adhyāyaḥ 152
brahmovāca:
nandītaṭam iti khyātaṃ tīrthaṃ vedavido viduḥ . tasya prabhāvaṃ vakṣyāmi śṛṇu yatnena nārada
||1||नन्दीतटम् इति ख्यातं तीर्थं वेदविदो विदुः । तस्य प्रभावं वक्ष्यामि शृणु यत्नेन नारद
atriputro mahātejāś candramā iti viśrutaḥ . sarvān vedāṃś ca vidhivad dhanurvedaṃ yathāvidhi
||2||अत्रिपुत्रो महातेजाश् चन्द्रमा इति विश्रुतः । सर्वान् वेदांश् च विधिवद् धनुर्वेदं यथाविधि
adhītya jīvāt sarvāś ca vidyāś cānyā mahāmate . gurupūjāṃ karomīti jīvam āha sa candramāḥ . bṛhaspatis tadā prāha candraṃ śiṣyaṃ mudānvitaḥ
||3||अधीत्य जीवात् सर्वाश् च विद्याश् चान्या महामते । गुरुपूजां करोमीति जीवम् आह स चन्द्रमाः । बृहस्पतिस् तदा प्राह चन्द्रं शिष्यं मुदान्वितः
bṛhaspatir uvāca:
mama priyā tu jānīte tārā ratisamaprabhā
||4||मम प्रिया तु जानीते तारा रतिसमप्रभा
brahmovāca:
praṣṭuṃ tāṃ ca tadā prāyād antar veśma sa candramāḥ . tārāṃ tārāmukhīṃ dṛṣṭvā jagṛhe tāṃ kareṇa saḥ
||5||प्रष्टुं तां च तदा प्रायाद् अन्तर् वेश्म स चन्द्रमाः । तारां तारामुखीं दृष्ट्वा जगृहे तां करेण सः
svaveśma prati tāṃ lobhād balād ākarṣayat tadā . tāvad dhairyanidhir jñānī matimān vijitendriyaḥ
||6||स्ववेश्म प्रति तां लोभाद् बलाद् आकर्षयत् तदा । तावद् धैर्यनिधिर् ज्ञानी मतिमान् विजितेन्द्रियः
yāvan na kāminīnetravāgurābhir nibadhyate . viśeṣato rahaḥsaṃsthāṃ kāminīm āyatekṣaṇām
||7||यावन् न कामिनीनेत्रवागुराभिर् निबध्यते । विशेषतो रहःसंस्थां कामिनीम् आयतेक्षणाम्
vilokya na mano yāti kasya kāmeṣu vaśyatām . ata evānyapuruṣadarśanaṃ na kadācana
||8||विलोक्य न मनो याति कस्य कामेषु वश्यताम् । अत एवान्यपुरुषदर्शनं न कदाचन
kulavadhvā rahaḥ kāryaṃ bhītayā śīlavipluteḥ . vijñāya tat parijanāt sahasotthāya nirgataḥ
||9||कुलवध्वा रहः कार्यं भीतया शीलविप्लुतेः । विज्ञाय तत् परिजनात् सहसोत्थाय निर्गतः
dṛṣṭvā tad duṣkṛtaṃ karma bṛhaspatir udāradhīḥ . śaśāpa kopāc cākṣipya vāgbhir vipriyakāribhiḥ
||10||दृष्ट्वा तद् दुष्कृतं कर्म बृहस्पतिर् उदारधीः । शशाप कोपाच् चाक्षिप्य वाग्भिर् विप्रियकारिभिः
parābhibhūtām ālokya kāntāṃ kaḥ soḍhum īśvaraḥ . yuyudhe tena jīvo'pi devaś candramasā ruṣā
||11||पराभिभूताम् आलोक्य कान्तां कः सोढुम् ईश्वरः । युयुधे तेन जीवोऽपि देवश् चन्द्रमसा रुषा
na śāpair hanyate candro nāyudhaiḥ suramantritaiḥ . bṛhaspatipraṇītaiś ca na mantrair hanyate śaśī
||12||न शापैर् हन्यते चन्द्रो नायुधैः सुरमन्त्रितैः । बृहस्पतिप्रणीतैश् च न मन्त्रैर् हन्यते शशी
tadā candras tu tāṃ tārāṃ nītvā saṃsthāpya mandire . bubhuje bahuvarṣāṇi rohiṇīṃ cākutobhayaḥ
||13||तदा चन्द्रस् तु तां तारां नीत्वा संस्थाप्य मन्दिरे । बुभुजे बहुवर्षाणि रोहिणीं चाकुतोभयः
na jīyeta tadā devair na kopaiḥ śāpamantrakaiḥ . na rājabhir na ṛṣibhir na sāmnā bhedadaṇḍanaiḥ
||14||न जीयेत तदा देवैर् न कोपैः शापमन्त्रकैः । न राजभिर् न ऋषिभिर् न साम्ना भेददण्डनैः
yadā bhāryāṃ na lebhe'sau guruḥ sarvaprayatnataḥ . sarvopāyakṣaye jīvas tadā nītim athāsmarat
||15||यदा भार्यां न लेभेऽसौ गुरुः सर्वप्रयत्नतः । सर्वोपायक्षये जीवस् तदा नीतिम् अथास्मरत्
apamānaṃ puraskṛtya mānaṃ kṛtvā tu pṛṣṭhataḥ . svārtham uddharate prājñaḥ svārthabhraṃśo hi mūrkhatā
||16||अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा तु पृष्ठतः । स्वार्थम् उद्धरते प्राज्ञः स्वार्थभ्रंशो हि मूर्खता
sādhyaṃ kenāpy upāyena jānadbhiḥ puruṣaiḥ phalam . vṛthābhimāninaḥ śīghraṃ vipadyante vimohitāḥ
||17||साध्यं केनाप्य् उपायेन जानद्भिः पुरुषैः फलम् । वृथाभिमानिनः शीघ्रं विपद्यन्ते विमोहिताः
evaṃ niścitya medhāvī śukraṃ gatvā nyavedayat . tam āgataṃ kavir jñātvā sammānenābhyanandayat
||18||एवं निश्चित्य मेधावी शुक्रं गत्वा न्यवेदयत् । तम् आगतं कविर् ज्ञात्वा सम्मानेनाभ्यनन्दयत्
upaviṣṭaṃ suviśrāntaṃ pūjitaṃ ca yathāvidhi . paryapṛcchad daityagurus tadāgamanakāraṇam
||19||उपविष्टं सुविश्रान्तं पूजितं च यथाविधि । पर्यपृच्छद् दैत्यगुरुस् तदागमनकारणम्
gṛhāgatasya vimukhāḥ śatravo'py uttamā nahi . tasmai sa vistareṇāha bhāryāharaṇam āditaḥ
||20||गृहागतस्य विमुखाः शत्रवोऽप्य् उत्तमा नहि । तस्मै स विस्तरेणाह भार्याहरणम् आदितः
bṛhaspates tadā vākyaṃ śrutvā kopānvitaḥ kaviḥ . aparādhaṃ tu candrasya mene śiṣyasya nārada . atikramam imaṃ śrutvā kopāt kavir athābravīt
||21||बृहस्पतेस् तदा वाक्यं श्रुत्वा कोपान्वितः कविः । अपराधं तु चन्द्रस्य मेने शिष्यस्य नारद । अतिक्रमम् इमं श्रुत्वा कोपात् कविर् अथाब्रवीत्
śukra uvāca:
tadā bhokṣye tadā pāsye tadā svapsye tadā vade . yadānaye priyāṃ bhrātas tava bhāryāṃ parārditām
||22||तदा भोक्ष्ये तदा पास्ये तदा स्वप्स्ये तदा वदे । यदानये प्रियां भ्रातस् तव भार्यां परार्दिताम्
tām ānīya bhavaṃ pūjya candraṃ śaptvā gurudruham . paścād bhokṣye mahābāho śṛṇu vācaṃ graheśvara
||23||ताम् आनीय भवं पूज्य चन्द्रं शप्त्वा गुरुद्रुहम् । पश्चाद् भोक्ष्ये महाबाहो शृणु वाचं ग्रहेश्वर
brahmovāca:
evam uktvā sa jīvena daityācāryo jagāma ha . śivam ārādhya yatnena paraṃ sāmarthyam āptavān
||24||एवम् उक्त्वा स जीवेन दैत्याचार्यो जगाम ह । शिवम् आराध्य यत्नेन परं सामर्थ्यम् आप्तवान्
varān avāpya vividhāñ śaṅkarād bhāvapūjitāt . śivaprasādāt kiṃ nāma dehinām iha durlabham
||25||वरान् अवाप्य विविधाञ् शङ्कराद् भावपूजितात् । शिवप्रसादात् किं नाम देहिनाम् इह दुर्लभम्
jagāma śukro jīvena tārayā yatra candramāḥ . vartate taṃ śaśāpoccaiḥ śṛṇu tvaṃ candra me vacaḥ
||26||जगाम शुक्रो जीवेन तारया यत्र चन्द्रमाः । वर्तते तं शशापोच्चैः शृणु त्वं चन्द्र मे वचः
yasmāt pāpataraṃ karma tvayā pāpa madāt kṛtam . kuṣṭhī bhūyās tataś candraṃ śaśāpaivaṃ ruṣā kaviḥ
||27||यस्मात् पापतरं कर्म त्वया पाप मदात् कृतम् । कुष्ठी भूयास् ततश् चन्द्रं शशापैवं रुषा कविः
kaviśāpapradagdho'bhūt tadaiva mṛgalāñchanaḥ . prāpuḥ kṣayaṃ na ke nāma gurusvāmisakhidruhaḥ
||28||कविशापप्रदग्धोऽभूत् तदैव मृगलाञ्छनः । प्रापुः क्षयं न के नाम गुरुस्वामिसखिद्रुहः
tatyāja tāṃ sa candro'pi tāṃ tārāṃ jagṛhe kaviḥ . śukro'pi devān āhūya ṛṣīn pitṛgaṇāṃs tathā
||29||तत्याज तां स चन्द्रोऽपि तां तारां जगृहे कविः । शुक्रोऽपि देवान् आहूय ऋषीन् पितृगणांस् तथा
nadīr nadāṃś ca vividhān oṣadhīś ca pativratāḥ . tataḥ sampraṣṭum ārebhe tārāvṛttaviniṣkrayam
||30||नदीर् नदांश् च विविधान् ओषधीश् च पतिव्रताः । ततः सम्प्रष्टुम् आरेभे तारावृत्तविनिष्क्रयम्
tataḥ śrutiḥ surān āha gautamyāṃ bhaktitas tv iyam . snānaṃ karotu jīvena tārā pūtā bhaviṣyati
||31||ततः श्रुतिः सुरान् आह गौतम्यां भक्तितस् त्व् इयम् । स्नानं करोतु जीवेन तारा पूता भविष्यति
rahasyam etat paramaṃ na kathyaṃ yasya kasyacit . sarvāsv api daśāsv eha śaraṇaṃ gautamī nṛṇām
||32||रहस्यम् एतत् परमं न कथ्यं यस्य कस्यचित् । सर्वास्व् अपि दशास्व् एह शरणं गौतमी नृणाम्
tathākaroc caiva tārā bhartrā snānaṃ yathāvidhi . puṣpavṛṣṭir abhūt tatra jayaśabdo vyavartata
||33||तथाकरोच् चैव तारा भर्त्रा स्नानं यथाविधि । पुष्पवृष्टिर् अभूत् तत्र जयशब्दो व्यवर्तत
punar vai devā adaduḥ punar manuṣyā uta . rājānaḥ satyaṃ kṛṇvānā brahmajāyāṃ punar daduḥ
||34||पुनर् वै देवा अददुः पुनर् मनुष्या उत । राजानः सत्यं कृण्वाना ब्रह्मजायां पुनर् ददुः
punar dattvā brahmajāyāṃ kṛtāṃ devair akalmaṣām . sarvaṃ kṣemam abhūt tatra tasmāt tīrthaṃ mahāmune
||35||पुनर् दत्त्वा ब्रह्मजायां कृतां देवैर् अकल्मषाम् । सर्वं क्षेमम् अभूत् तत्र तस्मात् तीर्थं महामुने
punar dattvā brahmajāyāṃ kṛtāṃ devair akalmaṣām . sarvaṃ kṣemam abhūt tatra tasmāt tīrthaṃ mahāmune . tad abhūt sakalāghaughadhvaṃsanaṃ sarvakāmadam . ānandaṃ kṣemam abhavat surāṇām asurāriṇām
||36||पुनर् दत्त्वा ब्रह्मजायां कृतां देवैर् अकल्मषाम् । सर्वं क्षेमम् अभूत् तत्र तस्मात् तीर्थं महामुने । तद् अभूत् सकलाघौघध्वंसनं सर्वकामदम् । आनन्दं क्षेमम् अभवत् सुराणाम् असुरारिणाम्
bṛhaspateś ca śukrasya tārāyāś ca viśeṣataḥ . paramānandam āpanno gurur gaṅgām abhāṣata
||37||बृहस्पतेश् च शुक्रस्य तारायाश् च विशेषतः । परमानन्दम् आपन्नो गुरुर् गङ्गाम् अभाषत
gurur uvāca:
tvaṃ gautami sadā pūjyā sarveṣām api muktidā . viśeṣatas tu siṃhasthe mayi trailokyapāvanī
||38||त्वं गौतमि सदा पूज्या सर्वेषाम् अपि मुक्तिदा । विशेषतस् तु सिंहस्थे मयि त्रैलोक्यपावनी
bhaviṣyasi saricchreṣṭhe sarvatīrthaiḥ samanvitā . yāni kāni ca tīrthāni svargamṛtyurasātale . tvāṃ snātuṃ tāni yāsyanti mayi siṃhasthite'mbike
||39||भविष्यसि सरिच्छ्रेष्ठे सर्वतीर्थैः समन्विता । यानि कानि च तीर्थानि स्वर्गमृत्युरसातले । त्वां स्नातुं तानि यास्यन्ति मयि सिंहस्थितेऽम्बिके
brahmovāca:
dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyam ārogyaśrīvivardhanam . saubhāgyaiśvaryajananaṃ tīrtham ānandanāmakam
||40||धन्यं यशस्यम् आयुष्यम् आरोग्यश्रीविवर्धनम् । सौभाग्यैश्वर्यजननं तीर्थम् आनन्दनामकम्
tatra pañca sahasrāṇi tīrthāny āha sa gautamaḥ . smaraṇāt paṭhanād vāpi iṣṭaiḥ saṃyujyate sadā
||41||तत्र पञ्च सहस्राणि तीर्थान्य् आह स गौतमः । स्मरणात् पठनाद् वापि इष्टैः संयुज्यते सदा
śivasyātra niviṣṭasya nandī gaṅgātaṭe'niśam . sākṣāc caraty asau dharmas tasmān nandītaṭaṃ smṛtam . ānandam api tat tīrthaṃ sarvānandavivardhanāt
||42||शिवस्यात्र निविष्टस्य नन्दी गङ्गातटेऽनिशम् । साक्षाच् चरत्य् असौ धर्मस् तस्मान् नन्दीतटं स्मृतम् । आनन्दम् अपि तत् तीर्थं सर्वानन्दविवर्धनात्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).