adhyāyaḥ 94
brahmovāca:
śvetatīrtham iti khyātaṃ trailokye viśrutaṃ śubham . tasya śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate
||1||श्वेततीर्थम् इति ख्यातं त्रैलोक्ये विश्रुतं शुभम् । तस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते
śveto nāma purā vipro gautamasya priyaḥ sakhā . ātithyapūjānirato gautamītīram āśritaḥ
||2||श्वेतो नाम पुरा विप्रो गौतमस्य प्रियः सखा । आतिथ्यपूजानिरतो गौतमीतीरम् आश्रितः
manasā karmaṇā vācā śivabhaktiparāyaṇaḥ . dhyāyantaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ pūjayantaṃ sadā śivam
||3||मनसा कर्मणा वाचा शिवभक्तिपरायणः । ध्यायन्तं तं द्विजश्रेष्ठं पूजयन्तं सदा शिवम्
pūrṇāyuṣaṃ dvijavaraṃ śivabhaktiparāyaṇam . netuṃ dūtāḥ samājagmur dakṣiṇāśāpates tadā
||4||पूर्णायुषं द्विजवरं शिवभक्तिपरायणम् । नेतुं दूताः समाजग्मुर् दक्षिणाशापतेस् तदा
nāśaknuvan gṛhaṃ tasya praveṣṭum api nārada . tadā kāle vyatikrānte citrako mṛtyum abravīt
||5||नाशक्नुवन् गृहं तस्य प्रवेष्टुम् अपि नारद । तदा काले व्यतिक्रान्ते चित्रको मृत्युम् अब्रवीत्
citraka uvāca:
kiṃ nāyāti kṣīṇajīvo mṛtyo śvetaḥ kathaṃ tv iti . nādyāpy āyānti dūtās te mṛtyor naivocitaṃ tu te
||6||किं नायाति क्षीणजीवो मृत्यो श्वेतः कथं त्व् इति । नाद्याप्य् आयान्ति दूतास् ते मृत्योर् नैवोचितं तु ते
brahmovāca:
tataś ca kupito mṛtyuḥ prāyāc chvetagṛhaṃ svayam . bahiḥsthitāṃs tadā paśyan mṛtyur dūtān bhayārditān . provāca kim idaṃ dūtā mṛtyum ūcuś ca dūtakāḥ
||7||ततश् च कुपितो मृत्युः प्रायाच् छ्वेतगृहं स्वयम् । बहिःस्थितांस् तदा पश्यन् मृत्युर् दूतान् भयार्दितान् । प्रोवाच किम् इदं दूता मृत्युम् ऊचुश् च दूतकाः
dūtā ūcuḥ:
śivena rakṣitaṃ śvetaṃ vayaṃ no vīkṣituṃ kṣamāḥ . yeṣāṃ prasanno giriśas teṣāṃ kā nāma bhītayaḥ
||8||शिवेन रक्षितं श्वेतं वयं नो वीक्षितुं क्षमाः । येषां प्रसन्नो गिरिशस् तेषां का नाम भीतयः
brahmovāca:
pāśapāṇis tadā mṛtyuḥ prāviśad yatra sa dvijaḥ . nāsau vipro vijānāti mṛtyuṃ vā yamakiṅkarān
||9||पाशपाणिस् तदा मृत्युः प्राविशद् यत्र स द्विजः । नासौ विप्रो विजानाति मृत्युं वा यमकिङ्करान्
śivaṃ pūjayate bhaktyā śvetasya tu samīpataḥ . mṛtyuṃ pāśadharaṃ dṛṣṭvā daṇḍī provāca vismitaḥ
||10||शिवं पूजयते भक्त्या श्वेतस्य तु समीपतः । मृत्युं पाशधरं दृष्ट्वा दण्डी प्रोवाच विस्मितः
daṇḍy uvāca:
kim atra vīkṣase mṛtyo daṇḍinaṃ mṛtyur abravīt
||11||किम् अत्र वीक्षसे मृत्यो दण्डिनं मृत्युर् अब्रवीत्
mṛtyur uvāca:
śvetaṃ netum ihāyātas tasmād vīkṣe dvijottamam
||12||श्वेतं नेतुम् इहायातस् तस्माद् वीक्षे द्विजोत्तमम्
brahmovāca:
tvaṃ gacchety abravīd daṇḍī mṛtyuḥ pāśān athākṣipat . śvetāya muniśārdūla tato daṇḍī cukopa ha
||13||त्वं गच्छेत्य् अब्रवीद् दण्डी मृत्युः पाशान् अथाक्षिपत् । श्वेताय मुनिशार्दूल ततो दण्डी चुकोप ह
śivadattena daṇḍena daṇḍī mṛtyum atāḍayat . tataḥ pāśadharo mṛtyuḥ papāta dharaṇītale
||14||शिवदत्तेन दण्डेन दण्डी मृत्युम् अताडयत् । ततः पाशधरो मृत्युः पपात धरणीतले
tatas te satvaraṃ dūtā hataṃ mṛtyum avekṣya ca . yamāya sarvam avadan vadhaṃ mṛtyos tu daṇḍinā
||15||ततस् ते सत्वरं दूता हतं मृत्युम् अवेक्ष्य च । यमाय सर्वम् अवदन् वधं मृत्योस् तु दण्डिना
tataś ca kupito dharmo yamo mahiṣavāhanaḥ . citraguptaṃ bahubalaṃ yamadaṇḍaṃ ca rakṣakam
||16||ततश् च कुपितो धर्मो यमो महिषवाहनः । चित्रगुप्तं बहुबलं यमदण्डं च रक्षकम्
mahiṣaṃ bhūtavetālān ādhivyādhīṃs tathaiva ca . akṣirogān kukṣirogān karṇaśūlaṃ tathaiva ca
||17||महिषं भूतवेतालान् आधिव्याधींस् तथैव च । अक्षिरोगान् कुक्षिरोगान् कर्णशूलं तथैव च
jvaraṃ ca trividhaṃ pāpaṃ narakāṇi pṛthak pṛthak . tvarantām iti tān uktvā jagāma tvarito yamaḥ
||18||ज्वरं च त्रिविधं पापं नरकाणि पृथक् पृथक् । त्वरन्ताम् इति तान् उक्त्वा जगाम त्वरितो यमः
etair anyaiḥ parivṛto yatra śveto dvijottamaḥ . tam āyāntaṃ yamaṃ dṛṣṭvā nandī provāca sāyudhaḥ
||19||एतैर् अन्यैः परिवृतो यत्र श्वेतो द्विजोत्तमः । तम् आयान्तं यमं दृष्ट्वा नन्दी प्रोवाच सायुधः
vināyakaṃ tathā skandaṃ bhūtanāthaṃ tu daṇḍinam . tatra tad yuddham abhavat sarvalokabhayāvaham
||20||विनायकं तथा स्कन्दं भूतनाथं तु दण्डिनम् । तत्र तद् युद्धम् अभवत् सर्वलोकभयावहम्
kārttikeyaḥ svayaṃ śaktyā bibheda yamakiṅkarān . dakṣiṇāśāpatiṃ cāpi nijaghāna balānvitam
||21||कार्त्तिकेयः स्वयं शक्त्या बिभेद यमकिङ्करान् । दक्षिणाशापतिं चापि निजघान बलान्वितम्
hatāvaśiṣṭā yāmyās te ādityāya nyavedayan . ādityo'pi suraiḥ sārdhaṃ śrutvā tan mahad adbhutam
||22||हतावशिष्टा याम्यास् ते आदित्याय न्यवेदयन् । आदित्योऽपि सुरैः सार्धं श्रुत्वा तन् महद् अद्भुतम्
lokapālair anuvṛto mamāntikam upāgamat . ahaṃ viṣṇuś ca bhagavān indro'gnir varuṇas tathā
||23||लोकपालैर् अनुवृतो ममान्तिकम् उपागमत् । अहं विष्णुश् च भगवान् इन्द्रोऽग्निर् वरुणस् तथा
candrādityāv aśvinau ca lokapālā marudgaṇāḥ . ete cānye ca bahavo vayaṃ yātā yamāntikam
||24||चन्द्रादित्याव् अश्विनौ च लोकपाला मरुद्गणाः । एते चान्ये च बहवो वयं याता यमान्तिकम्
mṛta āste dakṣiṇeśo gaṅgātīre balānvitaḥ . samudrāś ca nadā nāgā nānābhūtāny anekaśaḥ
||25||मृत आस्ते दक्षिणेशो गङ्गातीरे बलान्वितः । समुद्राश् च नदा नागा नानाभूतान्य् अनेकशः
tatrājagmuḥ sureśānaṃ draṣṭuṃ vaivasvataṃ yamam . taṃ dṛṣṭvā hatasainyaṃ ca yamaṃ devā bhayārditāḥ . kṛtāñjalipuṭāḥ śambhum ūcuḥ sarve punaḥ punaḥ
||26||तत्राजग्मुः सुरेशानं द्रष्टुं वैवस्वतं यमम् । तं दृष्ट्वा हतसैन्यं च यमं देवा भयार्दिताः । कृताञ्जलिपुटाः शम्भुम् ऊचुः सर्वे पुनः पुनः
devā ūcuḥ:
bhaktipriyatvaṃ te nityaṃ duṣṭahantṛtvam eva ca . ādikartar namas tubhyaṃ nīlakaṇṭha namo'stu te . brahmapriya namas te'stu devapriya namo'stu te
||27||भक्तिप्रियत्वं ते नित्यं दुष्टहन्तृत्वम् एव च । आदिकर्तर् नमस् तुभ्यं नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते । ब्रह्मप्रिय नमस् तेऽस्तु देवप्रिय नमोऽस्तु ते
śvetaṃ dvijaṃ bhaktam anāyuṣaṃ te . netuṃ yamādiḥ sakalo'samarthaḥ . santoṣam āptāḥ paramaṃ samīkṣya . bhaktapriyatvaṃ tvayi nātha satyam
||28||श्वेतं द्विजं भक्तम् अनायुषं ते । नेतुं यमादिः सकलोऽसमर्थः । सन्तोषम् आप्ताः परमं समीक्ष्य । भक्तप्रियत्वं त्वयि नाथ सत्यम्
ye tvāṃ prapannāḥ śaraṇaṃ kṛpāluṃ . nālaṃ kṛtānto'py anuvīkṣituṃ tān . evaṃ viditvā śiva eva sarve . tvām eva bhaktyā parayā bhajante
||29||ये त्वां प्रपन्नाः शरणं कृपालुं । नालं कृतान्तोऽप्य् अनुवीक्षितुं तान् । एवं विदित्वा शिव एव सर्वे । त्वाम् एव भक्त्या परया भजन्ते
tvam eva jagatāṃ nātha kiṃ na smarasi śaṅkara . tvāṃ vinā kaḥ samartho'tra vyavasthāṃ kartum īśvaraḥ
||30||त्वम् एव जगतां नाथ किं न स्मरसि शङ्कर । त्वां विना कः समर्थोऽत्र व्यवस्थां कर्तुम् ईश्वरः
brahmovāca:
evaṃ tu stuvatāṃ teṣāṃ purastād abhavac chivaḥ . kiṃ dadāmīti tān āha idam ūcuḥ surā api
||31||एवं तु स्तुवतां तेषां पुरस्ताद् अभवच् छिवः । किं ददामीति तान् आह इदम् ऊचुः सुरा अपि
devā ūcuḥ:
ayaṃ vaivasvato dharmo niyantā sarvadehinām . dharmādharmavyavasthāyāṃ sthāpito lokapālakaḥ
||32||अयं वैवस्वतो धर्मो नियन्ता सर्वदेहिनाम् । धर्माधर्मव्यवस्थायां स्थापितो लोकपालकः
nāyaṃ vadham avāpnoti nāparādhī na pāpakṛt . vinā tena jagaddhātur naiva kiñcid bhaviṣyati
||33||नायं वधम् अवाप्नोति नापराधी न पापकृत् । विना तेन जगद्धातुर् नैव किञ्चिद् भविष्यति
tasmāj jīvaya deveśa yamaṃ sabalavāhanam . prārthanā saphalā nātha mahatsu na vṛthā bhavet
||34||तस्माज् जीवय देवेश यमं सबलवाहनम् । प्रार्थना सफला नाथ महत्सु न वृथा भवेत्
brahmovāca:
tataḥ provāca bhagavāñ jīvayeyam asaṃśayam . yamaṃ yadi vaco me'dya anumanyanti devatāḥ
||35||ततः प्रोवाच भगवाञ् जीवयेयम् असंशयम् । यमं यदि वचो मेऽद्य अनुमन्यन्ति देवताः
tataḥ procuḥ surāḥ sarve kurmo vākyaṃ tvayoditam . haribrahmādisahitaṃ vaśe yasyākhilaṃ jagat
||36||ततः प्रोचुः सुराः सर्वे कुर्मो वाक्यं त्वयोदितम् । हरिब्रह्मादिसहितं वशे यस्याखिलं जगत्
tataḥ provāca bhagavān amarān samupāgatān . madbhakto na mṛtiṃ yātu nety ūcur amarāḥ punaḥ
||37||ततः प्रोवाच भगवान् अमरान् समुपागतान् । मद्भक्तो न मृतिं यातु नेत्य् ऊचुर् अमराः पुनः
amarāḥ syus tato deva sarvalokāś carācarāḥ . amartyamartyabhedo'yaṃ na syād deva jaganmaya
||38||अमराः स्युस् ततो देव सर्वलोकाश् चराचराः । अमर्त्यमर्त्यभेदोऽयं न स्याद् देव जगन्मय
punar apy āha tāñ śambhuḥ śṛṇvantu mama bhāṣitam . madbhaktānāṃ vaiṣṇavānāṃ gautamīm anusevatām
||39||पुनर् अप्य् आह ताञ् शम्भुः शृण्वन्तु मम भाषितम् । मद्भक्तानां वैष्णवानां गौतमीम् अनुसेवताम्
vayaṃ tu svāmino nityaṃ na mṛtyuḥ svāmyam arhati . vārttāpy eṣāṃ na kartavyā yamena tu kadācana
||40||वयं तु स्वामिनो नित्यं न मृत्युः स्वाम्यम् अर्हति । वार्त्ताप्य् एषां न कर्तव्या यमेन तु कदाचन
ādhivyādhyādibhir jātu kāryo nābhibhavaḥ kvacit . ye śivaṃ śaraṇaṃ yātās te muktās tatkṣaṇād api
||41||आधिव्याध्यादिभिर् जातु कार्यो नाभिभवः क्वचित् । ये शिवं शरणं यातास् ते मुक्तास् तत्क्षणाद् अपि
sānugasya yamasyāto namasyāḥ sarva eva te . tathety ūcuḥ suragaṇā devadevaṃ śivaṃ prati
||42||सानुगस्य यमस्यातो नमस्याः सर्व एव ते । तथेत्य् ऊचुः सुरगणा देवदेवं शिवं प्रति
tataś ca bhagavān nātho nandinaṃ prāha vāhanam
||43||ततश् च भगवान् नाथो नन्दिनं प्राह वाहनम्
śiva uvāca:
gautamyā udakena tvam abhiṣiñca mṛtaṃ yamam
||44||गौतम्या उदकेन त्वम् अभिषिञ्च मृतं यमम्
brahmovāca:
tato yamādayaḥ sarve abhiṣiktās tu nandinā . utthitāś ca sajīvās te dakṣiṇāśāṃ tato gatāḥ
||45||ततो यमादयः सर्वे अभिषिक्तास् तु नन्दिना । उत्थिताश् च सजीवास् ते दक्षिणाशां ततो गताः
uttare gautamītīre viṣṇvādyāḥ sarvadaivatāḥ . sthitā āsan pūjayanto devadevaṃ maheśvaram
||46||उत्तरे गौतमीतीरे विष्ण्वाद्याः सर्वदैवताः । स्थिता आसन् पूजयन्तो देवदेवं महेश्वरम्
tatrāsann ayutāny aṣṭa sahasrāṇi caturdaśa . tathā ṣaṭ ca sahasrāṇi punaḥ ṣaṭ ca tathaiva ca
||47||तत्रासन्न् अयुतान्य् अष्ट सहस्राणि चतुर्दश । तथा षट् च सहस्राणि पुनः षट् च तथैव च
ṣaḍ dakṣiṇe tathā tīre tīrthānām ayutatrayam . puṇyam ākhyānam etad dhi śvetatīrthasya nārada
||48||षड् दक्षिणे तथा तीरे तीर्थानाम् अयुतत्रयम् । पुण्यम् आख्यानम् एतद् धि श्वेततीर्थस्य नारद
yatrāsau patito mṛtyur mṛtyutīrthaṃ tad ucyate . tasya śravaṇamātreṇa sahasraṃ jīvate samāḥ
||49||यत्रासौ पतितो मृत्युर् मृत्युतीर्थं तद् उच्यते । तस्य श्रवणमात्रेण सहस्रं जीवते समाः
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvapāpapraṇāśanam . śravaṇaṃ paṭhanaṃ cāpi smaraṇaṃ ca malakṣayam . karoti sarvalokānāṃ bhuktimuktipradāyakam
||50||तत्र स्नानं च दानं च सर्वपापप्रणाशनम् । श्रवणं पठनं चापि स्मरणं च मलक्षयम् । करोति सर्वलोकानां भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).