adhyāyaḥ 123
brahmovāca:
rāmatīrtham iti khyātaṃ bhrūṇahatyāvināśanam . tasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate
||1||रामतीर्थम् इति ख्यातं भ्रूणहत्याविनाशनम् । तस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते
ikṣvākuvaṃśaprabhavaḥ kṣatriyo lokaviśrutaḥ . balavān matimāñ śūro yathā śakraḥ purandaraḥ
||2||इक्ष्वाकुवंशप्रभवः क्षत्रियो लोकविश्रुतः । बलवान् मतिमाञ् शूरो यथा शक्रः पुरन्दरः
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ kurvann āste yathā baliḥ . tasya tisro mahiṣyaḥ syū rājño daśarathasya hi
||3||पितृपैतामहं राज्यं कुर्वन्न् आस्ते यथा बलिः । तस्य तिस्रो महिष्यः स्यू राज्ञो दशरथस्य हि
kauśalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca mahāmate . etāḥ kulīnāḥ subhagā rūpalakṣaṇasaṃyutāḥ
||4||कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च महामते । एताः कुलीनाः सुभगा रूपलक्षणसंयुताः
tasmin rājani rājye tu sthite'yodhyāpatau mune . vasiṣṭhe brahmavicchreṣṭhe purodhasi viśeṣataḥ
||5||तस्मिन् राजनि राज्ये तु स्थितेऽयोध्यापतौ मुने । वसिष्ठे ब्रह्मविच्छ्रेष्ठे पुरोधसि विशेषतः
na ca vyādhir na durbhikṣaṃ na cāvṛṣṭir na cādhayaḥ . brahmakṣatraviśāṃ nityaṃ śūdrāṇāṃ ca viśeṣataḥ
||6||न च व्याधिर् न दुर्भिक्षं न चावृष्टिर् न चाधयः । ब्रह्मक्षत्रविशां नित्यं शूद्राणां च विशेषतः
āśramāṇāṃ tu sarveṣām ānando'bhūt pṛthak pṛthak . tasmiñ śāsati rājendra ikṣvākūṇāṃ kulodvahe
||7||आश्रमाणां तु सर्वेषाम् आनन्दोऽभूत् पृथक् पृथक् । तस्मिञ् शासति राजेन्द्र इक्ष्वाकूणां कुलोद्वहे
devānāṃ dānavānāṃ tu rājyārthe vigraho'bhavat . kvāpi tatra jayaṃ prāpur devāḥ kvāpi tathetare
||8||देवानां दानवानां तु राज्यार्थे विग्रहोऽभवत् । क्वापि तत्र जयं प्रापुर् देवाः क्वापि तथेतरे
evaṃ pravartamāne tu trailokyam atipīḍitam . abhūn nārada tatrāham avadaṃ daityadānavān
||9||एवं प्रवर्तमाने तु त्रैलोक्यम् अतिपीडितम् । अभून् नारद तत्राहम् अवदं दैत्यदानवान्
devāṃś cāpi viśeṣeṇa na kṛtaṃ tair madīritam . punaś ca saṅgaras teṣāṃ babhūva sumahān mithaḥ
||10||देवांश् चापि विशेषेण न कृतं तैर् मदीरितम् । पुनश् च सङ्गरस् तेषां बभूव सुमहान् मिथः
viṣṇuṃ gatvā surāḥ procus tatheśānaṃ jaganmayam . tāv ūcatur ubhau devān asurān daityadānavān
||11||विष्णुं गत्वा सुराः प्रोचुस् तथेशानं जगन्मयम् । ताव् ऊचतुर् उभौ देवान् असुरान् दैत्यदानवान्
tapasā balino yāntu punaḥ kurvantu saṅgaram . tathety āhur yayuḥ sarve tapase niyatavratāḥ
||12||तपसा बलिनो यान्तु पुनः कुर्वन्तु सङ्गरम् । तथेत्य् आहुर् ययुः सर्वे तपसे नियतव्रताः
yayus tu rākṣasān devāḥ punas te matsarānvitāḥ . devānāṃ dānavānāṃ ca saṅgaro'bhūt sudāruṇaḥ
||13||ययुस् तु राक्षसान् देवाः पुनस् ते मत्सरान्विताः । देवानां दानवानां च सङ्गरोऽभूत् सुदारुणः
na tatra devā jetāro naiva daityāś ca dānavāḥ . saṃyuge vartamāne tu vāg uvācāśarīriṇī
||14||न तत्र देवा जेतारो नैव दैत्याश् च दानवाः । संयुगे वर्तमाने तु वाग् उवाचाशरीरिणी
ākāśavāg uvāca:
yeṣāṃ daśaratho rājā te jetāro na cetare
||15||येषां दशरथो राजा ते जेतारो न चेतरे
brahmovāca:
iti śrutvā jayāyobhau jagmatur devadānavau . tatra vāyus tvaran prāpto rājānam avadat tadā
||16||इति श्रुत्वा जयायोभौ जग्मतुर् देवदानवौ । तत्र वायुस् त्वरन् प्राप्तो राजानम् अवदत् तदा
vāyur uvāca:
āgantavyaṃ tvayā rājan devadānavasaṅgare . yatra rājā daśaratho jayas tatreti viśrutam
||17||आगन्तव्यं त्वया राजन् देवदानवसङ्गरे । यत्र राजा दशरथो जयस् तत्रेति विश्रुतम्
tasmāt tvaṃ devapakṣe syā bhaveyur jayinaḥ surāḥ
||18||तस्मात् त्वं देवपक्षे स्या भवेयुर् जयिनः सुराः
brahmovāca:
tad vāyuvacanaṃ śrutvā rājā daśaratho nṛpaḥ . āgamyate mayā satyaṃ gaccha vāyo yathāsukham
||19||तद् वायुवचनं श्रुत्वा राजा दशरथो नृपः । आगम्यते मया सत्यं गच्छ वायो यथासुखम्
gate vāyau tadā daityā ājagmur bhūpatiṃ prati . te'py ūcur bhagavann asmatsāhāyyaṃ kartum arhasi
||20||गते वायौ तदा दैत्या आजग्मुर् भूपतिं प्रति । तेऽप्य् ऊचुर् भगवन्न् अस्मत्साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि
rājan daśaratha śrīman vijayas tvayi saṃsthitaḥ . tasmāt tvaṃ vai daityapateḥ sāhāyyaṃ kartum arhasi
||21||राजन् दशरथ श्रीमन् विजयस् त्वयि संस्थितः । तस्मात् त्वं वै दैत्यपतेः साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि
tataḥ provāca nṛpatir vāyunā prārthitaḥ purā . pratijñātaṃ mayā tac ca yāntu daityāś ca dānavāḥ
||22||ततः प्रोवाच नृपतिर् वायुना प्रार्थितः पुरा । प्रतिज्ञातं मया तच् च यान्तु दैत्याश् च दानवाः
sa tu rājā tathā cakre gatvā caiva triviṣṭapam . yuddhaṃ cakre tathā daityair dānavaiḥ saha rākṣasaiḥ
||23||स तु राजा तथा चक्रे गत्वा चैव त्रिविष्टपम् । युद्धं चक्रे तथा दैत्यैर् दानवैः सह राक्षसैः
paśyatsu devasaṅgheṣu namucer bhrātaras tadā . vividhur niśitair bāṇair athākṣaṃ nṛpates tathā
||24||पश्यत्सु देवसङ्घेषु नमुचेर् भ्रातरस् तदा । विविधुर् निशितैर् बाणैर् अथाक्षं नृपतेस् तथा
bhinnākṣaṃ taṃ rathaṃ rājā na jānāti sa sambhramāt . rājāntike sthitā subhrūḥ kaikeyyājñāyi nārada
||25||भिन्नाक्षं तं रथं राजा न जानाति स सम्भ्रमात् । राजान्तिके स्थिता सुभ्रूः कैकेय्याज्ञायि नारद
na jñāpitaṃ tayā rājñe svayam ālokya suvratā . bhagnam akṣaṃ samālakṣya cakre hastaṃ tadā svakam
||26||न ज्ञापितं तया राज्ञे स्वयम् आलोक्य सुव्रता । भग्नम् अक्षं समालक्ष्य चक्रे हस्तं तदा स्वकम्
akṣavan muniśārdūla tad etan mahad adbhutam . rathena rathināṃ śreṣṭhas tayā dattakareṇa ca
||27||अक्षवन् मुनिशार्दूल तद् एतन् महद् अद्भुतम् । रथेन रथिनां श्रेष्ठस् तया दत्तकरेण च
jitavān daityadanujān devaiḥ prāpya varān bahūn . tato devair anujñātas tv ayodhyāṃ punar abhyagāt
||28||जितवान् दैत्यदनुजान् देवैः प्राप्य वरान् बहून् । ततो देवैर् अनुज्ञातस् त्व् अयोध्यां पुनर् अभ्यगात्
sa tu madhye mahārājo mārge vīkṣya tadā priyām . kaikeyyāḥ karma tad dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ
||29||स तु मध्ये महाराजो मार्गे वीक्ष्य तदा प्रियाम् । कैकेय्याः कर्म तद् दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः
tatas tasyai varān prādāt trīṃs tu nārada sā api . anumānya nṛpaproktaṃ kaikeyī vākyam abravīt
||30||ततस् तस्यै वरान् प्रादात् त्रींस् तु नारद सा अपि । अनुमान्य नृपप्रोक्तं कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत्
kaikeyy uvāca:
tvayi tiṣṭhantu rājendra tvayā dattā varā amī
||31||त्वयि तिष्ठन्तु राजेन्द्र त्वया दत्ता वरा अमी
brahmovāca:
vibhūṣaṇāni rājendro dattvā sa priyayā saha . rathena vijayī rājā yayau svanagaraṃ sukhī
||32||विभूषणानि राजेन्द्रो दत्त्वा स प्रियया सह । रथेन विजयी राजा ययौ स्वनगरं सुखी
yoṣitāṃ kim adeyaṃ hi priyāṇām ucitāgame . sa kadācid daśaratho mṛgayāśīlibhir vṛtaḥ
||33||योषितां किम् अदेयं हि प्रियाणाम् उचितागमे । स कदाचिद् दशरथो मृगयाशीलिभिर् वृतः
aṭann araṇye śarvaryāṃ vāribandham athākarot . saptavyasanahīnena bhavitavyaṃ tu bhūbhujā
||34||अटन्न् अरण्ये शर्वर्यां वारिबन्धम् अथाकरोत् । सप्तव्यसनहीनेन भवितव्यं तु भूभुजा
iti jānann api ca tac cakāra tu vidher vaśāt . gartaṃ praviśya pānārtham āgatān niśitaiḥ śaraiḥ
||35||इति जानन्न् अपि च तच् चकार तु विधेर् वशात् । गर्तं प्रविश्य पानार्थम् आगतान् निशितैः शरैः
mṛgān hanti mahābāhuḥ śṛṇu kālaviparyayam . gartaṃ praviṣṭe nṛpatau tasminn eva nagottame
||36||मृगान् हन्ति महाबाहुः शृणु कालविपर्ययम् । गर्तं प्रविष्टे नृपतौ तस्मिन्न् एव नगोत्तमे
vṛddho vaiśravaṇo nāma na śṛṇoti na paśyati . tasya bhāryā tathābhūtā tāv abrūtāṃ tadā sutam
||37||वृद्धो वैश्रवणो नाम न शृणोति न पश्यति । तस्य भार्या तथाभूता ताव् अब्रूतां तदा सुतम्
mātāpitarāv ūcatuḥ:
āvāṃ tṛṣārtau rātriś ca kṛṣṇā cāpi pravartate . vṛddhānāṃ jīvitaṃ kṛtsnaṃ bālas tvam asi putraka
||38||आवां तृषार्तौ रात्रिश् च कृष्णा चापि प्रवर्तते । वृद्धानां जीवितं कृत्स्नं बालस् त्वम् असि पुत्रक
andhānāṃ badhirāṇāṃ ca vṛddhānāṃ dhik ca jīvitam . jarājarjaradehānāṃ dhig dhik putraka jīvitam
||39||अन्धानां बधिराणां च वृद्धानां धिक् च जीवितम् । जराजर्जरदेहानां धिग् धिक् पुत्रक जीवितम्
tāvat pumbhir jīvitavyaṃ yāval lakṣmīr dṛḍhaṃ vapuḥ . yāvad ājñāpratihatā tīrthādāv anyathā mṛtiḥ
||40||तावत् पुम्भिर् जीवितव्यं यावल् लक्ष्मीर् दृढं वपुः । यावद् आज्ञाप्रतिहता तीर्थादाव् अन्यथा मृतिः
brahmovāca:
ity etad vacanaṃ śrutvā vṛddhayor guruvatsalaḥ . putraḥ provāca tad duḥkhaṃ girā madhurayā haran
||41||इत्य् एतद् वचनं श्रुत्वा वृद्धयोर् गुरुवत्सलः । पुत्रः प्रोवाच तद् दुःखं गिरा मधुरया हरन्
putra uvāca:
mayi jīvati kiṃ nāma yuvayor duḥkham īdṛśam . na haraty ātmajaḥ pitror yaś caritrair manorujam
||42||मयि जीवति किं नाम युवयोर् दुःखम् ईदृशम् । न हरत्य् आत्मजः पित्रोर् यश् चरित्रैर् मनोरुजम्
tena kiṃ tanujeneha kulodvegavidhāyinā
||43||तेन किं तनुजेनेह कुलोद्वेगविधायिना
brahmovāca:
ity uktvā pitarau natvā tāv āśvāsya mahāmanāḥ . taruskandhe samāropya vṛddhau ca pitarau tadā
||44||इत्य् उक्त्वा पितरौ नत्वा ताव् आश्वास्य महामनाः । तरुस्कन्धे समारोप्य वृद्धौ च पितरौ तदा
haste gṛhītvā kalaśaṃ jagāma ṛṣiputrakaḥ . sa ṛṣir na tu rājānaṃ jānāti nṛpatir dvijam
||45||हस्ते गृहीत्वा कलशं जगाम ऋषिपुत्रकः । स ऋषिर् न तु राजानं जानाति नृपतिर् द्विजम्
ubhau sarabhasau tatra dvijo vāri samāviśat . satvaraṃ kalaśe nyubje vāri gṛhṇantam āśugaiḥ
||46||उभौ सरभसौ तत्र द्विजो वारि समाविशत् । सत्वरं कलशे न्युब्जे वारि गृह्णन्तम् आशुगैः
dvijaṃ rājā dvipaṃ matvā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ . vanadvipo'pi bhūpānām avadhyas tad vidann api
||47||द्विजं राजा द्विपं मत्वा विव्याध निशितैः शरैः । वनद्विपोऽपि भूपानाम् अवध्यस् तद् विदन्न् अपि
vivyādha taṃ nṛpaḥ kuryān na kiṃ kiṃ vidhivañcitaḥ . sa viddho marmadeśe tu duḥkhito vākyam abravīt
||48||विव्याध तं नृपः कुर्यान् न किं किं विधिवञ्चितः । स विद्धो मर्मदेशे तु दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत्
dvija uvāca:
kenedaṃ duḥkhadaṃ karma kṛtaṃ sadbrāhmaṇasya me . maitro brāhmaṇa ity ukto nāparādho'sti kaścana
||49||केनेदं दुःखदं कर्म कृतं सद्ब्राह्मणस्य मे । मैत्रो ब्राह्मण इत्य् उक्तो नापराधोऽस्ति कश्चन
brahmovāca:
tad etad vacanaṃ śrutvā muner ārtasya bhūpatiḥ . niśceṣṭaś ca nirutsāho śanais taṃ deśam abhyagāt
||50||तद् एतद् वचनं श्रुत्वा मुनेर् आर्तस्य भूपतिः । निश्चेष्टश् च निरुत्साहो शनैस् तं देशम् अभ्यगात्
taṃ tu dṛṣṭvā dvijavaraṃ jvalantam iva tejasā . asāv apy abhavat tatra saśalya iva mūrcchitaḥ
||51||तं तु दृष्ट्वा द्विजवरं ज्वलन्तम् इव तेजसा । असाव् अप्य् अभवत् तत्र सशल्य इव मूर्च्छितः
ātmānam ātmanā kṛtvā sthiraṃ rājābravīd idam
||52||आत्मानम् आत्मना कृत्वा स्थिरं राजाब्रवीद् इदम्
rājovāca:
ko bhavān dvijaśārdūla kimartham iha cāgataḥ . vada pāpakṛte mahyaṃ vada me niṣkṛtiṃ parām
||53||को भवान् द्विजशार्दूल किमर्थम् इह चागतः । वद पापकृते मह्यं वद मे निष्कृतिं पराम्
brahmahā varṇibhiḥ kintu śvapacair api jātucit . na spraṣṭavyo mahābuddhe draṣṭavyo na kadācana
||54||ब्रह्महा वर्णिभिः किन्तु श्वपचैर् अपि जातुचित् । न स्प्रष्टव्यो महाबुद्धे द्रष्टव्यो न कदाचन
brahmovāca:
tad rājavacanaṃ śrutvā muniputro'bravīd vacaḥ
||55||तद् राजवचनं श्रुत्वा मुनिपुत्रोऽब्रवीद् वचः
muniputra uvāca:
utkramiṣyanti me prāṇā ato vakṣyāmi kiñcana . svacchandavṛttitājñāne viddhi pākaṃ ca karmaṇām
||56||उत्क्रमिष्यन्ति मे प्राणा अतो वक्ष्यामि किञ्चन । स्वच्छन्दवृत्तिताज्ञाने विद्धि पाकं च कर्मणाम्
ātmārthaṃ tu na śocāmi vṛddhau tu pitarau mama . tayoḥ śuśrūṣakaḥ kaḥ syād andhayor ekaputrayoḥ
||57||आत्मार्थं तु न शोचामि वृद्धौ तु पितरौ मम । तयोः शुश्रूषकः कः स्याद् अन्धयोर् एकपुत्रयोः
vinā mayā mahāraṇye kathaṃ tau jīvayiṣyataḥ . mamābhāgyam aho kīdṛk pitṛśuśrūṣaṇe kṣatiḥ
||58||विना मया महारण्ये कथं तौ जीवयिष्यतः । ममाभाग्यम् अहो कीदृक् पितृशुश्रूषणे क्षतिः
jātā me'dya vinā prāṇair hā vidhe kiṃ kṛtaṃ tvayā . tathāpi gaccha tatra tvaṃ gṛhītakalaśas tvaran
||59||जाता मेऽद्य विना प्राणैर् हा विधे किं कृतं त्वया । तथापि गच्छ तत्र त्वं गृहीतकलशस् त्वरन्
tābhyāṃ dehy udapānaṃ tvaṃ yathā tau na mariṣyataḥ
||60||ताभ्यां देह्य् उदपानं त्वं यथा तौ न मरिष्यतः
brahmovāca:
ity evaṃ bruvatas tasya gatāḥ prāṇā mahāvane . visṛjya saśaraṃ cāpam ādāya kalaśaṃ nṛpaḥ
||61||इत्य् एवं ब्रुवतस् तस्य गताः प्राणा महावने । विसृज्य सशरं चापम् आदाय कलशं नृपः
tatrāgāt sa tu vegena yatra vṛddhau mahāvane . vṛddhau cāpi tadā rātrau tāv anyonyaṃ samūcatuḥ
||62||तत्रागात् स तु वेगेन यत्र वृद्धौ महावने । वृद्धौ चापि तदा रात्रौ ताव् अन्योन्यं समूचतुः
vṛddhāv ūcatuḥ:
udvignaḥ kupito vā syād athavā bhakṣitaḥ katham . na prāptaś cāvayor yaṣṭiḥ kiṃ kurmaḥ kā gatir bhavet
||63||उद्विग्नः कुपितो वा स्याद् अथवा भक्षितः कथम् । न प्राप्तश् चावयोर् यष्टिः किं कुर्मः का गतिर् भवेत्
na kopi tādṛśaḥ putro vidyate sacarācare . yaḥ pitror anyathā vākyaṃ na karoty api ninditaḥ
||64||न कोपि तादृशः पुत्रो विद्यते सचराचरे । यः पित्रोर् अन्यथा वाक्यं न करोत्य् अपि निन्दितः
vajrād api kaṭhoraṃ vā jīvitaṃ tam apaśyatoḥ . śīghraṃ na yānti yat prāṇās tadekāyattajīvayoḥ
||65||वज्राद् अपि कठोरं वा जीवितं तम् अपश्यतोः । शीघ्रं न यान्ति यत् प्राणास् तदेकायत्तजीवयोः
brahmovāca:
evaṃ bahuvidhā vāco vṛddhayor vadator vane . tadā daśaratho rājā śanais taṃ deśam abhyagāt
||66||एवं बहुविधा वाचो वृद्धयोर् वदतोर् वने । तदा दशरथो राजा शनैस् तं देशम् अभ्यगात्
pādasañcāraśabdena menāte sutam āgatam
||67||पादसञ्चारशब्देन मेनाते सुतम् आगतम्
vṛddhāv ūcatuḥ:
kuto vatsa cirāt prāptas tvaṃ dṛṣṭis tvaṃ parāyaṇam . na brūṣe kintu ruṣṭo'si vṛddhayor andhayoḥ sutaḥ
||68||कुतो वत्स चिरात् प्राप्तस् त्वं दृष्टिस् त्वं परायणम् । न ब्रूषे किन्तु रुष्टोऽसि वृद्धयोर् अन्धयोः सुतः
brahmovāca:
saśalya iva duḥkhārtaḥ śocan duṣkṛtam ātmanaḥ . sa bhīta iva rājendras tāv uvācātha nārada
||69||सशल्य इव दुःखार्तः शोचन् दुष्कृतम् आत्मनः । स भीत इव राजेन्द्रस् ताव् उवाचाथ नारद
udapānaṃ ca kurutāṃ tac chrutvā nṛpabhāṣitam . nāyaṃ vaktā suto'smākaṃ ko bhavāṃs tat purā vada
||70||उदपानं च कुरुतां तच् छ्रुत्वा नृपभाषितम् । नायं वक्ता सुतोऽस्माकं को भवांस् तत् पुरा वद
paścāt pibāvaḥ pānīyaṃ tato rājābravīc ca tau
||71||पश्चात् पिबावः पानीयं ततो राजाब्रवीच् च तौ
rājovāca:
tatra tiṣṭhati vāṃ putro yatra vārisamāśrayaḥ
||72||तत्र तिष्ठति वां पुत्रो यत्र वारिसमाश्रयः
brahmovāca:
tac chrutvocatur ārtau tau satyaṃ brūhi na cānyathā . ācacakṣe tato rājā sarvam eva yathātatham
||73||तच् छ्रुत्वोचतुर् आर्तौ तौ सत्यं ब्रूहि न चान्यथा । आचचक्षे ततो राजा सर्वम् एव यथातथम्
tatas tu patitau vṛddhau tatrāvāṃ naya mā spṛśa . brahmaghnasparśanaṃ pāpaṃ na kadācid vinaśyati
||74||ततस् तु पतितौ वृद्धौ तत्रावां नय मा स्पृश । ब्रह्मघ्नस्पर्शनं पापं न कदाचिद् विनश्यति
ninye vai śravaṇaṃ vṛddhaṃ sabhāryaṃ nṛpasattamaḥ . yatrāsau patitaḥ putras taṃ spṛṣṭvā tau vilepatuḥ
||75||निन्ये वै श्रवणं वृद्धं सभार्यं नृपसत्तमः । यत्रासौ पतितः पुत्रस् तं स्पृष्ट्वा तौ विलेपतुः
vṛddhāv ūcatuḥ:
yathā putraviyogena mṛtyur nau vihitas tathā . tvaṃ cāpi pāpa putrasya viyogān mṛtyum āpsyasi
||76||यथा पुत्रवियोगेन मृत्युर् नौ विहितस् तथा । त्वं चापि पाप पुत्रस्य वियोगान् मृत्युम् आप्स्यसि
brahmovāca:
evaṃ tu jalpator brahman gatāḥ prāṇās tato nṛpaḥ . agninā yojayām āsa vṛddhau ca ṛṣiputrakam
||77||एवं तु जल्पतोर् ब्रह्मन् गताः प्राणास् ततो नृपः । अग्निना योजयाम् आस वृद्धौ च ऋषिपुत्रकम्
tato jagāma nagaraṃ duḥkhito nṛpatir mune . vasiṣṭhāya ca tat sarvaṃ nyavedayad aśeṣataḥ
||78||ततो जगाम नगरं दुःखितो नृपतिर् मुने । वसिष्ठाय च तत् सर्वं न्यवेदयद् अशेषतः
nṛpāṇāṃ sūryavaṃśyānāṃ vasiṣṭho hi parā gatiḥ . vasiṣṭho'pi dvijaśreṣṭhaiḥ sammantryāha ca niṣkṛtim
||79||नृपाणां सूर्यवंश्यानां वसिष्ठो हि परा गतिः । वसिष्ठोऽपि द्विजश्रेष्ठैः सम्मन्त्र्याह च निष्कृतिम्
vasiṣṭha uvāca:
gālavaṃ vāmadevaṃ ca jābālim atha kaśyapam . etān anyān samāhūya hayamedhāya yatnataḥ
||80||गालवं वामदेवं च जाबालिम् अथ कश्यपम् । एतान् अन्यान् समाहूय हयमेधाय यत्नतः
yajasva hayamedhaiś ca bahubhir bahudakṣiṇaiḥ
||81||यजस्व हयमेधैश् च बहुभिर् बहुदक्षिणैः
brahmovāca:
akarod dhayamedhāṃś ca rājā daśaratho dvijaiḥ . etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī
||82||अकरोद् धयमेधांश् च राजा दशरथो द्विजैः । एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वाग् उवाचाशरीरिणी
ākāśavāṇy uvāca:
pūtaṃ śarīram abhavad rājño daśarathasya hi . vyavahāryaś ca bhavitā bhaviṣyanti tathā sutāḥ . jyeṣṭhaputraprasādena rājāpāpo bhaviṣyati
||83||पूतं शरीरम् अभवद् राज्ञो दशरथस्य हि । व्यवहार्यश् च भविता भविष्यन्ति तथा सुताः । ज्येष्ठपुत्रप्रसादेन राजापापो भविष्यति
brahmovāca:
tato bahutithe kāle ṛṣyaśṛṅgān munīśvarāt . devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ sutā āsan suropamāḥ
||84||ततो बहुतिथे काले ऋष्यशृङ्गान् मुनीश्वरात् । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं सुता आसन् सुरोपमाः
kauśalyāyāṃ tathā rāmaḥ sumitrāyāṃ ca lakṣmaṇaḥ . śatrughnaś cāpi kaikeyyāṃ bharato matimattaraḥ
||85||कौशल्यायां तथा रामः सुमित्रायां च लक्ष्मणः । शत्रुघ्नश् चापि कैकेय्यां भरतो मतिमत्तरः
te sarve matimantaś ca priyā rājño vaśe sthitāḥ . taṃ rājānam ṛṣiḥ prāpya viśvāmitraḥ prajāpatiḥ
||86||ते सर्वे मतिमन्तश् च प्रिया राज्ञो वशे स्थिताः । तं राजानम् ऋषिः प्राप्य विश्वामित्रः प्रजापतिः
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ cāpi ayācata mahāmate . yajñasaṃrakṣaṇārthāya jñātatanmahimā muniḥ
||87||रामं च लक्ष्मणं चापि अयाचत महामते । यज्ञसंरक्षणार्थाय ज्ञाततन्महिमा मुनिः
ciraprāptasuto vṛddho rājā naivety abhāṣata
||88||चिरप्राप्तसुतो वृद्धो राजा नैवेत्य् अभाषत
rājovāca:
mahatā daivayogena kathañcid vārdhake mune . jātāv ānandasandohadāyakau mama bālakau
||89||महता दैवयोगेन कथञ्चिद् वार्धके मुने । जाताव् आनन्दसन्दोहदायकौ मम बालकौ
saśarīram idaṃ rājyaṃ dāsye naiva sutāv imau
||90||सशरीरम् इदं राज्यं दास्ये नैव सुताव् इमौ
brahmovāca:
vasiṣṭhena tadā prokto rājā daśarathas tv iti
||91||वसिष्ठेन तदा प्रोक्तो राजा दशरथस् त्व् इति
vasiṣṭha uvāca:
raghavaḥ prārthanābhaṅgaṃ na rājan kvāpi śikṣitāḥ
||92||रघवः प्रार्थनाभङ्गं न राजन् क्वापि शिक्षिताः
brahmovāca:
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva kathañcid avadan nṛpaḥ
||93||रामं च लक्ष्मणं चैव कथञ्चिद् अवदन् नृपः
rājovāca:
viśvāmitrasya brahmarṣeḥ kurutāṃ yajñarakṣaṇam
||94||विश्वामित्रस्य ब्रह्मर्षेः कुरुतां यज्ञरक्षणम्
brahmovāca:
vadann iti sutau soṣṇaṃ niśvasan glapitādharaḥ . putrau samarpayām āsa viśvāmitrasya śāstrakṛt
||95||वदन्न् इति सुतौ सोष्णं निश्वसन् ग्लपिताधरः । पुत्रौ समर्पयाम् आस विश्वामित्रस्य शास्त्रकृत्
tathety uktvā daśarathaṃ namasya ca punaḥ punaḥ . jagmatū rakṣaṇārthāya viśvāmitreṇa tau mudā
||96||तथेत्य् उक्त्वा दशरथं नमस्य च पुनः पुनः । जग्मतू रक्षणार्थाय विश्वामित्रेण तौ मुदा
tataḥ prahṛṣṭaḥ sa munir mudā prādāt tadobhayoḥ . māheśvarīṃ mahāvidyāṃ dhanurvidyāpuraḥsarām
||97||ततः प्रहृष्टः स मुनिर् मुदा प्रादात् तदोभयोः । माहेश्वरीं महाविद्यां धनुर्विद्यापुरःसराम्
śāstrīm āstrīṃ laukikīṃ ca rathavidyāṃ gajodbhavām . aśvavidyāṃ gadāvidyāṃ mantrāhvānavisarjane
||98||शास्त्रीम् आस्त्रीं लौकिकीं च रथविद्यां गजोद्भवाम् । अश्वविद्यां गदाविद्यां मन्त्राह्वानविसर्जने
sarvavidyām athāvāpya ubhau tau rāmalakṣmaṇau . vanaukasāṃ hitārthāya jaghnatus tāṭakāṃ vane
||99||सर्वविद्याम् अथावाप्य उभौ तौ रामलक्ष्मणौ । वनौकसां हितार्थाय जघ्नतुस् ताटकां वने
ahalyāṃ śāpanirmuktāṃ pādasparśāc ca cakratuḥ . yajñavidhvaṃsanāyātāñ jaghnatus tatra rākṣasān
||100||अहल्यां शापनिर्मुक्तां पादस्पर्शाच् च चक्रतुः । यज्ञविध्वंसनायाताञ् जघ्नतुस् तत्र राक्षसान्
kṛtavidyau dhanuṣpāṇī cakratur yajñarakṣaṇam . tato mahāmakhe vṛtte viśvāmitro munīśvaraḥ
||101||कृतविद्यौ धनुष्पाणी चक्रतुर् यज्ञरक्षणम् । ततो महामखे वृत्ते विश्वामित्रो मुनीश्वरः
putrābhyāṃ sahito rājño janakaṃ draṣṭum abhyagāt . citrām adarśayat tatra rājamadhye nṛpātmajaḥ
||102||पुत्राभ्यां सहितो राज्ञो जनकं द्रष्टुम् अभ्यगात् । चित्राम् अदर्शयत् तत्र राजमध्ये नृपात्मजः
rāmaḥ saumitrisahito dhanurvidyāṃ guror matām . tatprīto janakaḥ prādāt sītāṃ lakṣmīm ayonijām
||103||रामः सौमित्रिसहितो धनुर्विद्यां गुरोर् मताम् । तत्प्रीतो जनकः प्रादात् सीतां लक्ष्मीम् अयोनिजाम्
tathaiva lakṣmaṇasyāpi bharatasyānujasya ca . śatrughnabharatādīnāṃ vasiṣṭhādimate sthitaḥ
||104||तथैव लक्ष्मणस्यापि भरतस्यानुजस्य च । शत्रुघ्नभरतादीनां वसिष्ठादिमते स्थितः
rājā daśarathaḥ śrīmān vivāham akaron mune . tato bahutithe kāle rājyaṃ tasya prayacchati
||105||राजा दशरथः श्रीमान् विवाहम् अकरोन् मुने । ततो बहुतिथे काले राज्यं तस्य प्रयच्छति
nṛpatau sarvalokānām anumatyā guror api . mantharātmakadurdaivapreritā matsarākulā
||106||नृपतौ सर्वलोकानाम् अनुमत्या गुरोर् अपि । मन्थरात्मकदुर्दैवप्रेरिता मत्सराकुला
kaikeyī vighnam ātasthe vanapravrājanaṃ tathā . bharatasya ca tad rājyaṃ rājā naiva ca dattavān
||107||कैकेयी विघ्नम् आतस्थे वनप्रव्राजनं तथा । भरतस्य च तद् राज्यं राजा नैव च दत्तवान्
pitaraṃ satyavākyaṃ taṃ kurvan rāmo mahāvanam . viveśa sītayā sārdhaṃ tathā saumitriṇā saha
||108||पितरं सत्यवाक्यं तं कुर्वन् रामो महावनम् । विवेश सीतया सार्धं तथा सौमित्रिणा सह
satāṃ ca mānasaṃ śuddhaṃ sa viveśa svakair guṇaiḥ . tasmin vinirgate rāme vanavāsāya dīkṣite
||109||सतां च मानसं शुद्धं स विवेश स्वकैर् गुणैः । तस्मिन् विनिर्गते रामे वनवासाय दीक्षिते
samaṃ lakṣmaṇasītābhyāṃ rājyatṛṣṇāvivarjite . taṃ rāmaṃ cāpi saumitriṃ sītāṃ ca guṇaśālinīm
||110||समं लक्ष्मणसीताभ्यां राज्यतृष्णाविवर्जिते । तं रामं चापि सौमित्रिं सीतां च गुणशालिनीम्
duḥkhena mahatāviṣṭo brahmaśāpaṃ ca saṃsmaran . tadā daśaratho rājā prāṇāṃs tatyāja duḥkhitaḥ
||111||दुःखेन महताविष्टो ब्रह्मशापं च संस्मरन् । तदा दशरथो राजा प्राणांस् तत्याज दुःखितः
kṛtakarmavipākena rājā nīto yamānugaiḥ . tasmai rājñe mahāprājña yāvat sthāvarajaṅgame
||112||कृतकर्मविपाकेन राजा नीतो यमानुगैः । तस्मै राज्ञे महाप्राज्ञ यावत् स्थावरजङ्गमे
yamasadmany anekāni tāmisrādīni nārada . narakāṇy atha ghorāṇi bhīṣaṇāni bahūni ca
||113||यमसद्मन्य् अनेकानि तामिस्रादीनि नारद । नरकाण्य् अथ घोराणि भीषणानि बहूनि च
tatra kṣiptas tadā rājā narakeṣu pṛthak pṛthak . pacyate chidyate rājā piṣyate cūrṇyate tathā
||114||तत्र क्षिप्तस् तदा राजा नरकेषु पृथक् पृथक् । पच्यते छिद्यते राजा पिष्यते चूर्ण्यते तथा
śoṣyate daśyate bhūyo dahyate ca nimajjyate . evamādiṣu ghoreṣu narakeṣu sa pacyate
||115||शोष्यते दश्यते भूयो दह्यते च निमज्ज्यते । एवमादिषु घोरेषु नरकेषु स पच्यते
rāmo'pi gacchann adhvānaṃ citrakūṭam athāgamat . tatraiva trīṇi varṣāṇi vyatītāni mahāmate
||116||रामोऽपि गच्छन्न् अध्वानं चित्रकूटम् अथागमत् । तत्रैव त्रीणि वर्षाणि व्यतीतानि महामते
punaḥ sa dakṣiṇām āśām ākrāmad daṇḍakaṃ vanam . vikhyātaṃ triṣu lokeṣu deśānāṃ tad dhi puṇyadam
||117||पुनः स दक्षिणाम् आशाम् आक्रामद् दण्डकं वनम् । विख्यातं त्रिषु लोकेषु देशानां तद् धि पुण्यदम्
prāviśat tan mahāraṇyaṃ bhīṣaṇaṃ daityasevitam . tadbhayād ṛṣibhis tyaktaṃ hatvā daityāṃs tu rākṣasān
||118||प्राविशत् तन् महारण्यं भीषणं दैत्यसेवितम् । तद्भयाद् ऋषिभिस् त्यक्तं हत्वा दैत्यांस् तु राक्षसान्
vicaran daṇḍakāraṇye ṛṣisevyam athākarot . tatredaṃ vṛttam ākhyāsye śṛṇu nārada yatnataḥ
||119||विचरन् दण्डकारण्ये ऋषिसेव्यम् अथाकरोत् । तत्रेदं वृत्तम् आख्यास्ये शृणु नारद यत्नतः
tāvac chanais tv agād rāmo yāvad yojanapañcakam . gautamīṃ samanuprāpto rājāpi narake sthitaḥ
||120||तावच् छनैस् त्व् अगाद् रामो यावद् योजनपञ्चकम् । गौतमीं समनुप्राप्तो राजापि नरके स्थितः
yamaḥ svakiṅkarān āha rāmo daśarathātmajaḥ . gautamīm abhito yāti pitaraṃ tasya dhīmataḥ
||121||यमः स्वकिङ्करान् आह रामो दशरथात्मजः । गौतमीम् अभितो याति पितरं तस्य धीमतः
ākarṣantv atha rājānaṃ narakān nātra saṃśayaḥ . uttīrya gautamīṃ yāti yāvad yojanapañcakam
||122||आकर्षन्त्व् अथ राजानं नरकान् नात्र संशयः । उत्तीर्य गौतमीं याति यावद् योजनपञ्चकम्
rāmas tāvat tasya pitā narake naiva pacyatām . yad etan madvacaḥ puṇyaṃ na kuryur yadi dūtakāḥ
||123||रामस् तावत् तस्य पिता नरके नैव पच्यताम् । यद् एतन् मद्वचः पुण्यं न कुर्युर् यदि दूतकाः
tataś ca narake ghore yūyaṃ sarve nimajjatha . yā kāpy uktā parā śaktiḥ śivasya samavāyinī
||124||ततश् च नरके घोरे यूयं सर्वे निमज्जथ । या काप्य् उक्ता परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी
tām eva gautamīṃ santo vadanty ambhaḥsvarūpiṇīm . haribrahmamaheśānāṃ mānyā vandyā ca saiva yat
||125||ताम् एव गौतमीं सन्तो वदन्त्य् अम्भःस्वरूपिणीम् । हरिब्रह्ममहेशानां मान्या वन्द्या च सैव यत्
nistīryate na kenāpi tad atikramajaṃ tv agham . pāpino'py ātmajaḥ kaścid yaś ca gaṅgām anusmaret
||126||निस्तीर्यते न केनापि तद् अतिक्रमजं त्व् अघम् । पापिनोऽप्य् आत्मजः कश्चिद् यश् च गङ्गाम् अनुस्मरेत्
so'nekadurganirayān nirgato muktatāṃ vrajet . kiṃ punas tādṛśaḥ putro gautamīnikaṭe sthitaḥ
||127||सोऽनेकदुर्गनिरयान् निर्गतो मुक्ततां व्रजेत् । किं पुनस् तादृशः पुत्रो गौतमीनिकटे स्थितः
yasyāsau narake paktuṃ na kairapi hi śakyate . dakṣiṇāśāpater vākyaṃ niśamya yamakiṅkarāḥ
||128||यस्यासौ नरके पक्तुं न कैरपि हि शक्यते । दक्षिणाशापतेर् वाक्यं निशम्य यमकिङ्कराः
narake pacyamānaṃ tam ayodhyādhipatiṃ nṛpam . uttārya ghoranarakād vacanaṃ cedam abruvan
||129||नरके पच्यमानं तम् अयोध्याधिपतिं नृपम् । उत्तार्य घोरनरकाद् वचनं चेदम् अब्रुवन्
yamakiṅkarā ūcuḥ:
dhanyo'si nṛpaśārdūla yasya putraḥ sa tādṛśaḥ . iha cāmutra viśrāntiḥ suputraḥ kena labhyate
||130||धन्योऽसि नृपशार्दूल यस्य पुत्रः स तादृशः । इह चामुत्र विश्रान्तिः सुपुत्रः केन लभ्यते
brahmovāca:
sa viśrāntaḥ śanai rājā kiṅkarān vākyam abravīt
||131||स विश्रान्तः शनै राजा किङ्करान् वाक्यम् अब्रवीत्
rājovāca:
narakeṣv atha ghoreṣu pacyamānaḥ punaḥ punaḥ . kathaṃ tv ākarṣitaḥ śīghraṃ tan me vaktum ihārhatha
||132||नरकेष्व् अथ घोरेषु पच्यमानः पुनः पुनः । कथं त्व् आकर्षितः शीघ्रं तन् मे वक्तुम् इहार्हथ
brahmovāca:
tatra kaścic chāntamanā rājānam idam abravīt
||133||तत्र कश्चिच् छान्तमना राजानम् इदम् अब्रवीत्
yamadūta uvāca:
vedaśāstrapurāṇādāv etad gopyaṃ prayatnataḥ . prakāśyate tad api te sāmarthyaṃ putratīrthayoḥ
||134||वेदशास्त्रपुराणादाव् एतद् गोप्यं प्रयत्नतः । प्रकाश्यते तद् अपि ते सामर्थ्यं पुत्रतीर्थयोः
rāmas tava sutaḥ śrīmān gautamītīram āgataḥ . tasmāt tvaṃ narakād ghorād ākṛṣṭo'si narottama
||135||रामस् तव सुतः श्रीमान् गौतमीतीरम् आगतः । तस्मात् त्वं नरकाद् घोराद् आकृष्टोऽसि नरोत्तम
yadi tvāṃ tatra gautamyāṃ smared rāmaḥ salakṣmaṇaḥ . snānaṃ kṛtvātha piṇḍādi te dadyāt sa nṛpottama . tatas tvaṃ sarvapāpebhyo mukto yāsi triviṣṭapam
||136||यदि त्वां तत्र गौतम्यां स्मरेद् रामः सलक्ष्मणः । स्नानं कृत्वाथ पिण्डादि ते दद्यात् स नृपोत्तम । ततस् त्वं सर्वपापेभ्यो मुक्तो यासि त्रिविष्टपम्
rājovāca:
tatra gatvā bhavadvākyam ākhyāsye svasutau prati . bhavanta eva śaraṇam anujñāṃ dātum arhatha
||137||तत्र गत्वा भवद्वाक्यम् आख्यास्ये स्वसुतौ प्रति । भवन्त एव शरणम् अनुज्ञां दातुम् अर्हथ
brahmovāca:
tad rājavacanaṃ śrutvā kṛpayā yamakiṅkarāḥ . ājñāṃ ca pradadus tasmai rājā prāgāt sutau prati
||138||तद् राजवचनं श्रुत्वा कृपया यमकिङ्कराः । आज्ञां च प्रददुस् तस्मै राजा प्रागात् सुतौ प्रति
bhīṣaṇaṃ yātanādeham āpanno niḥśvasan muhuḥ . nirīkṣya svaṃ lajjamānaḥ kṛtaṃ karma ca saṃsmaran
||139||भीषणं यातनादेहम् आपन्नो निःश्वसन् मुहुः । निरीक्ष्य स्वं लज्जमानः कृतं कर्म च संस्मरन्
svecchayā viharan gaṅgām āsasāda ca rāghavaḥ . gautamyās taṭam āśritya rāmo lakṣmaṇa eva ca
||140||स्वेच्छया विहरन् गङ्गाम् आससाद च राघवः । गौतम्यास् तटम् आश्रित्य रामो लक्ष्मण एव च
sītayā saha vaidehyā sasnau caiva yathāvidhi . naiva tatrābhavad bhojyaṃ bhakṣyaṃ vā gautamītaṭe
||141||सीतया सह वैदेह्या सस्नौ चैव यथाविधि । नैव तत्राभवद् भोज्यं भक्ष्यं वा गौतमीतटे
taddine tatra vasatāṃ gautamītīravāsinām . tad dṛṣṭvā duḥkhito bhrātā lakṣmaṇo rāmam abravīt
||142||तद्दिने तत्र वसतां गौतमीतीरवासिनाम् । तद् दृष्ट्वा दुःखितो भ्राता लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत्
lakṣmaṇa uvāca:
putrau daśarathasyāvāṃ tavāpi balam īdṛśam . nāsti bhojyam athāsmākaṃ gaṅgātīranivāsinām
||143||पुत्रौ दशरथस्यावां तवापि बलम् ईदृशम् । नास्ति भोज्यम् अथास्माकं गङ्गातीरनिवासिनाम्
rāma uvāca:
bhrātar yad vihitaṃ karma naiva tac cānyathā bhavet . pṛthivyām annapūrṇāyāṃ vayam annābhilāṣiṇaḥ
||144||भ्रातर् यद् विहितं कर्म नैव तच् चान्यथा भवेत् । पृथिव्याम् अन्नपूर्णायां वयम् अन्नाभिलाषिणः
saumitre nūnam asmābhir na brāhmaṇamukhe hutam . avajñayā mahīdevāṃs tarpayanty arcayanti na
||145||सौमित्रे नूनम् अस्माभिर् न ब्राह्मणमुखे हुतम् । अवज्ञया महीदेवांस् तर्पयन्त्य् अर्चयन्ति न
te ye lakṣmaṇa jāyante sarvadaiva bubhukṣitāḥ . snātvā devān athābhyarcya hotavyaś ca hutāśanaḥ . tataḥ svasamaye devo vidhāsyaty aśanaṃ tu nau
||146||ते ये लक्ष्मण जायन्ते सर्वदैव बुभुक्षिताः । स्नात्वा देवान् अथाभ्यर्च्य होतव्यश् च हुताशनः । ततः स्वसमये देवो विधास्यत्य् अशनं तु नौ
brahmovāca:
bhrātroḥ sañjalpator evaṃ paśyatoḥ karmaṇo gatim . śanair daśaratho rājā taṃ deśam upajagmivān
||147||भ्रात्रोः सञ्जल्पतोर् एवं पश्यतोः कर्मणो गतिम् । शनैर् दशरथो राजा तं देशम् उपजग्मिवान्
taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaḥ śīghraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt . dhanur ākṛṣya kopena rakṣas tvaṃ dānavo'thavā
||148||तं दृष्ट्वा लक्ष्मणः शीघ्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् । धनुर् आकृष्य कोपेन रक्षस् त्वं दानवोऽथवा
āsannaṃ ca punar dṛṣṭvā yāhi yāhy atra puṇyabhāk . rāmo dāśarathī rājā dharmabhāk paśya vartate
||149||आसन्नं च पुनर् दृष्ट्वा याहि याह्य् अत्र पुण्यभाक् । रामो दाशरथी राजा धर्मभाक् पश्य वर्तते
gurubhaktaḥ satyasandho devabrāhmaṇasevakaḥ . trailokyarakṣādakṣo'sau vartate yatra rāghavaḥ
||150||गुरुभक्तः सत्यसन्धो देवब्राह्मणसेवकः । त्रैलोक्यरक्षादक्षोऽसौ वर्तते यत्र राघवः
na tatra tvādṛśām asti praveśaḥ pāpakarmaṇām . yadi praviśase pāpa tato vadham avāpsyasi
||151||न तत्र त्वादृशाम् अस्ति प्रवेशः पापकर्मणाम् । यदि प्रविशसे पाप ततो वधम् अवाप्स्यसि
tat putravacanaṃ śrutvā śanair āhūya vācayā . uvācādhomukho bhūtvā snuṣāṃ putrau kṛtāñjaliḥ . muhur antar vinidhyāyan gatiṃ duṣkṛtakarmaṇaḥ
||152||तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा शनैर् आहूय वाचया । उवाचाधोमुखो भूत्वा स्नुषां पुत्रौ कृताञ्जलिः । मुहुर् अन्तर् विनिध्यायन् गतिं दुष्कृतकर्मणः
rājovāca:
ahaṃ daśaratho rājā putrau me śṛṇutaṃ vacaḥ . tisṛbhir brahmahatyābhir vṛto'haṃ duḥkham āgataḥ . chinnaṃ paśyata me dehaṃ narakeṣu ca pātitam
||153||अहं दशरथो राजा पुत्रौ मे शृणुतं वचः । तिसृभिर् ब्रह्महत्याभिर् वृतोऽहं दुःखम् आगतः । छिन्नं पश्यत मे देहं नरकेषु च पातितम्
brahmovāca:
tataḥ kṛtāñjalī rāmaḥ sītayā lakṣmaṇena ca . bhūmau praṇemus te sarve vacanaṃ caitad abruvan
||154||ततः कृताञ्जली रामः सीतया लक्ष्मणेन च । भूमौ प्रणेमुस् ते सर्वे वचनं चैतद् अब्रुवन्
sītārāmalakṣmaṇā ūcuḥ:
kasyedaṃ karmaṇas tāta phalaṃ nṛpatisattama
||155||कस्येदं कर्मणस् तात फलं नृपतिसत्तम
brahmovāca:
sa ca prāha yathāvṛttaṃ brahmahatyātrayaṃ tathā
||156||स च प्राह यथावृत्तं ब्रह्महत्यात्रयं तथा
rājovāca:
niṣkṛtir brahmahantṝṇāṃ putrau kvāpi na vidyate
||157||निष्कृतिर् ब्रह्महन्तॄणां पुत्रौ क्वापि न विद्यते
brahmovāca:
tato duḥkhena mahatā āvṛtāḥ sarve bhuvaṃ gatāḥ . rājānaṃ vanavāsaṃ ca mātaraṃ pitaraṃ tathā
||158||ततो दुःखेन महता आवृताः सर्वे भुवं गताः । राजानं वनवासं च मातरं पितरं तथा
duḥkhāgamaṃ karmagatiṃ narake pātanaṃ tathā . evamādy atha saṃsmṛtya mumoha nṛpateḥ sutaḥ . visañjñaṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā sītā vākyam athābravīt
||159||दुःखागमं कर्मगतिं नरके पातनं तथा । एवमाद्य् अथ संस्मृत्य मुमोह नृपतेः सुतः । विसञ्ज्ञं नृपतिं दृष्ट्वा सीता वाक्यम् अथाब्रवीत्
sītovāca:
na śocanti mahātmānas tvādṛśā vyasanāgame . cintayanti pratīkāraṃ daivyam apy atha mānuṣam
||160||न शोचन्ति महात्मानस् त्वादृशा व्यसनागमे । चिन्तयन्ति प्रतीकारं दैव्यम् अप्य् अथ मानुषम्
śocadbhir yugasāhasraṃ vipattir naiva tīryate . vyāmoham āpnuvantīha na kadācid vicakṣaṇāḥ
||161||शोचद्भिर् युगसाहस्रं विपत्तिर् नैव तीर्यते । व्यामोहम् आप्नुवन्तीह न कदाचिद् विचक्षणाः
kim anenātra duḥkhena niṣphalena janeśvara . dehi hatyāṃ prathamato yā jātā hy atibhīṣaṇā
||162||किम् अनेनात्र दुःखेन निष्फलेन जनेश्वर । देहि हत्यां प्रथमतो या जाता ह्य् अतिभीषणा
pitṛbhaktaḥ puṇyaśīlo vedavedāṅgapāragaḥ . anāgā yo hato vipras tatpāpasyātra niṣkṛtim
||163||पितृभक्तः पुण्यशीलो वेदवेदाङ्गपारगः । अनागा यो हतो विप्रस् तत्पापस्यात्र निष्कृतिम्
ācarāmi yathāśāstraṃ mā śokaṃ kurutaṃ yuvām . dvitīyāṃ lakṣmaṇo hatyāṃ gṛhṇātu tv aparāṃ bhavān
||164||आचरामि यथाशास्त्रं मा शोकं कुरुतं युवाम् । द्वितीयां लक्ष्मणो हत्यां गृह्णातु त्व् अपरां भवान्
brahmovāca:
etad dharmayutaṃ vākyaṃ sītayā bhāṣitaṃ dṛḍham . tatheti cāhatur ubhau tato daśaratho'bravīt
||165||एतद् धर्मयुतं वाक्यं सीतया भाषितं दृढम् । तथेति चाहतुर् उभौ ततो दशरथोऽब्रवीत्
daśaratha uvāca:
tvaṃ hi brahmavidaḥ kanyā janakasya tv ayonijā . bhāryā rāmasya kiṃ citraṃ yad yuktam anubhāṣase
||166||त्वं हि ब्रह्मविदः कन्या जनकस्य त्व् अयोनिजा । भार्या रामस्य किं चित्रं यद् युक्तम् अनुभाषसे
na kopi bhavatāṃ kintu śramaḥ svalpo'pi vidyate . gautamyāṃ snānadānena piṇḍanirvapaṇena ca
||167||न कोपि भवतां किन्तु श्रमः स्वल्पोऽपि विद्यते । गौतम्यां स्नानदानेन पिण्डनिर्वपणेन च
tisṛbhir brahmahatyābhir mukto yāmi triviṣṭapam . tvayā janakasambhūte svakulocitam īritam
||168||तिसृभिर् ब्रह्महत्याभिर् मुक्तो यामि त्रिविष्टपम् । त्वया जनकसम्भूते स्वकुलोचितम् ईरितम्
prāpayanti paraṃ pāraṃ bhavābdheḥ kulayoṣitaḥ . godāvaryāḥ prasādena kiṃ nāmāsty atra durlabham
||169||प्रापयन्ति परं पारं भवाब्धेः कुलयोषितः । गोदावर्याः प्रसादेन किं नामास्त्य् अत्र दुर्लभम्
brahmovāca:
tatheti kriyamāṇe tu piṇḍadānāya śatruhā . naivāpaśyad bhakṣyabhojyaṃ tato lakṣmaṇam abravīt
||170||तथेति क्रियमाणे तु पिण्डदानाय शत्रुहा । नैवापश्यद् भक्ष्यभोज्यं ततो लक्ष्मणम् अब्रवीत्
lakṣmaṇaḥ prāha vinayād iṅgudyāś ca phalāni ca . santi teṣāṃ ca piṇyākam ānītaṃ tatkṣaṇād iva
||171||लक्ष्मणः प्राह विनयाद् इङ्गुद्याश् च फलानि च । सन्ति तेषां च पिण्याकम् आनीतं तत्क्षणाद् इव
piṇyākenātha gaṅgāyāṃ piṇḍaṃ dātuṃ tathā pituḥ . manaḥ kurvaṃs tato rāmo mando'bhūd duḥkhitas tadā
||172||पिण्याकेनाथ गङ्गायां पिण्डं दातुं तथा पितुः । मनः कुर्वंस् ततो रामो मन्दोऽभूद् दुःखितस् तदा
daivī vāg abhavat tatra duḥkhaṃ tyaja nṛpātmaja . rājyabhraṣṭo vanaṃ prāptaḥ kiṃ vai niṣkiñcano bhavān
||173||दैवी वाग् अभवत् तत्र दुःखं त्यज नृपात्मज । राज्यभ्रष्टो वनं प्राप्तः किं वै निष्किञ्चनो भवान्
aśaṭho dharmanirato na śocitum ihārhasi . vittaśāṭhyena yo dharmaṃ karoti sa tu pātakī
||174||अशठो धर्मनिरतो न शोचितुम् इहार्हसि । वित्तशाठ्येन यो धर्मं करोति स तु पातकी
śrūyate sarvaśāstreṣu yad rāma śṛṇu yatnataḥ . yadannaḥ puruṣo rājaṃs tadannās tasya devatāḥ
||175||श्रूयते सर्वशास्त्रेषु यद् राम शृणु यत्नतः । यदन्नः पुरुषो राजंस् तदन्नास् तस्य देवताः
piṇḍe nipatite bhūmau nāpaśyat pitaraṃ tadā . śavaṃ ca patitaṃ yatra śavatīrtham anuttamam
||176||पिण्डे निपतिते भूमौ नापश्यत् पितरं तदा । शवं च पतितं यत्र शवतीर्थम् अनुत्तमम्
mahāpātakasaṅghātavighātakṛd anusmṛtiḥ . tatrāgacchaṃl lokapālā rudrādityās tathāśvinau
||177||महापातकसङ्घातविघातकृद् अनुस्मृतिः । तत्रागच्छंल् लोकपाला रुद्रादित्यास् तथाश्विनौ
svaṃ svaṃ vimānam ārūḍhās teṣāṃ madhye'tidīptimān . vimānavaram ārūḍhaḥ stūyamānaś ca kinnaraiḥ
||178||स्वं स्वं विमानम् आरूढास् तेषां मध्येऽतिदीप्तिमान् । विमानवरम् आरूढः स्तूयमानश् च किन्नरैः
ādityasadṛśākāras teṣāṃ madhye babhau pitā . tam adṛṣṭvā svapitaraṃ devān dṛṣṭvā vimāninaḥ
||179||आदित्यसदृशाकारस् तेषां मध्ये बभौ पिता । तम् अदृष्ट्वा स्वपितरं देवान् दृष्ट्वा विमानिनः
kṛtāñjalipuṭo rāmaḥ pitā me kvety abhāṣata . iti divyābhavad vāṇī rāmaṃ sambodhya sītayā
||180||कृताञ्जलिपुटो रामः पिता मे क्वेत्य् अभाषत । इति दिव्याभवद् वाणी रामं सम्बोध्य सीतया
tisṛbhir brahmahatyābhir mukto daśaratho nṛpaḥ . vṛtaṃ paśya surais tāta devā apy ūcire ca tam
||181||तिसृभिर् ब्रह्महत्याभिर् मुक्तो दशरथो नृपः । वृतं पश्य सुरैस् तात देवा अप्य् ऊचिरे च तम्
devā ūcuḥ:
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si rāma svargaṃ gataḥ pitā . nānānirayasaṅghātāt pūrvajān uddharet tu yaḥ
||182||धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि राम स्वर्गं गतः पिता । नानानिरयसङ्घातात् पूर्वजान् उद्धरेत् तु यः
sa dhanyo'laṅkṛtaṃ tena kṛtinā bhuvanatrayam . enaṃ paśya mahābāho muktapāpaṃ raviprabham
||183||स धन्योऽलङ्कृतं तेन कृतिना भुवनत्रयम् । एनं पश्य महाबाहो मुक्तपापं रविप्रभम्
sarvasampattiyukto'pi pāpī dagdhadrumopamaḥ . niṣkiñcano'pi sukṛtī dṛśyate candramaulivat
||184||सर्वसम्पत्तियुक्तोऽपि पापी दग्धद्रुमोपमः । निष्किञ्चनोऽपि सुकृती दृश्यते चन्द्रमौलिवत्
brahmovāca:
dṛṣṭvābravīt sutaṃ rājā āśīrbhir abhinandya ca
||185||दृष्ट्वाब्रवीत् सुतं राजा आशीर्भिर् अभिनन्द्य च
rājovāca:
kṛtakṛtyo'si bhadraṃ te tārito'haṃ tvayānagha . dhanyaḥ sa putro loke'smin pitṝṇāṃ yas tu tārakaḥ
||186||कृतकृत्योऽसि भद्रं ते तारितोऽहं त्वयानघ । धन्यः स पुत्रो लोकेऽस्मिन् पितॄणां यस् तु तारकः
brahmovāca:
tataḥ suragaṇāḥ procur devānāṃ kāryasiddhaye . rāmaṃ ca puruṣaśreṣṭhaṃ gaccha tāta yathāsukham . tatas tadvacanaṃ śrutvā rāmas tān abravīt surān
||187||ततः सुरगणाः प्रोचुर् देवानां कार्यसिद्धये । रामं च पुरुषश्रेष्ठं गच्छ तात यथासुखम् । ततस् तद्वचनं श्रुत्वा रामस् तान् अब्रवीत् सुरान्
rāma uvāca:
gurau pitari me devāḥ kiṃ kṛtyam avaśiṣyate
||188||गुरौ पितरि मे देवाः किं कृत्यम् अवशिष्यते
devā ūcuḥ:
nadī na gaṅgayā tulyā na tvayā sadṛśaḥ sutaḥ . na śivena samo devo na tāreṇa samo manuḥ
||189||नदी न गङ्गया तुल्या न त्वया सदृशः सुतः । न शिवेन समो देवो न तारेण समो मनुः
tvayā rāma gurūṇāṃ ca kāryaṃ sarvam anuṣṭhitam . tāritāḥ pitaro rāma tvayā putreṇa mānada . gacchantu sarve svasthānaṃ tvaṃ ca gaccha yathāsukham
||190||त्वया राम गुरूणां च कार्यं सर्वम् अनुष्ठितम् । तारिताः पितरो राम त्वया पुत्रेण मानद । गच्छन्तु सर्वे स्वस्थानं त्वं च गच्छ यथासुखम्
brahmovāca:
tad devavacanād dhṛṣṭaḥ sītayā lakṣmaṇāgrajaḥ . tad dṛṣṭvā gaṅgāmāhātmyaṃ vismito vākyam abravīt
||191||तद् देववचनाद् धृष्टः सीतया लक्ष्मणाग्रजः । तद् दृष्ट्वा गङ्गामाहात्म्यं विस्मितो वाक्यम् अब्रवीत्
rāma uvāca:
aho gaṅgāprabhāvo'yaṃ trailokye nopamīyate . vayaṃ dhanyā yato gaṅgā dṛṣṭāsmābhis tripāvanī
||192||अहो गङ्गाप्रभावोऽयं त्रैलोक्ये नोपमीयते । वयं धन्या यतो गङ्गा दृष्टास्माभिस् त्रिपावनी
brahmovāca:
harṣeṇa mahatā yukto devaṃ sthāpya maheśvaram . taṃ ṣoḍaśabhir īśānam upacāraiḥ prayatnataḥ
||193||हर्षेण महता युक्तो देवं स्थाप्य महेश्वरम् । तं षोडशभिर् ईशानम् उपचारैः प्रयत्नतः
sampūjyāvaraṇair yuktaṃ ṣaṭtriṃśatkalam īśvaram . kṛtāñjalipuṭo bhūtvā rāmas tuṣṭāva śaṅkaram
||194||सम्पूज्यावरणैर् युक्तं षट्त्रिंशत्कलम् ईश्वरम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा रामस् तुष्टाव शङ्करम्
rāma uvāca:
namāmi śambhuṃ puruṣaṃ purāṇaṃ . namāmi sarvajñam apārabhāvam . namāmi rudraṃ prabhum akṣayaṃ taṃ . namāmi śarvaṃ śirasā namāmi
||195||नमामि शम्भुं पुरुषं पुराणं । नमामि सर्वज्ञम् अपारभावम् । नमामि रुद्रं प्रभुम् अक्षयं तं । नमामि शर्वं शिरसा नमामि
namāmi devaṃ param avyayaṃ tam . umāpatiṃ lokaguruṃ namāmi . namāmi dāridryavidāraṇaṃ taṃ . namāmi rogāpaharaṃ namāmi
||196||नमामि देवं परम् अव्ययं तम् । उमापतिं लोकगुरुं नमामि । नमामि दारिद्र्यविदारणं तं । नमामि रोगापहरं नमामि
namāmi kalyāṇam acintyarūpaṃ . namāmi viśvodbhavabījarūpam . namāmi viśvasthitikāraṇaṃ taṃ . namāmi saṃhārakaraṃ namāmi
||197||नमामि कल्याणम् अचिन्त्यरूपं । नमामि विश्वोद्भवबीजरूपम् । नमामि विश्वस्थितिकारणं तं । नमामि संहारकरं नमामि
namāmi gaurīpriyam avyayaṃ taṃ . namāmi nityaṃ kṣaram akṣaraṃ tam . namāmi cidrūpam ameyabhāvaṃ . trilocanaṃ taṃ śirasā namāmi
||198||नमामि गौरीप्रियम् अव्ययं तं । नमामि नित्यं क्षरम् अक्षरं तम् । नमामि चिद्रूपम् अमेयभावं । त्रिलोचनं तं शिरसा नमामि
namāmi kāruṇyakaraṃ bhavasya . bhayaṅkaraṃ vāpi sadā namāmi . namāmi dātāram abhīpsitānāṃ . namāmi someśam umeśam ādau
||199||नमामि कारुण्यकरं भवस्य । भयङ्करं वापि सदा नमामि । नमामि दातारम् अभीप्सितानां । नमामि सोमेशम् उमेशम् आदौ
namāmi vedatrayalocanaṃ taṃ . namāmi mūrtitrayavarjitaṃ tam . namāmi puṇyaṃ sadasadvyatītaṃ . namāmi taṃ pāpaharaṃ namāmi
||200||नमामि वेदत्रयलोचनं तं । नमामि मूर्तित्रयवर्जितं तम् । नमामि पुण्यं सदसद्व्यतीतं । नमामि तं पापहरं नमामि
namāmi viśvasya hite rataṃ taṃ . namāmi rūpāṇi bahūni dhatte . yo viśvagoptā sadasatpraṇetā . namāmi taṃ viśvapatiṃ namāmi
||201||नमामि विश्वस्य हिते रतं तं । नमामि रूपाणि बहूनि धत्ते । यो विश्वगोप्ता सदसत्प्रणेता । नमामि तं विश्वपतिं नमामि
yajñeśvaraṃ samprati havyakavyaṃ . tathā gatiṃ lokasadāśivo yaḥ . ārādhito yaś ca dadāti sarvaṃ . namāmi dānapriyam iṣṭadevam
||202||यज्ञेश्वरं सम्प्रति हव्यकव्यं । तथा गतिं लोकसदाशिवो यः । आराधितो यश् च ददाति सर्वं । नमामि दानप्रियम् इष्टदेवम्
namāmi someśvaram asvatantram . umāpatiṃ taṃ vijayaṃ namāmi . namāmi vighneśvaranandināthaṃ . putrapriyaṃ taṃ śirasā namāmi
||203||नमामि सोमेश्वरम् अस्वतन्त्रम् । उमापतिं तं विजयं नमामि । नमामि विघ्नेश्वरनन्दिनाथं । पुत्रप्रियं तं शिरसा नमामि
vināśanaṃ candradharaṃ namāmi . namāmi gaṅgādharam īśam īḍyam . umādhavaṃ devavaraṃ namāmi
||204||विनाशनं चन्द्रधरं नमामि । नमामि गङ्गाधरम् ईशम् ईड्यम् । उमाधवं देववरं नमामि
surāsurair arcitapādapadmam . namāmi devīmukhavādanānām . īkṣārtham akṣitritayaṃ ya aicchat
||205||सुरासुरैर् अर्चितपादपद्मम् । नमामि देवीमुखवादनानाम् । ईक्षार्थम् अक्षित्रितयं य ऐच्छत्
pañcāmṛtair gandhasudhūpadīpair . vicitrapuṣpair vividhaiś ca mantraiḥ . annaprakāraiḥ sakalopacāraiḥ . sampūjitaṃ somam ahaṃ namāmi
||206||पञ्चामृतैर् गन्धसुधूपदीपैर् । विचित्रपुष्पैर् विविधैश् च मन्त्रैः । अन्नप्रकारैः सकलोपचारैः । सम्पूजितं सोमम् अहं नमामि
brahmovāca:
tataḥ sa bhagavān āha rāmaṃ śambhuḥ salakṣmaṇam . varān vṛṇīṣva bhadraṃ te rāmaḥ prāha vṛṣadhvajam
||207||ततः स भगवान् आह रामं शम्भुः सलक्ष्मणम् । वरान् वृणीष्व भद्रं ते रामः प्राह वृषध्वजम्
rāma uvāca:
stotreṇānena ye bhaktyā toṣyanti tvāṃ surottama . teṣāṃ sarvāṇi kāryāṇi siddhiṃ yāntu maheśvara
||208||स्तोत्रेणानेन ये भक्त्या तोष्यन्ति त्वां सुरोत्तम । तेषां सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं यान्तु महेश्वर
yeṣāṃ ca pitaraḥ śambho patitā narakārṇave . teṣāṃ piṇḍādidānena pūtā yāntu triviṣṭapam
||209||येषां च पितरः शम्भो पतिता नरकार्णवे । तेषां पिण्डादिदानेन पूता यान्तु त्रिविष्टपम्
janmaprabhṛti pāpāni manovākkāyikaṃ tv agham . atra tu snānamātreṇa tat sadyo nāśam āpnuyāt
||210||जन्मप्रभृति पापानि मनोवाक्कायिकं त्व् अघम् । अत्र तु स्नानमात्रेण तत् सद्यो नाशम् आप्नुयात्
atra ye bhaktitaḥ śambho dadaty arthibhya aṇv api . sarvaṃ tad akṣayaṃ śambho dātṝṇāṃ phalakṛd bhavet
||211||अत्र ये भक्तितः शम्भो ददत्य् अर्थिभ्य अण्व् अपि । सर्वं तद् अक्षयं शम्भो दातॄणां फलकृद् भवेत्
brahmovāca:
evam astv iti taṃ rāmaṃ śaṅkaro hṛṣito'bravīt . gate tasmin suraśreṣṭhe rāmo'py anucaraiḥ saha
||212||एवम् अस्त्व् इति तं रामं शङ्करो हृषितोऽब्रवीत् । गते तस्मिन् सुरश्रेष्ठे रामोऽप्य् अनुचरैः सह
gautamī yatra cotpannā śanais taṃ deśam abhyagāt . tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ rāmatīrtham udāhṛtam
||213||गौतमी यत्र चोत्पन्ना शनैस् तं देशम् अभ्यगात् । ततः प्रभृति तत् तीर्थं रामतीर्थम् उदाहृतम्
dayālor apatat tatra lakṣmaṇasya karāc charaḥ . tad bāṇatīrtham abhavat sarvāpadvinivāraṇam
||214||दयालोर् अपतत् तत्र लक्ष्मणस्य कराच् छरः । तद् बाणतीर्थम् अभवत् सर्वापद्विनिवारणम्
yatra saumitriṇā snānaṃ śaṅkarasyārcanaṃ kṛtam . tat tīrthaṃ lakṣmaṇaṃ jātaṃ tathā sītāsamudbhavam
||215||यत्र सौमित्रिणा स्नानं शङ्करस्यार्चनं कृतम् । तत् तीर्थं लक्ष्मणं जातं तथा सीतासमुद्भवम्
nānāvidhāśeṣapāpasaṅghanirmūlanakṣamam . yad aṅghrisaṅgād abhavad gaṅgā trailokyapāvanī
||216||नानाविधाशेषपापसङ्घनिर्मूलनक्षमम् । यद् अङ्घ्रिसङ्गाद् अभवद् गङ्गा त्रैलोक्यपावनी
sa yatra snānam akarot tad vaiśiṣṭyaṃ kim ucyate . tad rāmatīrthasadṛśaṃ tīrthaṃ kvāpi na vidyate
||217||स यत्र स्नानम् अकरोत् तद् वैशिष्ट्यं किम् उच्यते । तद् रामतीर्थसदृशं तीर्थं क्वापि न विद्यते
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).