adhyāyaḥ 176
munaya ūcuḥ:
nahi nas tṛptir astīha śṛṇvatāṃ bhagavatkathām . punar eva paraṃ guhyaṃ vaktum arhasy aśeṣataḥ
||1||नहि नस् तृप्तिर् अस्तीह शृण्वतां भगवत्कथाम् । पुनर् एव परं गुह्यं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः
anantavāsudevasya na samyag varṇitaṃ tvayā . śrotum icchāmahe deva vistareṇa vadasva naḥ
||2||अनन्तवासुदेवस्य न सम्यग् वर्णितं त्वया । श्रोतुम् इच्छामहे देव विस्तरेण वदस्व नः
brahmovāca:
pravakṣyāmi muniśreṣṭhāḥ sārāt sārataraṃ param . anantavāsudevasya māhātmyaṃ bhuvi durlabham
||3||प्रवक्ष्यामि मुनिश्रेष्ठाः सारात् सारतरं परम् । अनन्तवासुदेवस्य माहात्म्यं भुवि दुर्लभम्
ādikalpe purā viprās tv aham avyaktajanmavān . viśvakarmāṇam āhūya vacanaṃ proktavān idam
||4||आदिकल्पे पुरा विप्रास् त्व् अहम् अव्यक्तजन्मवान् । विश्वकर्माणम् आहूय वचनं प्रोक्तवान् इदम्
variṣṭhaṃ devaśilpīndraṃ viśvakarmāgrakarmiṇam . pratimāṃ vāsudevasya kuru śailamayīṃ bhuvi
||5||वरिष्ठं देवशिल्पीन्द्रं विश्वकर्माग्रकर्मिणम् । प्रतिमां वासुदेवस्य कुरु शैलमयीं भुवि
yāṃ prekṣya vidhivad bhaktāḥ sendrā vai mānuṣādayaḥ . yena dānavarakṣobhyo vijñāya sumahad bhayam
||6||यां प्रेक्ष्य विधिवद् भक्ताः सेन्द्रा वै मानुषादयः । येन दानवरक्षोभ्यो विज्ञाय सुमहद् भयम्
tridivaṃ samanuprāpya sumeruśikharaṃ ciram . vāsudevaṃ samārādhya nirātaṅkā vasanti te
||7||त्रिदिवं समनुप्राप्य सुमेरुशिखरं चिरम् । वासुदेवं समाराध्य निरातङ्का वसन्ति ते
mama tad vacanaṃ śrutvā viśvakarmā tu tatkṣaṇāt . cakāra pratimāṃ śuddhāṃ śaṅkhacakragadādharām
||8||मम तद् वचनं श्रुत्वा विश्वकर्मा तु तत्क्षणात् । चकार प्रतिमां शुद्धां शङ्खचक्रगदाधराम्
sarvalakṣaṇasaṃyuktāṃ puṇḍarīkāyatekṣaṇām . śrīvatsalakṣmasaṃyuktām atyugrāṃ pratimottamām
||9||सर्वलक्षणसंयुक्तां पुण्डरीकायतेक्षणाम् । श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्ताम् अत्युग्रां प्रतिमोत्तमाम्
vanamālāvṛtoraskāṃ mukuṭāṅgadadhāriṇīm . pītavastrāṃ supīnāṃsāṃ kuṇḍalābhyām alaṅkṛtām
||10||वनमालावृतोरस्कां मुकुटाङ्गदधारिणीम् । पीतवस्त्रां सुपीनांसां कुण्डलाभ्याम् अलङ्कृताम्
evaṃ sā pratimā divyā guhyamantrais tadā svayam . pratiṣṭhākālam āsādya mayāsau nirmitā purā
||11||एवं सा प्रतिमा दिव्या गुह्यमन्त्रैस् तदा स्वयम् । प्रतिष्ठाकालम् आसाद्य मयासौ निर्मिता पुरा
tasmin kāle tadā śakro devarāṭ khecaraiḥ saha . jagāma brahmasadanam āruhya gajam uttamam
||12||तस्मिन् काले तदा शक्रो देवराट् खेचरैः सह । जगाम ब्रह्मसदनम् आरुह्य गजम् उत्तमम्
prasādya pratimāṃ śakraḥ snānadānaiḥ punaḥ punaḥ . pratimāṃ tāṃ samārādhya svapuraṃ punar āgamat
||13||प्रसाद्य प्रतिमां शक्रः स्नानदानैः पुनः पुनः । प्रतिमां तां समाराध्य स्वपुरं पुनर् आगमत्
tāṃ samārādhya suciraṃ yatavākkāyamānasaḥ . vṛtrādyān asurān krūrān namucipramukhān sa ca
||14||तां समाराध्य सुचिरं यतवाक्कायमानसः । वृत्राद्यान् असुरान् क्रूरान् नमुचिप्रमुखान् स च
nihatya dānavān bhīmān bhuktavān bhuvanatrayam . dvitīye ca yuge prāpte tretāyāṃ rākṣasādhipaḥ
||15||निहत्य दानवान् भीमान् भुक्तवान् भुवनत्रयम् । द्वितीये च युगे प्राप्ते त्रेतायां राक्षसाधिपः
babhūva sumahāvīryo daśagrīvaḥ pratāpavān . daśa varṣasahasrāṇi nirāhāro jitendriyaḥ
||16||बभूव सुमहावीर्यो दशग्रीवः प्रतापवान् । दश वर्षसहस्राणि निराहारो जितेन्द्रियः
cacāra vratam atyugraṃ tapaḥ paramaduścaram . tapasā tena tuṣṭo'haṃ varaṃ tasmai pradattavān
||17||चचार व्रतम् अत्युग्रं तपः परमदुश्चरम् । तपसा तेन तुष्टोऽहं वरं तस्मै प्रदत्तवान्
avadhyaḥ sarvadevānāṃ sa daityoragarakṣasām . śāpapraharaṇair ugrair avadhyo yamakiṅkaraiḥ
||18||अवध्यः सर्वदेवानां स दैत्योरगरक्षसाम् । शापप्रहरणैर् उग्रैर् अवध्यो यमकिङ्करैः
varaṃ prāpya tadā rakṣo yakṣān sarvagaṇān imān . dhanādhyakṣaṃ vinirjitya śakraṃ jetuṃ samudyataḥ
||19||वरं प्राप्य तदा रक्षो यक्षान् सर्वगणान् इमान् । धनाध्यक्षं विनिर्जित्य शक्रं जेतुं समुद्यतः
saṅgrāmaṃ sumahāghoraṃ kṛtvā devaiḥ sa rākṣasaḥ . devarājaṃ vinirjitya tadā indrajiteti vai
||20||सङ्ग्रामं सुमहाघोरं कृत्वा देवैः स राक्षसः । देवराजं विनिर्जित्य तदा इन्द्रजितेति वै
rākṣasas tatsuto nāma meghanādaḥ pralabdhavān . amarāvatīṃ tataḥ prāpya devarājagṛhe śubhe
||21||राक्षसस् तत्सुतो नाम मेघनादः प्रलब्धवान् । अमरावतीं ततः प्राप्य देवराजगृहे शुभे
dadarśāñjanasaṅkāśāṃ rāvaṇas tu balānvitaḥ . pratimāṃ vāsudevasya sarvalakṣaṇasaṃyutām
||22||ददर्शाञ्जनसङ्काशां रावणस् तु बलान्वितः । प्रतिमां वासुदेवस्य सर्वलक्षणसंयुताम्
śrīvatsalakṣmasaṃyuktāṃ padmapattrāyatekṣaṇām . vanamālāvṛtoraskāṃ mukuṭāṅgadabhūṣitām
||23||श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्तां पद्मपत्त्रायतेक्षणाम् । वनमालावृतोरस्कां मुकुटाङ्गदभूषिताम्
śaṅkhacakragadāhastāṃ pītavastrāṃ caturbhujām . sarvābharaṇasaṃyuktāṃ sarvakāmaphalapradām
||24||शङ्खचक्रगदाहस्तां पीतवस्त्रां चतुर्भुजाम् । सर्वाभरणसंयुक्तां सर्वकामफलप्रदाम्
vihāya ratnasaṅghāṃś ca pratimāṃ śubhalakṣaṇām . puṣpakeṇa vimānena laṅkāṃ prāsthāpayad drutam
||25||विहाय रत्नसङ्घांश् च प्रतिमां शुभलक्षणाम् । पुष्पकेण विमानेन लङ्कां प्रास्थापयद् द्रुतम्
purādhyakṣaḥ sthitaḥ śrīmān dharmātmā sa vibhīṣaṇaḥ . rāvaṇasyānujo mantrī nārāyaṇaparāyaṇaḥ
||26||पुराध्यक्षः स्थितः श्रीमान् धर्मात्मा स विभीषणः । रावणस्यानुजो मन्त्री नारायणपरायणः
dṛṣṭvā tāṃ pratimāṃ divyāṃ devendrabhavanacyutām . romāñcitatanur bhūtvā vismayaṃ samapadyata
||27||दृष्ट्वा तां प्रतिमां दिव्यां देवेन्द्रभवनच्युताम् । रोमाञ्चिततनुर् भूत्वा विस्मयं समपद्यत
praṇamya śirasā devaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā . adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ
||28||प्रणम्य शिरसा देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः
ity uktvā sa tu dharmātmā praṇipatya muhur muhuḥ . jyeṣṭhaṃ bhrātaram āsādya kṛtāñjalir abhāṣata
||29||इत्य् उक्त्वा स तु धर्मात्मा प्रणिपत्य मुहुर् मुहुः । ज्येष्ठं भ्रातरम् आसाद्य कृताञ्जलिर् अभाषत
rājan pratimayā tvaṃ me prasādaṃ kartum arhasi . yām ārādhya jagannātha nistareyaṃ bhavārṇavam
||30||राजन् प्रतिमया त्वं मे प्रसादं कर्तुम् अर्हसि । याम् आराध्य जगन्नाथ निस्तरेयं भवार्णवम्
bhrātur vacanam ākarṇya rāvaṇas taṃ tadābravīt . gṛhāṇa pratimāṃ vīra tv anayā kiṃ karomy aham
||31||भ्रातुर् वचनम् आकर्ण्य रावणस् तं तदाब्रवीत् । गृहाण प्रतिमां वीर त्व् अनया किं करोम्य् अहम्
svayambhuvaṃ samārādhya trailokyaṃ vijaye tv aham . nānāścaryamayaṃ devaṃ sarvabhūtabhavodbhavam
||32||स्वयम्भुवं समाराध्य त्रैलोक्यं विजये त्व् अहम् । नानाश्चर्यमयं देवं सर्वभूतभवोद्भवम्
vibhīṣaṇo mahābuddhis tadā tāṃ pratimāṃ śubhām . śatam aṣṭottaraṃ cābdaṃ samārādhya janārdanam
||33||विभीषणो महाबुद्धिस् तदा तां प्रतिमां शुभाम् । शतम् अष्टोत्तरं चाब्दं समाराध्य जनार्दनम्
ajarāmaraṇaṃ prāptam aṇimādiguṇair yutam . rājyaṃ laṅkādhipatyaṃ ca bhogān bhuṅkte yathepsitān
||34||अजरामरणं प्राप्तम् अणिमादिगुणैर् युतम् । राज्यं लङ्काधिपत्यं च भोगान् भुङ्क्ते यथेप्सितान्
munaya ūcuḥ:
aho no vismayo jātaḥ śrutvedaṃ paramāmṛtam . anantavāsudevasya sambhavaṃ bhuvi durlabham
||35||अहो नो विस्मयो जातः श्रुत्वेदं परमामृतम् । अनन्तवासुदेवस्य सम्भवं भुवि दुर्लभम्
śrotum icchāmahe deva vistareṇa yathātatham . tasya devasya māhātmyaṃ vaktum arhasy aśeṣataḥ
||36||श्रोतुम् इच्छामहे देव विस्तरेण यथातथम् । तस्य देवस्य माहात्म्यं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः
brahmovāca:
tadā sa rākṣasaḥ krūro devagandharvakinnarān . lokapālān samanujān munisiddhāṃś ca pāpakṛt
||37||तदा स राक्षसः क्रूरो देवगन्धर्वकिन्नरान् । लोकपालान् समनुजान् मुनिसिद्धांश् च पापकृत्
vijitya samare sarvān ājahāra tadaṅganāḥ . saṃsthāpya nagarīṃ laṅkāṃ punaḥ sītārthamohitaḥ
||38||विजित्य समरे सर्वान् आजहार तदङ्गनाः । संस्थाप्य नगरीं लङ्कां पुनः सीतार्थमोहितः
śaṅkito mṛgarūpeṇa sauvarṇena ca rāvaṇaḥ . tataḥ kruddhena rāmeṇa raṇe saumitriṇā saha
||39||शङ्कितो मृगरूपेण सौवर्णेन च रावणः । ततः क्रुद्धेन रामेण रणे सौमित्रिणा सह
rāvaṇasya vadhārthāya hatvā vāliṃ manojavam . abhiṣiktaś ca sugrīvo yuvarājo'ṅgadas tathā
||40||रावणस्य वधार्थाय हत्वा वालिं मनोजवम् । अभिषिक्तश् च सुग्रीवो युवराजोऽङ्गदस् तथा
hanumān nalanīlaś ca jāmbavān panasas tathā . gavayaś ca gavākṣaś ca pāṭhīnaḥ paramaujasaḥ
||41||हनुमान् नलनीलश् च जाम्बवान् पनसस् तथा । गवयश् च गवाक्षश् च पाठीनः परमौजसः
etaiś cānyaiś ca bahubhir vānaraiḥ samahābalaiḥ . samāvṛto mahāghorai rāmo rājīvalocanaḥ
||42||एतैश् चान्यैश् च बहुभिर् वानरैः समहाबलैः । समावृतो महाघोरै रामो राजीवलोचनः
girīṇāṃ sarvasaṅghātaiḥ setuṃ baddhvā mahodadhau . balena mahatā rāmaḥ samuttīrya mahodadhim
||43||गिरीणां सर्वसङ्घातैः सेतुं बद्ध्वा महोदधौ । बलेन महता रामः समुत्तीर्य महोदधिम्
saṅgrāmam atulaṃ cakre rakṣogaṇasamanvitaḥ . yamahastaṃ prahastaṃ ca nikumbhaṃ kumbham eva ca
||44||सङ्ग्रामम् अतुलं चक्रे रक्षोगणसमन्वितः । यमहस्तं प्रहस्तं च निकुम्भं कुम्भम् एव च
narāntakaṃ mahāvīryaṃ tathā caiva yamāntakam . mālāḍhyaṃ mālikāḍhyaṃ ca hatvā rāmas tu vīryavān
||45||नरान्तकं महावीर्यं तथा चैव यमान्तकम् । मालाढ्यं मालिकाढ्यं च हत्वा रामस् तु वीर्यवान्
punar indrajitaṃ hatvā kumbhakarṇaṃ sarāvaṇam . vaidehīṃ cāgnināśodhya dattvā rājyaṃ vibhīṣaṇe
||46||पुनर् इन्द्रजितं हत्वा कुम्भकर्णं सरावणम् । वैदेहीं चाग्निनाशोध्य दत्त्वा राज्यं विभीषणे
vāsudevaṃ samādāya yānaṃ puṣpakam āruhat . līlayā samanuprāpad ayodhyāṃ pūrvapālitām
||47||वासुदेवं समादाय यानं पुष्पकम् आरुहत् । लीलया समनुप्रापद् अयोध्यां पूर्वपालिताम्
kaniṣṭhaṃ bharataṃ snehāc chatrughnaṃ bhaktavatsalaḥ . abhiṣicya tadā rāmaḥ sarvarājye'dhirājavat
||48||कनिष्ठं भरतं स्नेहाच् छत्रुघ्नं भक्तवत्सलः । अभिषिच्य तदा रामः सर्वराज्येऽधिराजवत्
purātanīṃ svamūrtiṃ ca samārādhya tato hariḥ . daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca
||49||पुरातनीं स्वमूर्तिं च समाराध्य ततो हरिः । दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च
bhuktvā sāgaraparyantāṃ medinīṃ sa tu rāghavaḥ . rājyam āsādya sugatiṃ vaiṣṇavaṃ padam āviśat
||50||भुक्त्वा सागरपर्यन्तां मेदिनीं स तु राघवः । राज्यम् आसाद्य सुगतिं वैष्णवं पदम् आविशत्
tāṃ cāpi pratimāṃ rāmaḥ samudreśāya dattavān . dhanyo rakṣayitāsi tvaṃ toyaratnasamanvitaḥ
||51||तां चापि प्रतिमां रामः समुद्रेशाय दत्तवान् । धन्यो रक्षयितासि त्वं तोयरत्नसमन्वितः
dvāparaṃ yugam āsādya yadā devo jagatpatiḥ . dharaṇyāś cānurodhena bhāvaśaithilyakāraṇāt
||52||द्वापरं युगम् आसाद्य यदा देवो जगत्पतिः । धरण्याश् चानुरोधेन भावशैथिल्यकारणात्
avatīrṇaḥ sa bhagavān vasudevakule prabhuḥ . kaṃsādīnāṃ vadhārthāya saṅkarṣaṇasahāyavān
||53||अवतीर्णः स भगवान् वसुदेवकुले प्रभुः । कंसादीनां वधार्थाय सङ्कर्षणसहायवान्
tadā tāṃ pratimāṃ viprāḥ sarvavāñchāphalapradām . sarvalokahitārthāya kasyacit kāraṇāntare
||54||तदा तां प्रतिमां विप्राः सर्ववाञ्छाफलप्रदाम् । सर्वलोकहितार्थाय कस्यचित् कारणान्तरे
tasmin kṣetravare puṇye durlabhe puruṣottame . ujjahāra svayaṃ toyāt samudraḥ saritāṃ patiḥ
||55||तस्मिन् क्षेत्रवरे पुण्ये दुर्लभे पुरुषोत्तमे । उज्जहार स्वयं तोयात् समुद्रः सरितां पतिः
tadā prabhṛti tatraiva kṣetre muktiprade dvijāḥ . āste sa devo devānāṃ sarvakāmaphalapradaḥ
||56||तदा प्रभृति तत्रैव क्षेत्रे मुक्तिप्रदे द्विजाः । आस्ते स देवो देवानां सर्वकामफलप्रदः
ye saṃśrayanti cānantaṃ bhaktyā sarveśvaraṃ prabhum . vāṅmanaḥkarmabhir nityaṃ te yānti paramaṃ padam
||57||ये संश्रयन्ति चानन्तं भक्त्या सर्वेश्वरं प्रभुम् । वाङ्मनःकर्मभिर् नित्यं ते यान्ति परमं पदम्
dṛṣṭvānantaṃ sakṛd bhaktyā sampūjya praṇipatya ca . rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ daśaguṇaṃ labhet
||58||दृष्ट्वानन्तं सकृद् भक्त्या सम्पूज्य प्रणिपत्य च । राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं दशगुणं लभेत्
sarvakāmasamṛddhena kāmagena suvarcasā . vimānenārkavarṇena kiṅkiṇījālamālinā
||59||सर्वकामसमृद्धेन कामगेन सुवर्चसा । विमानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना
triḥsaptakulam uddhṛtya divyastrīgaṇasevitaḥ . upagīyamāno gandharvair naro viṣṇupuraṃ vrajet
||60||त्रिःसप्तकुलम् उद्धृत्य दिव्यस्त्रीगणसेवितः । उपगीयमानो गन्धर्वैर् नरो विष्णुपुरं व्रजेत्
tatra bhuktvā varān bhogāñ jarāmaraṇavarjitaḥ . divyarūpadharaḥ śrīmān yāvad ābhūtasamplavam
||61||तत्र भुक्त्वा वरान् भोगाञ् जरामरणवर्जितः । दिव्यरूपधरः श्रीमान् यावद् आभूतसम्प्लवम्
puṇyakṣayād ihāyātaś caturvedī dvijottamaḥ . vaiṣṇavaṃ yogam āsthāya tato mokṣam avāpnuyāt
||62||पुण्यक्षयाद् इहायातश् चतुर्वेदी द्विजोत्तमः । वैष्णवं योगम् आस्थाय ततो मोक्षम् अवाप्नुयात्
evaṃ mayā tv ananto'sau kīrtito munisattamāḥ . kaḥ śaknoti guṇān vaktuṃ tasya varṣaśatair api
||63||एवं मया त्व् अनन्तोऽसौ कीर्तितो मुनिसत्तमाः । कः शक्नोति गुणान् वक्तुं तस्य वर्षशतैर् अपि
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).