adhyāyaḥ 170
brahmovāca:
cakṣustīrtham iti khyātaṃ rūpasaubhāgyadāyakam . yatra yogeśvaro devo gautamyā dakṣiṇe taṭe
||1||चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् । यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे
puraṃ bhauvanam ākhyātaṃ girimūrdhny abhidhīyate . yatrāsau bhauvano rājā kṣatradharmaparāyaṇaḥ
||2||पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते । यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः
tasmin puravare kaścid brāhmaṇo vṛddhakauśikaḥ . tatputro gautama iti khyāto vedaviduttamaḥ
||3||तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः । तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः
tasya mātur manodoṣād viparīto'bhavad dvijaḥ . sakhā tasya vaṇik kaścin maṇikuṇḍala ucyate
||4||तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतोऽभवद् द्विजः । सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते
tena sakhyaṃ dvijasyāsīd viṣamaṃ dvijavaiśyayoḥ . śrīmaddaridrayor nityaṃ parasparahitaiṣiṇoḥ
||5||तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः । श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः
kadācid gautamo vaiśyaṃ vitteśaṃ maṇikuṇḍalam . prāhedaṃ vacanaṃ prītyā rahaḥ sthitvā punaḥ punaḥ
||6||कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् । प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः
gautama uvāca:
gacchāmo dhanam ādātuṃ parvatān udadhīn api . yauvanaṃ tad vṛthā jñeyaṃ vinā saukhyānukūlyataḥ . dhanaṃ vinā tat kathaṃ syād aho dhiṅ nirdhanaṃ naram
||7||गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि । यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः । धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम्
brahmovāca:
kuṇḍalo dvijam āhedaṃ matpitropārjitaṃ dhanam . bahv asti kiṃ dhanenādya kariṣye dvijasattama . dvijaḥ punar uvācedaṃ maṇikuṇḍalam ojasā
||8||कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् । बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम । द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा
gautama uvāca:
dharmārthajñānakāmānāṃ ko nu tṛptaḥ praśasyate . utkarṣaprāptir evaiṣāṃ sakhe ślāghyā śarīriṇām
||9||धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते । उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम्
svenaiva vyavasāyena dhanyā jīvanti jantavaḥ . paradattārthasantuṣṭāḥ kaṣṭajīvina eva te
||10||स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः । परदत्तार्थसन्तुष्टाः कष्टजीविन एव ते
sa putraḥ śasyate loke pitṛbhiś cābhinandyate . yaḥ paitryam abhilipseta na vācāpi tu kuṇḍala
||11||स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते । यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल
svabāhubalam āśritya yo'rthān arjayate sutaḥ . sa kṛtārtho bhavel loke paitryaṃ vittaṃ na tu spṛśet
||12||स्वबाहुबलम् आश्रित्य योऽर्थान् अर्जयते सुतः । स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत्
svayam ārjya suto vittaṃ pitre dāsyati bandhave . taṃ tu putraṃ vijānīyād itaro yonikīṭakaḥ
||13||स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे । तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः
brahmovāca:
etac chrutvā tu tad vākyaṃ brāhmaṇasyābhilāṣiṇaḥ . tatheti matvā tadvākyaṃ ratnāny ādāya satvaraḥ
||14||एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः । तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः
ātmakīyāni vittāni gautamāya nyavedayat . dhanenaitena deśāṃś ca paribhramya yathāsukham
||15||आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् । धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम्
dhanāny ādāya vittāni punar eṣyāmahe gṛham . satyam eva vaṇig vakti sa tu vipraḥ pratārakaḥ
||16||धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् । सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः
pāpātmā pāpacittaṃ ca na bubodha vaṇig dvijam . tau parasparam āmantrya mātāpitror ajānatoḥ
||17||पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् । तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः
deśād deśāntaraṃ yātau dhanārthaṃ tau vaṇigdvijau . vaṇigghastasthitaṃ vittaṃ brāhmaṇo hartum icchati
||18||देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ । वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति
brāhmaṇa uvāca:
yena kenāpy upāyena tad dhanaṃ hi samāhare . aho pṛthivyāṃ ramyāṇi nagarāṇi sahasraśaḥ
||19||येन केनाप्य् उपायेन तद् धनं हि समाहरे । अहो पृथिव्यां रम्याणि नगराणि सहस्रशः
iṣṭapradātryaḥ kāmasya devatā iva yoṣitaḥ . manoharās tatra tatra santi kiṃ kriyate mayā
||20||इष्टप्रदात्र्यः कामस्य देवता इव योषितः । मनोहरास् तत्र तत्र सन्ति किं क्रियते मया
dhanam āhṛtya yatnena yoṣidbhyo yadi dīyate . bhujyante tās tato nityaṃ saphalaṃ jīvitaṃ hi tat
||21||धनम् आहृत्य यत्नेन योषिद्भ्यो यदि दीयते । भुज्यन्ते तास् ततो नित्यं सफलं जीवितं हि तत्
nṛtyagītarato nityaṃ paṇyastrībhir alaṅkṛtaḥ . bhokṣye kathaṃ tu tad vittaṃ vaiśyān maddhastam āgatam
||22||नृत्यगीतरतो नित्यं पण्यस्त्रीभिर् अलङ्कृतः । भोक्ष्ये कथं तु तद् वित्तं वैश्यान् मद्धस्तम् आगतम्
brahmovāca:
evaṃ cintayamāno'sau gautamaḥ prahasann iva . maṇikuṇḍalam āhedam adharmād eva jantavaḥ
||23||एवं चिन्तयमानोऽसौ गौतमः प्रहसन्न् इव । मणिकुण्डलम् आहेदम् अधर्माद् एव जन्तवः
vṛddhiṃ sukham abhīṣṭāni prāpnuvanti na saṃśayaḥ . dharmiṣṭhāḥ prāṇino loke dṛśyante duḥkhabhāginaḥ
||24||वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः । धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः
tasmād dharmeṇa kiṃ tena duḥkhaikaphalahetunā
||25||तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना
brahmovāca:
nety uvāca tato vaiśyaḥ sukhaṃ dharme pratiṣṭhitam . pāpe duḥkhaṃ bhayaṃ śoko dāridryaṃ kleśa eva ca . yato dharmas tato muktiḥ svadharmaḥ kiṃ vinaśyati
||26||नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् । पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च । यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति
brahmovāca:
evaṃ vivadatos tatra samparāyas tayor abhūt . yasya pakṣo bhavej jyāyān sa parārtham avāpnuyāt
||27||एवं विवदतोस् तत्र सम्परायस् तयोर् अभूत् । यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात्
pṛcchāvaḥ kasya prābalyaṃ dharmiṇo vāpy adharmiṇaḥ . vedāt tu laukikaṃ jyeṣṭhaṃ loke dharmāt sukhaṃ bhavet
||28||पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः । वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत्
evaṃ vivadamānau tāv ūcatuḥ sakalāñ janān . dharmasya vāpy adharmasya prābalyam anayor bhuvi
||29||एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् । धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि
tad vadantu yathāvṛttam evam ūcatur ojasā . evaṃ tatrocire kecid ye dharmeṇānuvartinaḥ
||30||तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा । एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः
tair duḥkham anubhūyate pāpiṣṭhāḥ sukhino janāḥ . samparāye dhanaṃ sarvaṃ jitaṃ vipre nyavedayat
||31||तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः । सम्पराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत्
maṇimān dharmavicchreṣṭhaḥ punar dharmaṃ praśaṃsati . maṇimantaṃ dvijaḥ prāha kiṃ dharmam anuśaṃsasi .
||32||मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति । मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि ।
brahmovāca:
tatheti cety āha vaiśyo brāhmaṇaḥ punar abravīt
||32||तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत्
brāhmaṇa uvāca:
jitaṃ mayā dhanaṃ vaiśya nirlajjaḥ kiṃ nu bhāṣase . mayaiva vijito dharmo yatheṣṭacaraṇātmanā
||33||जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे । मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना
brahmovāca:
tad brāhmaṇavacaḥ śrutvā vaiśyaḥ sasmita ūcivān
||34||तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान्
vaiśya uvāca:
pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu . tathaiva tān sakhe manye yeṣāṃ dharmo na vidyate
||35||पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु । तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते
caturṇāṃ puruṣārthānāṃ dharmaḥ prathama ucyate . paścād arthaś ca kāmaś ca sa dharmo mayi tiṣṭhati . kathaṃ brūṣe dvijaśreṣṭha mayā vijitam ity adaḥ
||36||चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते । पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति । कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः
brahmovāca:
dvijo vaiśyaṃ punaḥ prāha hastābhyāṃ jāyatāṃ paṇaḥ . tatheti manyate vaiśyas tau gatvā punar ūcatuḥ
||37||द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः । तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः
pūrvaval laukikān gatvā jitam ity abravīd dvijaḥ . karau chittvā tataḥ prāha kathaṃ dharmaṃ tu manyase . ākṣipto brāhmaṇenaivaṃ vaiśyo vacanam abravīt
||38||पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः । करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे । आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत्
vaiśya uvāca:
dharmam eva paraṃ manye prāṇaiḥ kaṇṭhagatair api . mātā pitā suhṛd bandhur dharma eva śarīriṇām
||39||धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि । माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम्
brahmovāca:
evaṃ vivadamānau tāv arthavān brāhmaṇo'bhavat . vimukto vaiśyakas tatra bāhubhyāṃ ca dhanena ca
||40||एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणोऽभवत् । विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च
evaṃ bhramantau samprāptau gaṅgāṃ yogeśvaraṃ harim . yadṛcchayā muniśreṣṭha mithas tāv ūcatuḥ punaḥ
||41||एवं भ्रमन्तौ सम्प्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् । यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः
vaiśyo gaṅgāṃ tu yogeśaṃ dharmam eva praśaṃsati . atikopād dvijo vaiśyam ākṣipan punar abravīt
||42||वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति । अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत्
brāhmaṇa uvāca:
gataṃ dhanaṃ karau chinnāv avaśiṣṭo'subhir bhavān . tvam anyathā yadi brūṣa āhariṣye'sinā śiraḥ
||43||गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टोऽसुभिर् भवान् । त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्येऽसिना शिरः
brahmovāca:
vihasya punar āhedaṃ vaiśyo gautamam añjasā
||44||विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा
vaiśya uvāca:
dharmam eva paraṃ manye yathecchasi tathā kuru . brāhmaṇāṃś ca gurūn devān vedān dharmaṃ janārdanam
||45||धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु । ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम्
yas tu nindayate pāpo nāsau spṛśyo'tha pāpakṛt . upekṣaṇīyo durvṛttaḥ pāpātmā dharmadūṣakaḥ
||46||यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्योऽथ पापकृत् । उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः
brahmovāca:
tataḥ prāha sa kopena dharmaṃ yady anuśaṃsasi . āvayoḥ prāṇayor atra paṇaḥ syād iti vai mune
||47||ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि । आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने
evam ukte gautamena tathety āha vaṇik tadā . punar apy ūcatur ubhau lokāṃl lokās tathocire
||48||एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा । पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे
yogeśvarasya purato gautamyā dakṣiṇe taṭe . taṃ nipātya viśaṃ vipraś cakṣur utpāṭya cābravīt
||49||योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे । तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत्
vipra uvāca:
gato'sīmāṃ daśāṃ vaiśya nityaṃ dharmapraśaṃsayā . gataṃ dhanaṃ gataṃ cakṣuś cheditau karapallavau . pṛṣṭo'si mitra gacchāmi maivaṃ brūyāḥ kathāntare
||50||गतोऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया । गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ । पृष्टोऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे
brahmovāca:
tasmin prayāte vaiśyo'sau cintayām āsa cetasi . hā kaṣṭaṃ me kim abhavad dharmaikamanaso hare
||51||तस्मिन् प्रयाते वैश्योऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि । हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे
sa kuṇḍalo vaṇikśreṣṭho nirdhano gatabāhukaḥ . gatanetraḥ śucaṃ prāpto dharmam evānusaṃsmaran
||52||स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः । गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन्
evaṃ bahuvidhāṃ cintāṃ kurvann āste mahītale . niśceṣṭo'tha nirutsāhaḥ patitaḥ śokasāgare
||53||एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले । निश्चेष्टोऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे
dināvasāne śarvaryām udite candramaṇḍale . ekādaśyāṃ śuklapakṣe tatrāyāti vibhīṣaṇaḥ
||54||दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले । एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः
sa tu yogeśvaraṃ devaṃ pūjayitvā yathāvidhi . snātvā tu gautamīṃ gaṅgāṃ saputro rākṣasair vṛtaḥ
||55||स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि । स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः
vibhīṣaṇasya hi suto vibhīṣaṇa ivāparaḥ . vaibhīṣaṇir iti khyātas tam apaśyad uvāca ha
||56||विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः । वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह
vaiśyasya vacanaṃ śrutvā yathāvṛttaṃ sa dharmavit . pitre nivedayām āsa laṅkeśāya mahātmane . sa tu laṅkeśvaraḥ prāha putraṃ prītyā guṇākaram
||57||वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् । पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने । स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम्
vibhīṣaṇa uvāca:
śrīmān rāmo mama gurus tasya mānyaḥ sakhā mama . hanumān iti vikhyātas tenānīto girir mahān
||58||श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम । हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान्
purā kāryāntare prāpte sarvauṣadhyāśrayo'calaḥ . jāte kārye tam ādāya himavantam athāgamat
||59||पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयोऽचलः । जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत्
viśalyakaraṇī ceti mṛtasañjīvanīti ca . tadānīya mahābuddhī rāmāyākliṣṭakarmaṇe
||60||विशल्यकरणी चेति मृतसञ्जीवनीति च । तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे
nivedayitvā tat sādhyaṃ tasmin vṛtte samāgataḥ . punar giriṃ samādāya āgacchad devaparvatam
||61||निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः । पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम्
tām ānīyāsya hṛdaye niveśaya hariṃ smaran . tataḥ prāpsyaty ayaṃ sarvam apekṣitam udāradhīḥ
||62||ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् । ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः
gacchatas tasya vegena viśalyakaraṇī punaḥ . apatad gautamītīre yatra yogeśvaro hariḥ
||63||गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः । अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः
vaibhīṣaṇir uvāca:
tām oṣadhīṃ mama pitar darśayāśu vilamba mā . parārtiśamanād anyac chreyo na bhuvanatraye
||64||ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा । परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये
brahmovāca:
vibhīṣaṇas tathety uktvā tāṃ putrasyāpy adarśayat . iṣe tvety asya vṛkṣasya śākhāṃ ciccheda tatsutaḥ . vaiśyasya cāpi vai prītyā santaḥ parahite ratāḥ
||65||विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् । इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः । वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः
vibhīṣaṇa uvāca:
yatrāpatan nage cāsmin sa vṛkṣas tu pratāpavān . tasya śākhāṃ samādāya hṛdaye'sya niveśaya . tatspṛṣṭamātra evāsau svakaṃ rūpam avāpnuyāt
||66||यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् । तस्य शाखां समादाय हृदयेऽस्य निवेशय । तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात्
brahmovāca:
etac chrutvā pitur vākyaṃ vaibhīṣaṇir udāradhīḥ . tathā cakāra vai samyak kāṣṭhakhaṇḍaṃ nyaveśayat
||67||एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः । तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत्
hṛdaye sa tu vaiśyo'pi sacakṣuḥ sakaro'bhavat . maṇimantrauṣadhīnāṃ hi vīryaṃ ko'pi na budhyate
||68||हृदये स तु वैश्योऽपि सचक्षुः सकरोऽभवत् । मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं कोऽपि न बुध्यते
tad eva kāṣṭham ādāya dharmam evānusaṃsmaran . snātvā tu gautamīṃ gaṅgāṃ tathā yogeśvaraṃ harim
||69||तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् । स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम्
namaskṛtvā punar agāt kāṣṭhakhaṇḍena vaiśyakaḥ . paribhraman nṛpapuraṃ mahāpuram iti śrutam
||70||नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः । परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम्
mahārāja iti khyātas tatra rājā mahābalaḥ . tasya nāsti sutaḥ kaścit putrikā naṣṭalocanā
||71||महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः । तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना
saiva tasya sutā putras tasyāpi vratam īdṛśam . devo vā dānavo vāpi brāhmaṇaḥ kṣatriyo bhavet
||72||सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् । देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत्
vaiśyo vā śūdrayonir vā saguṇo nirguṇo'pi vā . tasmai deyā iyaṃ putrī yo netre āhariṣyati
||73||वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणोऽपि वा । तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति
rājyena saha deyeyam iti rājā hy aghoṣayat . aharniśam asau vaiśyaḥ śrutvā ghoṣam athābravīt
||74||राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् । अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत्
vaiśya uvāca:
ahaṃ netre āhariṣye rājaputryā asaṃśayam
||75||अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम्
brahmovāca:
taṃ vaiśyaṃ tarasādāya mahārājñe nyavedayat . tatkāṣṭhasparśamātreṇa sanetrābhūn nṛpātmajā
||76||तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् । तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा
tataḥ savismayo rājā ko bhavān iti cābravīt . vaiśyo rājñe yathāvṛttaṃ nyavedayad aśeṣataḥ
||77||ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् । वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः
vaiśya uvāca:
brāhmaṇānāṃ prasādena dharmasya tapasas tathā . dānaprabhāvād yajñaiś ca vividhair bhūridakṣiṇaiḥ . divyauṣadhiprabhāvena mama sāmarthyam īdṛśam
||78||ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा । दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः । दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम्
brahmovāca:
etad vaiśyavacaḥ śrutvā vismito'bhūn mahīpatiḥ
||79||एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितोऽभून् महीपतिः
rājovāca:
aho mahānubhāvo'yaṃ prāyo vṛndārako bhavet . anyathaitādṛg anyasya sāmarthyaṃ dṛśyate katham . tasmād asmai tu tāṃ kanyāṃ pradāsye rājyapūrvikām
||80||अहो महानुभावोऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् । अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् । तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम्
brahmovāca:
iti saṅkalpya manasi kanyāṃ rājyaṃ ca dattavān . vihārārthaṃ gataḥ svairaṃ paraṃ khedam upāgataḥ
||81||इति सङ्कल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् । विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः
na mitreṇa vinā rājyaṃ na mitreṇa vinā sukham . tam eva satataṃ vipraṃ cintayan vaiśyanandanaḥ
||82||न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् । तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः
etad eva sujātānāṃ lakṣaṇaṃ bhuvi dehinām . kṛpārdraṃ yan mano nityaṃ teṣām apy ahiteṣu hi
||83||एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् । कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषाम् अप्य् अहितेषु हि
mahānṛpo vanaṃ prāyāt sa rājā maṇikuṇḍalaḥ . tasmiñ śāsati rājyaṃ tu kadācid gautamaṃ dvijam
||84||महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः । तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम्
hṛtasvaṃ dyūtakaiḥ pāpair apaśyan maṇikuṇḍalaḥ . tam ādāya dvijaṃ mitraṃ pūjayām āsa dharmavit
||85||हृतस्वं द्यूतकैः पापैर् अपश्यन् मणिकुण्डलः । तम् आदाय द्विजं मित्रं पूजयाम् आस धर्मवित्
dharmāṇāṃ tu prabhāvaṃ taṃ tasmai sarvaṃ nyavedayat . snāpayām āsa gaṅgāyāṃ taṃ sarvāghanivṛttaye
||86||धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् । स्नापयाम् आस गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये
tena vipreṇa sarvais taiḥ svakīyair gotrajair vṛtaḥ . vaiśyaiḥ svadeśasambhūtair brāhmaṇasya tu bāndhavaiḥ
||87||तेन विप्रेण सर्वैस् तैः स्वकीयैर् गोत्रजैर् वृतः । वैश्यैः स्वदेशसम्भूतैर् ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः
vṛddhakauśikamukhyaiś ca tasmin yogeśvarāntike . yajñān iṣṭvā surān pūjya tataḥ svargam upeyivān
||88||वृद्धकौशिकमुख्यैश् च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके । यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गम् उपेयिवान्
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ mṛtasañjīvanaṃ viduḥ . cakṣustīrthaṃ sayogeśaṃ smaraṇād api puṇyadam . manaḥprasādajananaṃ sarvadurbhāvanāśanam
||89||ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसञ्जीवनं विदुः । चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् । मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).