adhyāyaḥ 83
brahmovāca:
daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ tac chṛṇuṣva mahāmune . yasya śravaṇamātreṇa hayamedhaphalaṃ labhet
||1||दशाश्वमेधिकं तीर्थं तच् छृणुष्व महामुने । यस्य श्रवणमात्रेण हयमेधफलं लभेत्
viśvakarmasutaḥ śrīmān viśvarūpo mahābalaḥ . tasyāpi prathamaḥ putras tatputro bhauvano vibhuḥ
||2||विश्वकर्मसुतः श्रीमान् विश्वरूपो महाबलः । तस्यापि प्रथमः पुत्रस् तत्पुत्रो भौवनो विभुः
purodhāḥ kaśyapas tasya sarvajñānaviśāradaḥ . tam apṛcchan mahābāhur bhauvanaḥ sārvabhauvanaḥ
||3||पुरोधाः कश्यपस् तस्य सर्वज्ञानविशारदः । तम् अपृच्छन् महाबाहुर् भौवनः सार्वभौवनः
yakṣye'haṃ hayamedhaiś ca yugapad daśabhir mune . ity apṛcchad guruṃ vipraṃ kva yakṣyāmi surān iti
||4||यक्ष्येऽहं हयमेधैश् च युगपद् दशभिर् मुने । इत्य् अपृच्छद् गुरुं विप्रं क्व यक्ष्यामि सुरान् इति
so'vadad devayajanaṃ tatra tatra nṛpottama . yatra yatra dvijaśreṣṭhāḥ prāvartanta mahākratūn
||5||सोऽवदद् देवयजनं तत्र तत्र नृपोत्तम । यत्र यत्र द्विजश्रेष्ठाः प्रावर्तन्त महाक्रतून्
tatrābhavann ṛṣigaṇā ārtvijye makhamaṇḍale . yugapad daśamedhāni pravṛttāni purodhasā
||6||तत्राभवन्न् ऋषिगणा आर्त्विज्ये मखमण्डले । युगपद् दशमेधानि प्रवृत्तानि पुरोधसा
pūrṇatāṃ nāyayus tāni dṛṣṭvā cintāparo nṛpaḥ . vihāya devayajanaṃ punar anyatra tān kratūn
||7||पूर्णतां नाययुस् तानि दृष्ट्वा चिन्तापरो नृपः । विहाय देवयजनं पुनर् अन्यत्र तान् क्रतून्
upākrāmat tathā tatra vighnadoṣās tam āyayuḥ . dṛṣṭvāpūrṇāṃs tato yajñān rājā gurum abhāṣata
||8||उपाक्रामत् तथा तत्र विघ्नदोषास् तम् आययुः । दृष्ट्वापूर्णांस् ततो यज्ञान् राजा गुरुम् अभाषत
rājovāca:
deśadoṣāt kāladoṣān mama doṣāt tavāpi vā . pūrṇatāṃ nāpnuvanti sma daśamedhāni vājinaḥ
||9||देशदोषात् कालदोषान् मम दोषात् तवापि वा । पूर्णतां नाप्नुवन्ति स्म दशमेधानि वाजिनः
brahmovāca:
tataś ca duḥkhito rājā kaśyapena purodhasā . gīṣpater bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ gatvā saṃvartam ūcatuḥ
||10||ततश् च दुःखितो राजा कश्यपेन पुरोधसा । गीष्पतेर् भ्रातरं ज्येष्ठं गत्वा संवर्तम् ऊचतुः
kaśyapabhauvanāv ūcatuḥ:
bhagavan yugapat kāryāṇy aśvamedhāni mānada . daśa sampūrṇatāṃ yānti taṃ deśaṃ taṃ guruṃ vada
||11||भगवन् युगपत् कार्याण्य् अश्वमेधानि मानद । दश सम्पूर्णतां यान्ति तं देशं तं गुरुं वद
brahmovāca:
tato dhyātvā ṛṣiśreṣṭhaḥ saṃvarto bhauvanaṃ tadā . abravīd gaccha brahmāṇaṃ guruṃ deśaṃ vadiṣyati
||12||ततो ध्यात्वा ऋषिश्रेष्ठः संवर्तो भौवनं तदा । अब्रवीद् गच्छ ब्रह्माणं गुरुं देशं वदिष्यति
bhauvano'pi mahāprājñaḥ kaśyapena mahātmanā . āgatya mām abravīc ca guruṃ deśādikaṃ ca yat
||13||भौवनोऽपि महाप्राज्ञः कश्यपेन महात्मना । आगत्य माम् अब्रवीच् च गुरुं देशादिकं च यत्
tato'ham abravaṃ putra bhauvanaṃ kaśyapaṃ tathā . gautamīṃ gaccha rājendra sa deśaḥ kratupuṇyavān
||14||ततोऽहम् अब्रवं पुत्र भौवनं कश्यपं तथा । गौतमीं गच्छ राजेन्द्र स देशः क्रतुपुण्यवान्
ayam eva guruḥ śreṣṭhaḥ kaśyapo vedapāragaḥ . guror asya prasādena gautamyāś ca prasādataḥ
||15||अयम् एव गुरुः श्रेष्ठः कश्यपो वेदपारगः । गुरोर् अस्य प्रसादेन गौतम्याश् च प्रसादतः
ekena hayamedhena tatra snānena vā punaḥ . setsyanti tatra yajñāś ca daśamedhāni vājinaḥ
||16||एकेन हयमेधेन तत्र स्नानेन वा पुनः । सेत्स्यन्ति तत्र यज्ञाश् च दशमेधानि वाजिनः
tac chrutvā bhauvano rājā gautamītīram abhyagāt . kaśyapena sahāyena hayamedhāya dīkṣitaḥ
||17||तच् छ्रुत्वा भौवनो राजा गौतमीतीरम् अभ्यगात् । कश्यपेन सहायेन हयमेधाय दीक्षितः
tataḥ pravṛtte yajñeśe hayamedhe mahākratau . sampūrṇe tu tadā rājā pṛthivīṃ dātum udyataḥ
||18||ततः प्रवृत्ते यज्ञेशे हयमेधे महाक्रतौ । सम्पूर्णे तु तदा राजा पृथिवीं दातुम् उद्यतः
tato'ntarikṣe vāg uccair uvāca nṛpasattamam . pūjayitvā sthitaṃ viprān ṛtvijo'tha sadaspatīn
||19||ततोऽन्तरिक्षे वाग् उच्चैर् उवाच नृपसत्तमम् । पूजयित्वा स्थितं विप्रान् ऋत्विजोऽथ सदस्पतीन्
ākāśavāg uvāca:
purodhase kaśyapāya saśailavanakānanām . pṛthivīṃ dātukāmena dattaṃ sarvaṃ tvayā nṛpa
||20||पुरोधसे कश्यपाय सशैलवनकाननाम् । पृथिवीं दातुकामेन दत्तं सर्वं त्वया नृप
bhūmidānaspṛhāṃ tyaktvā annaṃ dehi mahāphalam . nānnadānasamaṃ puṇyaṃ triṣu lokeṣu vidyate
||21||भूमिदानस्पृहां त्यक्त्वा अन्नं देहि महाफलम् । नान्नदानसमं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते
viśeṣatas tu gaṅgāyāḥ śraddhayā puline mune . tvayā tu hayamedho'yaṃ kṛtaḥ sabahudakṣiṇaḥ . kṛtakṛtyo'si bhadraṃ te nātra kāryā vicāraṇā
||22||विशेषतस् तु गङ्गायाः श्रद्धया पुलिने मुने । त्वया तु हयमेधोऽयं कृतः सबहुदक्षिणः । कृतकृत्योऽसि भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा
brahmovāca:
tathāpi dātukāmaṃ taṃ mahī provāca bhauvanam
||23||तथापि दातुकामं तं मही प्रोवाच भौवनम्
pṛthivy uvāca:
viśvakarmaja sārvabhauma mā māṃ dehi punaḥ punaḥ . nimajje'haṃ salilasya madhye tasmān na dīyatām
||24||विश्वकर्मज सार्वभौम मा मां देहि पुनः पुनः । निमज्जेऽहं सलिलस्य मध्ये तस्मान् न दीयताम्
brahmovāca:
tataś ca bhauvano bhītaḥ kiṃ deyam iti cābravīt . punaś covāca sā pṛthvī bhauvanaṃ brāhmaṇair vṛtam
||25||ततश् च भौवनो भीतः किं देयम् इति चाब्रवीत् । पुनश् चोवाच सा पृथ्वी भौवनं ब्राह्मणैर् वृतम्
bhūmy uvāca:
tilā gāvo dhanaṃ dhānyaṃ yat kiñcid gautamītaṭe . sarvaṃ tad akṣayaṃ dānaṃ kiṃ māṃ bhauvana dāsyasi
||26||तिला गावो धनं धान्यं यत् किञ्चिद् गौतमीतटे । सर्वं तद् अक्षयं दानं किं मां भौवन दास्यसि
gaṅgātīraṃ samāśritya grāsam ekaṃ dadāti yaḥ . tenāhaṃ sakalā dattā kiṃ māṃ bhauvana dāsyasi
||27||गङ्गातीरं समाश्रित्य ग्रासम् एकं ददाति यः । तेनाहं सकला दत्ता किं मां भौवन दास्यसि
brahmovāca:
tad bhuvo vacanaṃ śrutvā bhauvanaḥ sārvabhauvanaḥ . tatheti matvā viprebhyo hy annaṃ prādāt suvistaram
||28||तद् भुवो वचनं श्रुत्वा भौवनः सार्वभौवनः । तथेति मत्वा विप्रेभ्यो ह्य् अन्नं प्रादात् सुविस्तरम्
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ daśāśvamedhikaṃ viduḥ . daśānām aśvamedhānāṃ phalaṃ snānād avāpyate
||29||ततः प्रभृति तत् तीर्थं दशाश्वमेधिकं विदुः । दशानाम् अश्वमेधानां फलं स्नानाद् अवाप्यते
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).