adhyāyaḥ 244
vasiṣṭha uvāca:
sāṅkhyadarśanam etāvad uktaṃ te nṛpasattama . vidyāvidye tv idānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ
||1||साङ्ख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम । विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः
abhedyam āhur avyaktaṃ sargapralayadharmiṇaḥ . sargapralaya ity uktaṃ vidyāvidye ca viṃśakaḥ
||2||अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः । सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः
parasparasya vidyā vai tan nibodhānupūrvaśaḥ . yathoktam ṛṣibhis tāta sāṅkhyasyātinidarśanam
||3||परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः । यथोक्तम् ऋषिभिस् तात साङ्ख्यस्यातिनिदर्शनम्
karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam . buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam
||4||कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् । बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्
viṣayāṇāṃ manas teṣāṃ vidyām āhur manīṣiṇaḥ . manasaḥ pañca bhūtāni vidyā ity abhicakṣate
||5||विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः । मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते
ahaṅkāras tu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ . ahaṅkāras tathā vidyā buddhir vidyā nareśvara
||6||अहङ्कारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः । अहङ्कारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर
buddhyā prakṛtir avyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaraḥ . vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiś ca paramaḥ smṛtaḥ
||7||बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः । विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः
avyaktam aparaṃ prāhur vidyā vai pañcaviṃśakaḥ . sarvasya sarvam ity uktaṃ jñeyajñānasya pāragaḥ
||8||अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः । सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः
jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyaṃ vai pañcaviṃśakam . tathaiva jñānam avyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakaḥ
||9||ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् । तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः
vidyāvidye tu tattvena mayokte vai viśeṣataḥ . akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yad uktaṃ tan nibodha me
||10||विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः । अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे
ubhāv etau kṣarāv uktau ubhāv etāv anakṣarau . kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathājñānaṃ tu jñānataḥ
||11||उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ । कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः
anādinidhanāv etau ubhāv eveśvarau matau . tattvasañjñāv ubhāv eva procyete jñānacintakaiḥ
||12||अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ । तत्त्वसञ्ज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः
sargapralayadharmitvād avyaktaṃ prāhur avyayam . tad etad guṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ
||13||सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् । तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः
guṇānāṃ mahadādīnām utpadyati parasparam . adhiṣṭhānaṃ kṣetram āhur etad vai pañcaviṃśakam
||14||गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् । अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम्
yad antarguṇajālaṃ tu tad vyaktātmani saṅkṣipet . tad ahaṃ tad guṇais tais tu pañcaviṃśe vilīyate
||15||यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि सङ्क्षिपेत् । तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते
guṇā guṇeṣu līyante tad ekā prakṛtir bhavet . kṣetrajño'pi tadā tāvat kṣetrajñaḥ sampraṇīyate
||16||गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् । क्षेत्रज्ञोऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः सम्प्रणीयते
yadākṣaraṃ prakṛtir yaṃ gacchate guṇasañjñitā . nirguṇatvaṃ ca vai dehe guṇeṣu parivartanāt
||17||यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसञ्ज्ञिता । निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात्
evam eva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣayāt . prakṛtyā nirguṇas tv eṣa ity evam anuśuśruma
||18||एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् । प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम
kṣaro bhavaty eṣa yadā guṇavatī guṇeṣv atha . prakṛtiṃ tv atha jānāti nirguṇatvaṃ tathātmanaḥ
||19||क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ । प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः
tathā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt . anyo'ham anyeyam iti yadā budhyati buddhimān
||20||तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् । अन्योऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान्
tadaiṣo'vyathatām eti na ca miśratvam āvrajet . prakṛtyā caiṣa rājendra miśro'nyo'nyasya dṛśyate
||21||तदैषोऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् । प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रोऽन्योऽन्यस्य दृश्यते
yadā tu guṇajālaṃ tat prākṛtaṃ vijugupsate . paśyate ca paraṃ paśyaṃs tadā paśyan nu saṃsṛjet
||22||यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते । पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत्
kiṃ mayā kṛtam etāvad yo'haṃ kālanimajjanaḥ . yathā matsyo hy abhijñānād anuvartitavāñ jalam
||23||किं मया कृतम् एतावद् योऽहं कालनिमज्जनः । यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम्
aham eva hi sammohād anyam anyaṃ janāj janam . matsyo yathodakajñānād anuvartitavān iha
||24||अहम् एव हि सम्मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् । मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह
matsyo'nyatvam athājñānād udakān nābhimanyate . ātmānaṃ tad avajñānād anyaṃ caiva na vedmy aham
||25||मत्स्योऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते । आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम्
mamāstu dhik kubuddhasya yo'haṃ magna imaṃ punaḥ . anuvartitavān mohād anyam anyaṃ janāj janam
||26||ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य योऽहं मग्न इमं पुनः । अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम्
ayam anubhaved bandhur anena saha me kṣayam . sāmyam ekatvatāṃ yāto yādṛśas tādṛśas tv aham
||27||अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् । साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम्
tulyatām iha paśyāmi sadṛśo'ham anena vai . ayaṃ hi vimalo vyaktam aham īdṛśakas tadā
||28||तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशोऽहम् अनेन वै । अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा
yo'ham ajñānasammohād ajñayā sampravṛttavān . saṃsargād atisaṃsargāt sthitaḥ kālam imaṃ tv aham
||29||योऽहम् अज्ञानसम्मोहाद् अज्ञया सम्प्रवृत्तवान् । संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम्
so'ham evaṃ vaśībhūtaḥ kālam etaṃ na buddhavān . uttamādhamamadhyānāṃ tām ahaṃ katham āvase
||30||सोऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् । उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे
samānamāyayā ceha sahavāsam ahaṃ katham . gacchāmy abuddhabhāvatvād ihedānīṃ sthiro bhava
||31||समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् । गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव
sahavāsaṃ na yāsyāmi kālam etaṃ vivañcanāt . vañcito hy anayā yad dhi nirvikāro vikārayā
||32||सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् । वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया
na tat tadaparāddhaṃ syād aparādho hy ayaṃ mama . yo'ham atrābhavaṃ saktaḥ parāṅmukham upasthitaḥ
||33||न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम । योऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः
tato'smin bahurūpo'tha sthito mūrtir amūrtimān . amūrtiś cāpy amūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ
||34||ततोऽस्मिन् बहुरूपोऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् । अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः
prakṛtyā ca tayā tena tāsu tāsv iha yoniṣu . nirmamasya mamatvena vikṛtaṃ tāsu tāsu ca
||35||प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु । निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च
yoniṣu vartamānena naṣṭasañjñena cetasā . samatā na mayā kācid ahaṅkāre kṛtā mayā
||36||योनिषु वर्तमानेन नष्टसञ्ज्ञेन चेतसा । समता न मया काचिद् अहङ्कारे कृता मया
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā so'yaṃ bhūyo yunakti mām . idānīm avabuddho'smi nirmamo nirahaṅkṛtaḥ
||37||आत्मानं बहुधा कृत्वा सोऽयं भूयो युनक्ति माम् । इदानीम् अवबुद्धोऽस्मि निर्ममो निरहङ्कृतः
mamatvaṃ manasā nityam ahaṅkārakṛtātmakam . apalagnām imāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam
||38||ममत्वं मनसा नित्यम् अहङ्कारकृतात्मकम् । अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्
anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayāham acetasā . kṣemaṃ mama sahānena naivaikam anayā saha
||39||अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा । क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह
evaṃ paramasambodhāt pañcaviṃśo'nubuddhavān . akṣaratvaṃ nigacchati tyaktvā kṣaram anāmayam
||40||एवं परमसम्बोधात् पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् । अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम्
avyaktaṃ vyaktadharmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā . nirguṇaṃ prathamaṃ dṛṣṭvā tādṛg bhavati maithila
||41||अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा । निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल
akṣarakṣarayor etad uktaṃ tava nidarśanam . mayeha jñānasampannaṃ yathā śrutinidarśanāt
||42||अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् । मयेह ज्ञानसम्पन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात्
niḥsandigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca viśuddhaṃ vimalaṃ tathā . pravakṣyāmi tu te bhūyas tan nibodha yathāśrutam
||43||निःसन्दिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा । प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम्
sāṅkhyayogo mayā proktaḥ śāstradvayanidarśanāt . yad eva sāṅkhyaśāstroktaṃ yogadarśanam eva tat
||44||साङ्ख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् । यद् एव साङ्ख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत्
prabodhanaparaṃ jñānaṃ sāṅkhyānām avanīpate . vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā
||45||प्रबोधनपरं ज्ञानं साङ्ख्यानाम् अवनीपते । विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया
bṛhac caivam idaṃ śāstram ity āhur viduṣo janāḥ . asmiṃś ca śāstre yogānāṃ punarbhavapuraḥsaram
||46||बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः । अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम्
pañcaviṃśāt paraṃ tattvaṃ paṭhyate ca narādhipa . sāṅkhyānāṃ tu paraṃ tattvaṃ yathāvad anuvarṇitam
||47||पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप । साङ्ख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम्
buddham apratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ . budhyamānaṃ ca buddhatvaṃ prāhur yoganidarśanam
||48||बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः । बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).