adhyāyaḥ 180
vyāsa uvāca:
namaskṛtvā sureśāya viṣṇave prabhaviṣṇave . puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca
||1||नमस्कृत्वा सुरेशाय विष्णवे प्रभविष्णवे । पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च
caturvyūhātmane tasmai nirguṇāya guṇāya ca . variṣṭhāya gariṣṭhāya vareṇyāyāmitāya ca
||2||चतुर्व्यूहात्मने तस्मै निर्गुणाय गुणाय च । वरिष्ठाय गरिष्ठाय वरेण्यायामिताय च
yajñāṅgāyākhilāṅgāya devādyair īpsitāya ca . yasmād aṇutaraṃ nāsti yasmān nāsti bṛhattaram
||3||यज्ञाङ्गायाखिलाङ्गाय देवाद्यैर् ईप्सिताय च । यस्माद् अणुतरं नास्ति यस्मान् नास्ति बृहत्तरम्
yena viśvam idaṃ vyāptam ajena sacarācaram . āvirbhāvatirobhāvadṛṣṭādṛṣṭavilakṣaṇam
||4||येन विश्वम् इदं व्याप्तम् अजेन सचराचरम् । आविर्भावतिरोभावदृष्टादृष्टविलक्षणम्
vadanti yat sṛṣṭam iti tathaivāpy upasaṃhṛtam . brahmaṇe cādidevāya namaskṛtya samādhinā
||5||वदन्ति यत् सृष्टम् इति तथैवाप्य् उपसंहृतम् । ब्रह्मणे चादिदेवाय नमस्कृत्य समाधिना
avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane . sadaikarūparūpāya jiṣṇave viṣṇave namaḥ
||6||अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने । सदैकरूपरूपाय जिष्णवे विष्णवे नमः
namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṅkarāya ca . vāsudevāya tārāya sargasthityantakāriṇe
||7||नमो हिरण्यगर्भाय हरये शङ्कराय च । वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे
ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ . avyaktavyaktabhūtāya viṣṇave muktihetave
||8||एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः । अव्यक्तव्यक्तभूताय विष्णवे मुक्तिहेतवे
sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ . mūlabhūto namas tasmai viṣṇave paramātmane
||9||सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः । मूलभूतो नमस् तस्मै विष्णवे परमात्मने
ādhārabhūtaṃ viśvasyāpy aṇīyāṃsam aṇīyasām . praṇamya sarvabhūtastham acyutaṃ puruṣottamam
||10||आधारभूतं विश्वस्याप्य् अणीयांसम् अणीयसाम् । प्रणम्य सर्वभूतस्थम् अच्युतं पुरुषोत्तमम्
jñānasvarūpam atyantaṃ nirmalaṃ paramārthataḥ . tam evārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam
||11||ज्ञानस्वरूपम् अत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः । तम् एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम्
viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitisarge tathā prabhum . anādiṃ jagatām īśam ajam akṣayam avyayam
||12||विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितिसर्गे तथा प्रभुम् । अनादिं जगताम् ईशम् अजम् अक्षयम् अव्ययम्
kathayāmi yathā pūrvaṃ yakṣādyair munisattamaiḥ . pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ
||13||कथयामि यथा पूर्वं यक्षाद्यैर् मुनिसत्तमैः । पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः
ṛksāmāny udgiran vaktrair yaḥ punāti jagattrayam . praṇipatya tatheśānam ekārṇavavinirgatam
||14||ऋक्सामान्य् उद्गिरन् वक्त्रैर् यः पुनाति जगत्त्रयम् । प्रणिपत्य तथेशानम् एकार्णवविनिर्गतम्
yasyāsuragaṇā yajñān vilumpanti na yājinām . pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ
||15||यस्यासुरगणा यज्ञान् विलुम्पन्ति न याजिनाम् । प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः
yena sṛṣṭiṃ samuddiśya dharmādyāḥ prakaṭīkṛtāḥ . āpo nārā iti proktā munibhis tattvadarśibhiḥ
||16||येन सृष्टिं समुद्दिश्य धर्माद्याः प्रकटीकृताः । आपो नारा इति प्रोक्ता मुनिभिस् तत्त्वदर्शिभिः
ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ . sa devo bhagavān sarvaṃ vyāpya nārāyaṇo vibhuḥ
||17||अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः । स देवो भगवान् सर्वं व्याप्य नारायणो विभुः
caturdhā saṃsthito brahmā saguṇo nirguṇas tathā . ekā mūrtir anuddeśyā śuklāṃ paśyanti tāṃ budhāḥ
||18||चतुर्धा संस्थितो ब्रह्मा सगुणो निर्गुणस् तथा । एका मूर्तिर् अनुद्देश्या शुक्लां पश्यन्ति तां बुधाः
jvālāmālāvanaddhāṅgī niṣṭhā sā yogināṃ parā . dūrasthā cāntikasthā ca vijñeyā sā guṇātigā
||19||ज्वालामालावनद्धाङ्गी निष्ठा सा योगिनां परा । दूरस्था चान्तिकस्था च विज्ञेया सा गुणातिगा
vāsudevābhidhānāsau nirmamatvena dṛśyate . rūpavarṇādayas tasyā na bhāvāḥ kalpanāmayāḥ
||20||वासुदेवाभिधानासौ निर्ममत्वेन दृश्यते । रूपवर्णादयस् तस्या न भावाः कल्पनामयाः
āste ca sā sadā śuddhā supratiṣṭhaikarūpiṇī . dvitīyā pṛthivīṃ mūrdhnā śeṣākhyā dhārayaty adhaḥ
||21||आस्ते च सा सदा शुद्धा सुप्रतिष्ठैकरूपिणी । द्वितीया पृथिवीं मूर्ध्ना शेषाख्या धारयत्य् अधः
tāmasī sā samākhyātā tiryaktvaṃ samupāgatā . tṛtīyā karma kurute prajāpālanatatparā
||22||तामसी सा समाख्याता तिर्यक्त्वं समुपागता । तृतीया कर्म कुरुते प्रजापालनतत्परा
sattvodriktā tu sā jñeyā dharmasaṃsthānakāriṇī . caturthī jalamadhyasthā śete pannagatalpagā
||23||सत्त्वोद्रिक्ता तु सा ज्ञेया धर्मसंस्थानकारिणी । चतुर्थी जलमध्यस्था शेते पन्नगतल्पगा
rajas tasyā guṇaḥ sargaṃ sā karoti sadaiva hi . yā tṛtīyā harer mūrtiḥ prajāpālanatatparā
||24||रजस् तस्या गुणः सर्गं सा करोति सदैव हि । या तृतीया हरेर् मूर्तिः प्रजापालनतत्परा
sā tu dharmavyavasthānaṃ karoti niyataṃ bhuvi . proddhatān asurān hanti dharmavyucchittikāriṇaḥ
||25||सा तु धर्मव्यवस्थानं करोति नियतं भुवि । प्रोद्धतान् असुरान् हन्ति धर्मव्युच्छित्तिकारिणः
pāti devān sagandharvān dharmarakṣāparāyaṇān . yadā yadā ca dharmasya glāniḥ samupajāyate
||26||पाति देवान् सगन्धर्वान् धर्मरक्षापरायणान् । यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिः समुपजायते
abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjaty asau . bhūtvā purā varāheṇa tuṇḍenāpo nirasya ca
||27||अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजत्य् असौ । भूत्वा पुरा वराहेण तुण्डेनापो निरस्य च
ekayā daṃṣṭrayotkhātā nalinīva vasundharā . kṛtvā nṛsiṃharūpaṃ ca hiraṇyakaśipur hataḥ
||28||एकया दंष्ट्रयोत्खाता नलिनीव वसुन्धरा । कृत्वा नृसिंहरूपं च हिरण्यकशिपुर् हतः
vipracittimukhāś cānye dānavā vinipātitāḥ . vāmanaṃ rūpam āsthāya baliṃ saṃyamya māyayā
||29||विप्रचित्तिमुखाश् चान्ये दानवा विनिपातिताः । वामनं रूपम् आस्थाय बलिं संयम्य मायया
trailokyaṃ krāntavān eva vinirjitya diteḥ sutān . bhṛgor vaṃśe samutpanno jāmadagnyaḥ pratāpavān
||30||त्रैलोक्यं क्रान्तवान् एव विनिर्जित्य दितेः सुतान् । भृगोर् वंशे समुत्पन्नो जामदग्न्यः प्रतापवान्
jaghāna kṣatriyān rāmaḥ pitur vadham anusmaran . tathātritanayo bhūtvā dattātreyaḥ pratāpavān
||31||जघान क्षत्रियान् रामः पितुर् वधम् अनुस्मरन् । तथात्रितनयो भूत्वा दत्तात्रेयः प्रतापवान्
yogam aṣṭāṅgam ācakhyāv alarkāya mahātmane . rāmo dāśarathir bhūtvā sa tu devaḥ pratāpavān
||32||योगम् अष्टाङ्गम् आचख्याव् अलर्काय महात्मने । रामो दाशरथिर् भूत्वा स तु देवः प्रतापवान्
jaghāna rāvaṇaṃ saṅkhye trailokyasya bhayaṅkaram . yadā caikārṇave supto devadevo jagatpatiḥ
||33||जघान रावणं सङ्ख्ये त्रैलोक्यस्य भयङ्करम् । यदा चैकार्णवे सुप्तो देवदेवो जगत्पतिः
sahasrayugaparyantaṃ nāgaparyaṅkago vibhuḥ . yoganidrāṃ samāsthāya sve mahimni vyavasthitaḥ
||34||सहस्रयुगपर्यन्तं नागपर्यङ्कगो विभुः । योगनिद्रां समास्थाय स्वे महिम्नि व्यवस्थितः
trailokyam udare kṛtvā jagat sthāvarajaṅgamam . janalokagataiḥ siddhaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ
||35||त्रैलोक्यम् उदरे कृत्वा जगत् स्थावरजङ्गमम् । जनलोकगतैः सिद्धैः स्तूयमानो महर्षिभिः
tasya nābhau samutpannaṃ padmaṃ dikpattramaṇḍitam . marutkiñjalkasaṃyuktaṃ gṛhaṃ paitāmahaṃ varam
||36||तस्य नाभौ समुत्पन्नं पद्मं दिक्पत्त्रमण्डितम् । मरुत्किञ्जल्कसंयुक्तं गृहं पैतामहं वरम्
yatra brahmā samutpanno devadevaś caturmukhaḥ . tadā karṇamalodbhūtau dānavau madhukaiṭabhau
||37||यत्र ब्रह्मा समुत्पन्नो देवदेवश् चतुर्मुखः । तदा कर्णमलोद्भूतौ दानवौ मधुकैटभौ
mahābalau mahāvīryau brahmāṇaṃ hantum udyatau . jaghāna tau durādharṣau utthāya śayanodadheḥ
||38||महाबलौ महावीर्यौ ब्रह्माणं हन्तुम् उद्यतौ । जघान तौ दुराधर्षौ उत्थाय शयनोदधेः
evamādīṃs tathaivānyān asaṅkhyātum ihotsahe . avatāro hy ajasyeha māthuraḥ sāmpratas tv ayam
||39||एवमादींस् तथैवान्यान् असङ्ख्यातुम् इहोत्सहे । अवतारो ह्य् अजस्येह माथुरः साम्प्रतस् त्व् अयम्
iti sā sāttvikī mūrtir avatāraṃ karoti ca . pradyumneti samākhyātā rakṣākarmaṇy avasthitā
||40||इति सा सात्त्विकी मूर्तिर् अवतारं करोति च । प्रद्युम्नेति समाख्याता रक्षाकर्मण्य् अवस्थिता
devatve'tha manuṣyatve tiryagyonau ca saṃsthitā . gṛhṇāti tatsvabhāvaś ca vāsudevecchayā sadā
||41||देवत्वेऽथ मनुष्यत्वे तिर्यग्योनौ च संस्थिता । गृह्णाति तत्स्वभावश् च वासुदेवेच्छया सदा
dadāty abhimatān kāmān pūjitā sā dvijottamāḥ . evaṃ mayā samākhyātaḥ kṛtakṛtyo'pi yaḥ prabhuḥ . mānuṣatvaṃ gato viṣṇuḥ śṛṇudhvaṃ cottaraṃ punaḥ
||42||ददात्य् अभिमतान् कामान् पूजिता सा द्विजोत्तमाः । एवं मया समाख्यातः कृतकृत्योऽपि यः प्रभुः । मानुषत्वं गतो विष्णुः शृणुध्वं चोत्तरं पुनः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).