adhyāyaḥ 23
munaya ūcuḥ:
kathitaṃ bhavatā sarvam asmākaṃ sakalaṃ tathā . bhuvarlokādikāṃl lokāñ śrotum icchāmahe vayam
||1||कथितं भवता सर्वम् अस्माकं सकलं तथा । भुवर्लोकादिकांल् लोकाञ् श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
tathaiva grahasaṃsthānaṃ pramāṇāni yathā tathā . samācakṣva mahābhāga yathāval lomaharṣaṇa
||2||तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथा तथा । समाचक्ष्व महाभाग यथावल् लोमहर्षण
lomaharṣaṇa uvāca:
ravicandramasor yāvan mayūkhair avabhāsyate . sasamudrasaricchailā tāvatī pṛthivī smṛtā
||3||रविचन्द्रमसोर् यावन् मयूखैर् अवभास्यते । ससमुद्रसरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता
yāvatpramāṇā pṛthivī vistāraparimaṇḍalā . nabhas tāvatpramāṇaṃ hi vistāraparimaṇḍalam
||4||यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डला । नभस् तावत्प्रमाणं हि विस्तारपरिमण्डलम्
bhūmer yojanalakṣe tu sauraṃ viprās tu maṇḍalam . lakṣe divākarāc cāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ sthitam
||5||भूमेर् योजनलक्षे तु सौरं विप्रास् तु मण्डलम् । लक्षे दिवाकराच् चापि मण्डलं शशिनः स्थितम्
pūrṇe śatasahasre tu yojanānāṃ niśākarāt . nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnam upariṣṭāt prakāśate
||6||पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नम् उपरिष्टात् प्रकाशते
dvilakṣe cottare viprā budho nakṣatramaṇḍalāt . tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ
||7||द्विलक्षे चोत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् । तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्य् उशना स्थितः
aṅgārako'pi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ . lakṣadvayena bhaumasya sthito devapurohitaḥ
||8||अङ्गारकोऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः । लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः
saurir bṛhaspater ūrdhvaṃ dvilakṣe samavasthitaḥ . saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāl lakṣam ekaṃ dvijottamāḥ
||9||सौरिर् बृहस्पतेर् ऊर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः । सप्तर्षिमण्डलं तस्माल् लक्षम् एकं द्विजोत्तमाः
ṛṣibhyas tu sahasrāṇāṃ śatād ūrdhvaṃ vyavasthitaḥ . meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiś cakrasya vai dhruvaḥ
||10||ऋषिभ्यस् तु सहस्राणां शताद् ऊर्ध्वं व्यवस्थितः । मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश् चक्रस्य वै ध्रुवः
trailokyam etat kathitaṃ saṅkṣepeṇa dvijottamāḥ . ijyāphalasya bhūr eṣā ijyā cātra pratiṣṭhitā
||11||त्रैलोक्यम् एतत् कथितं सङ्क्षेपेण द्विजोत्तमाः । इज्याफलस्य भूर् एषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता
dhruvād ūrdhvaṃ maharloko yatra te kalpavāsinaḥ . ekayojanakoṭī tu maharloko vidhīyate
||12||ध्रुवाद् ऊर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः । एकयोजनकोटी तु महर्लोको विधीयते
dve koṭyau tu jano loko yatra te brahmaṇaḥ sutāḥ . sanandanādyāḥ kathitā viprāś cāmalacetasaḥ
||13||द्वे कोट्यौ तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः । सनन्दनाद्याः कथिता विप्राश् चामलचेतसः
caturguṇottaraṃ cordhvaṃ janalokāt tapaḥ smṛtam . vairājā yatra te devāḥ sthitā dehavivarjitāḥ
||14||चतुर्गुणोत्तरं चोर्ध्वं जनलोकात् तपः स्मृतम् । वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता देहविवर्जिताः
ṣaḍguṇena tapolokāt satyaloko virājate . apunarmārakaṃ yatra siddhādimunisevitam
||15||षड्गुणेन तपोलोकात् सत्यलोको विराजते । अपुनर्मारकं यत्र सिद्धादिमुनिसेवितम्
pādagamyaṃ tu yat kiñcid vastv asti pṛthivīmayam . sa bhūrlokaḥ samākhyāto vistāro'sya mayoditaḥ
||16||पादगम्यं तु यत् किञ्चिद् वस्त्व् अस्ति पृथिवीमयम् । स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तारोऽस्य मयोदितः
bhūmisūryāntaraṃ yat tu siddhādimunisevitam . bhuvarlokas tu so'py ukto dvitīyo munisattamāḥ
||17||भूमिसूर्यान्तरं यत् तु सिद्धादिमुनिसेवितम् । भुवर्लोकस् तु सोऽप्य् उक्तो द्वितीयो मुनिसत्तमाः
dhruvasūryāntaraṃ yat tu niyutāni caturdaśa . svarlokaḥ so'pi kathito lokasaṃsthānacintakaiḥ
||18||ध्रुवसूर्यान्तरं यत् तु नियुतानि चतुर्दश । स्वर्लोकः सोऽपि कथितो लोकसंस्थानचिन्तकैः
trailokyam etat kṛtakaṃ vipraiś ca paripaṭhyate . janas tapas tathā satyam iti cākṛtakaṃ trayam
||19||त्रैलोक्यम् एतत् कृतकं विप्रैश् च परिपठ्यते । जनस् तपस् तथा सत्यम् इति चाकृतकं त्रयम्
kṛtakākṛtako madhye maharloka iti smṛtaḥ . śūnyo bhavati kalpānte yo'ntaṃ na ca vinaśyati
||20||कृतकाकृतको मध्ये महर्लोक इति स्मृतः । शून्यो भवति कल्पान्ते योऽन्तं न च विनश्यति
ete sapta mahālokā mayā vaḥ kathitā dvijāḥ . pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasyaiṣa vistaraḥ
||21||एते सप्त महालोका मया वः कथिता द्विजाः । पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः
etad aṇḍakaṭāhena tiryag ūrdhvam adhas tathā . kapitthasya yathā bījaṃ sarvato vai samāvṛtam
||22||एतद् अण्डकटाहेन तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा । कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम्
daśottareṇa payasā dvijāś cāṇḍaṃ ca tad vṛtam . sa cāmbuparivāro'sau vahninā veṣṭito bahiḥ
||23||दशोत्तरेण पयसा द्विजाश् चाण्डं च तद् वृतम् । स चाम्बुपरिवारोऽसौ वह्निना वेष्टितो बहिः
vahnis tu vāyunā vāyur viprās tu nabhasāvṛtaḥ . ākāśo'pi muniśreṣṭhā mahatā pariveṣṭitaḥ
||24||वह्निस् तु वायुना वायुर् विप्रास् तु नभसावृतः । आकाशोऽपि मुनिश्रेष्ठा महता परिवेष्टितः
daśottarāṇy aśeṣāṇi viprāś caitāni sapta vai . mahāntaṃ ca samāvṛtya pradhānaṃ samavasthitam
||25||दशोत्तराण्य् अशेषाणि विप्राश् चैतानि सप्त वै । महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम्
anantasya na tasyāntaḥ saṅkhyānaṃ cāpi vidyate . tad anantam asaṅkhyātaṃ pramāṇenāpi vai yataḥ
||26||अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं चापि विद्यते । तद् अनन्तम् असङ्ख्यातं प्रमाणेनापि वै यतः
hetubhūtam aśeṣasya prakṛtiḥ sā parā dvijāḥ . aṇḍānāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasrāṇy ayutāni ca
||27||हेतुभूतम् अशेषस्य प्रकृतिः सा परा द्विजाः । अण्डानां तु सहस्राणां सहस्राण्य् अयुतानि च
īdṛśānāṃ tathā tatra koṭikoṭiśatāni ca . dāruṇy agnir yathā tailaṃ tile tadvat pumān iha
||28||ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च । दारुण्य् अग्निर् यथा तैलं तिले तद्वत् पुमान् इह
pradhāne'vasthito vyāpī cetanātmanivedanaḥ . pradhānaṃ ca pumāṃś caiva sarvabhūtānubhūtayā
||29||प्रधानेऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मनिवेदनः । प्रधानं च पुमांश् चैव सर्वभूतानुभूतया
viṣṇuśaktyā dvijaśreṣṭhā dhṛtau saṃśrayadharmiṇau . tayoḥ saiva pṛthagbhāve kāraṇaṃ saṃśrayasya ca
||30||विष्णुशक्त्या द्विजश्रेष्ठा धृतौ संश्रयधर्मिणौ । तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च
kṣobhakāraṇabhūtā ca sargakāle dvijottamāḥ . yathā śaityaṃ jale vāto bibharti kaṇikāgatam
||31||क्षोभकारणभूता च सर्गकाले द्विजोत्तमाः । यथा शैत्यं जले वातो बिभर्ति कणिकागतम्
jagac chaktis tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmakam . yathā ca pādapo mūlaskandhaśākhādisaṃyutaḥ
||32||जगच् छक्तिस् तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम् । यथा च पादपो मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः
ādyabījāt prabhavati bījāny anyāni vai tataḥ . prabhavanti tatas tebhyo bhavanty anye pare drumāḥ
||33||आद्यबीजात् प्रभवति बीजान्य् अन्यानि वै ततः । प्रभवन्ति ततस् तेभ्यो भवन्त्य् अन्ये परे द्रुमाः
te'pi tallakṣaṇadravyakāraṇānugatā dvijāḥ . evam avyākṛtāt pūrvaṃ jāyante mahadādayaḥ
||34||तेऽपि तल्लक्षणद्रव्यकारणानुगता द्विजाः । एवम् अव्याकृतात् पूर्वं जायन्ते महदादयः
viśeṣāntās tatas tebhyaḥ sambhavanti surādayaḥ . tebhyaś ca putrās teṣāṃ tu putrāṇāṃ parame sutāḥ
||35||विशेषान्तास् ततस् तेभ्यः सम्भवन्ति सुरादयः । तेभ्यश् च पुत्रास् तेषां तु पुत्राणां परमे सुताः
bījād vṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayas taroḥ . bhūtānāṃ bhūtasargeṇa naivāsty apacayas tathā
||36||बीजाद् वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस् तरोः । भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्य् अपचयस् तथा
sannidhānād yathākāśakālādyāḥ kāraṇaṃ taroḥ . tathaivāpariṇāmena viśvasya bhagavān hariḥ
||37||सन्निधानाद् यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः । तथैवापरिणामेन विश्वस्य भगवान् हरिः
vrīhibīje yathā mūlaṃ nālaṃ pattrāṅkurau tathā . kāṇḍakoṣās tathā puṣpaṃ kṣīraṃ tadvac ca taṇḍulaḥ
||38||व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्त्राङ्कुरौ तथा । काण्डकोषास् तथा पुष्पं क्षीरं तद्वच् च तण्डुलः
tuṣāḥ kaṇāś ca santo vai yānty āvirbhāvam ātmanaḥ . prarohahetusāmagryam āsādya munisattamāḥ
||39||तुषाः कणाश् च सन्तो वै यान्त्य् आविर्भावम् आत्मनः । प्ररोहहेतुसामग्र्यम् आसाद्य मुनिसत्तमाः
tathā karmasv anekeṣu devādyās tanavaḥ sthitāḥ . viṣṇuśaktiṃ samāsādya praroham upayānti vai
||40||तथा कर्मस्व् अनेकेषु देवाद्यास् तनवः स्थिताः । विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहम् उपयान्ति वै
sa ca viṣṇuḥ paraṃ brahma yataḥ sarvam idaṃ jagat . jagac ca yo yatra cedaṃ yasmin vilayam eṣyati
||41||स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वम् इदं जगत् । जगच् च यो यत्र चेदं यस्मिन् विलयम् एष्यति
tad brahma paramaṃ dhāma sadasat paramaṃ padam . yasya sarvam abhedena jagad etac carācaram
||42||तद् ब्रह्म परमं धाम सदसत् परमं पदम् । यस्य सर्वम् अभेदेन जगद् एतच् चराचरम्
sa eva mūlaprakṛtir vyaktarūpī jagac ca saḥ . tasminn eva layaṃ sarvaṃ yāti tatra ca tiṣṭhati
||43||स एव मूलप्रकृतिर् व्यक्तरूपी जगच् च सः । तस्मिन्न् एव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति
kartā kriyāṇāṃ sa ca ijyate kratuḥ . sa eva tatkarmaphalaṃ ca tasya yat . yugādi yasmāc ca bhaved aśeṣato . harer na kiñcid vyatiriktam asti tat
||44||कर्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः । स एव तत्कर्मफलं च तस्य यत् । युगादि यस्माच् च भवेद् अशेषतो । हरेर् न किञ्चिद् व्यतिरिक्तम् अस्ति तत्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).