu
||102||तत्र स्नात्वा तपः किञ्चित् कृत्वा चक्रुः स्तुतिं पराम् । भवस्य देवदेवस्य स्तुतिक्रमम् इमं शृणु
budhas tuṣṭāva prathamam ilā ca tadanantaram . tataḥ purūravāḥ putro gaurīṃ devīṃ ca śaṅkaram
||103||बुधस् तुष्टाव प्रथमम् इला च तदनन्तरम् । ततः पुरूरवाः पुत्रो गौरीं देवीं च शङ्करम्
budha uvāca:
yau kuṅkumena svaśarīrajena . svabhāvahemapratimau sarūpau . yāv arcitau skandagaṇeśvarābhyāṃ . tau me śaraṇyau śaraṇaṃ bhavetām
||104||यौ कुङ्कुमेन स्वशरीरजेन । स्वभावहेमप्रतिमौ सरूपौ । याव् अर्चितौ स्कन्दगणेश्वराभ्यां । तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्
ilovāca:
saṃsāratāpatrayadāvadagdhāḥ . śarīriṇo yau paricintayantaḥ . sadyaḥ parāṃ nirvṛtim āpnuvanti . tau śaṅkarau me śaraṇaṃ bhavetām
||105||संसारतापत्रयदावदग्धाः । शरीरिणो यौ परिचिन्तयन्तः । सद्यः परां निर्वृतिम् आप्नुवन्ति । तौ शङ्करौ मे शरणं भवेताम्
ārtā hy ahaṃ pīḍitamānasā te . kleśādigoptā na paro'sti kaścit . deva tvadīyau caraṇau supuṇyau . tau me śaraṇyau śaraṇaṃ bhavetām
||106||आर्ता ह्य् अहं पीडितमानसा ते । क्लेशादिगोप्ता न परोऽस्ति कश्चित् । देव त्वदीयौ चरणौ सुपुण्यौ । तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्
purūravā uvāca:
yayoḥ sakāśād idam abhyudaiti . prayāti cānte layam eva sarvam . jagaccharaṇyau jagadātmakau tu . gaurīharau me śaraṇaṃ bhavetām
||107||ययोः सकाशाद् इदम् अभ्युदैति । प्रयाति चान्ते लयम् एव सर्वम् । जगच्छरण्यौ जगदात्मकौ तु । गौरीहरौ मे शरणं भवेताम्
yau devavṛndeṣu mahotsave tu . pādau gṛhāṇeśa girīśaputryāḥ . proktaṃ dhṛtau prītivaśāc chivena . tau me śaraṇyau śaraṇaṃ bhavetām
||108||यौ देववृन्देषु महोत्सवे तु । पादौ गृहाणेश गिरीशपुत्र्याः । प्रोक्तं धृतौ प्रीतिवशाच् छिवेन । तौ मे शरण्यौ शरणं भवेताम्
śrīdevy uvāca:
kim abhīṣṭaṃ pradāsyāmi yuṣmabhyaṃ tad vadantu me . kṛtakṛtyāḥ stha bhadraṃ vo devānām api duṣkaram
||109||किम् अभीष्टं प्रदास्यामि युष्मभ्यं तद् वदन्तु मे । कृतकृत्याः स्थ भद्रं वो देवानाम् अपि दुष्करम्
purūravā uvāca:
ilo rājā tavājñātvā vanaṃ prāviśad ambike . tat kṣamasva sureśāni puṃstvaṃ dātuṃ tvam arhasi
||110||इलो राजा तवाज्ञात्वा वनं प्राविशद् अम्बिके । तत् क्षमस्व सुरेशानि पुंस्त्वं दातुं त्वम् अर्हसि
brahmovāca:
tathety uvāca tān sarvān bhavasya tu mate sthitā . tataḥ sa bhagavān āha devīvākyarataḥ sadā
||111||तथेत्य् उवाच तान् सर्वान् भवस्य तु मते स्थिता । ततः स भगवान् आह देवीवाक्यरतः सदा
śiva uvāca:
atrābhiṣekamātreṇa puṃstvaṃ prāpnotv ayaṃ nṛpaḥ
||112||अत्राभिषेकमात्रेण पुंस्त्वं प्राप्नोत्व् अयं नृपः
brahmovāca:
snātāyā budhabhāryāyāḥ śarīrād vāri susruve . nṛtyaṃ gītaṃ ca lāvaṇyaṃ yakṣiṇyā yad upārjitam
||113||स्नाताया बुधभार्यायाः शरीराद् वारि सुस्रुवे । नृत्यं गीतं च लावण्यं यक्षिण्या यद् उपार्जितम्
tat sarvaṃ vāridhārābhir gaṅgāmbhasi samāviśat . nṛtyā gītā ca saubhāgyā imā nadyo babhūvire
||114||तत् सर्वं वारिधाराभिर् गङ्गाम्भसि समाविशत् । नृत्या गीता च सौभाग्या इमा नद्यो बभूविरे
tāś cāpi saṅgatā gaṅgāṃ te puṇyāḥ saṅgamās trayaḥ . teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca surarājyaphalapradam
||115||ताश् चापि सङ्गता गङ्गां ते पुण्याः सङ्गमास् त्रयः । तेषु स्नानं च दानं च सुरराज्यफलप्रदम्
ilā puṃstvam avāpyātha gaurīśambhoḥ prasādataḥ . mahābhyudayasiddhyarthaṃ vājimedham athākarot
||116||इला पुंस्त्वम् अवाप्याथ गौरीशम्भोः प्रसादतः । महाभ्युदयसिद्ध्यर्थं वाजिमेधम् अथाकरोत्
purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhāryāṃ putrāṃs tathaiva ca . amātyāṃś ca balaṃ kośam ānīya sa nṛpottamaḥ
||117||पुरोधसं वसिष्ठं च भार्यां पुत्रांस् तथैव च । अमात्यांश् च बलं कोशम् आनीय स नृपोत्तमः
caturaṅgaṃ balaṃ rājyaṃ daṇḍake'sthāpayat tadā . ilasya nāmnā vikhyātaṃ tatra tat puram ucyate
||118||चतुरङ्गं बलं राज्यं दण्डकेऽस्थापयत् तदा । इलस्य नाम्ना विख्यातं तत्र तत् पुरम् उच्यते
pūrvajātān atho putrān sūryavaṃśakramāgate . rājye'bhiṣicya paścāt tam ailaṃ snehād asiñcayat
||119||पूर्वजातान् अथो पुत्रान् सूर्यवंशक्रमागते । राज्येऽभिषिच्य पश्चात् तम् ऐलं स्नेहाद् असिञ्चयत्
somavaṃśakaraḥ śrīmān ayaṃ rājā bhaved iti . sarvebhyo matimānebhyo jyeṣṭhaḥ śreṣṭho'bhavan mune
||120||सोमवंशकरः श्रीमान् अयं राजा भवेद् इति । सर्वेभ्यो मतिमानेभ्यो ज्येष्ठः श्रेष्ठोऽभवन् मुने
yatra ca kratavo vṛttā ilasya nṛpateḥ śubhāḥ . yatra puṃstvam avāpyātha yatra putrāḥ samāgatāḥ
||121||यत्र च क्रतवो वृत्ता इलस्य नृपतेः शुभाः । यत्र पुंस्त्वम् अवाप्याथ यत्र पुत्राः समागताः
yakṣiṇīdattanṛtyādigītasaubhāgyamaṅgalāḥ . nadyo bhūtvā yatra gaṅgāṃ saṅgatās tāni nārada
||122||यक्षिणीदत्तनृत्यादिगीतसौभाग्यमङ्गलाः । नद्यो भूत्वा यत्र गङ्गां सङ्गतास् तानि नारद
tīrthāni śubhadāny āsan sahasrāṇy atha ṣoḍaśa . ubhayos tīrayos tāta tatra śambhur ileśvaraḥ . teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakratuphalapradam
||123||तीर्थानि शुभदान्य् आसन् सहस्राण्य् अथ षोडश । उभयोस् तीरयोस् तात तत्र शम्भुर् इलेश्वरः । तेषु स्नानं च दानं च सर्वक्रतुफलप्रदम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).