adhyāyaḥ 2
lomaharṣaṇa uvāca:
sa sṛṣṭvā tu prajās tv evam āpavo vai prajāpatiḥ . lebhe vai puruṣaḥ patnīṃ śatarūpām ayonijām
||1||स सृष्ट्वा तु प्रजास् त्व् एवम् आपवो वै प्रजापतिः । लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपाम् अयोनिजाम्
āpavasya mahimnā tu divam āvṛtya tiṣṭhataḥ . dharmeṇaiva muniśreṣṭhāḥ śatarūpā vyajāyata
||2||आपवस्य महिम्ना तु दिवम् आवृत्य तिष्ठतः । धर्मेणैव मुनिश्रेष्ठाः शतरूपा व्यजायत
sā tu varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram . bhartāraṃ dīptatapasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata
||3||सा तु वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत
sa vai svāyambhuvo viprāḥ puruṣo manur ucyate . tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaram ihocyate
||4||स वै स्वायम्भुवो विप्राः पुरुषो मनुर् उच्यते । तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरम् इहोच्यते
vairājāt puruṣād vīraṃ śatarūpā vyajāyata . priyavratottānapādau vīrāt kāmyā vyajāyata
||5||वैराजात् पुरुषाद् वीरं शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरात् काम्या व्यजायत
kāmyā nāma sutā śreṣṭhā kardamasya prajāpateḥ . kāmyāputrās tu catvāraḥ samrāṭ kukṣir virāṭ prabhuḥ
||6||काम्या नाम सुता श्रेष्ठा कर्दमस्य प्रजापतेः । काम्यापुत्रास् तु चत्वारः सम्राट् कुक्षिर् विराट् प्रभुः
uttānapādaṃ jagrāha putram atriḥ prajāpatiḥ . uttānapādāc caturaḥ sūnṛtā suṣuve sutān
||7||उत्तानपादं जग्राह पुत्रम् अत्रिः प्रजापतिः । उत्तानपादाच् चतुरः सूनृता सुषुवे सुतान्
dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā . utpannā vājimedhena dhruvasya jananī śubhā
||8||धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता । उत्पन्ना वाजिमेधेन ध्रुवस्य जननी शुभा
dhruvaṃ ca kīrtimantaṃ ca āyuṣmantaṃ vasuṃ tathā . uttānapādo'janayat sūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ
||9||ध्रुवं च कीर्तिमन्तं च आयुष्मन्तं वसुं तथा । उत्तानपादोऽजनयत् सूनृतायां प्रजापतिः
dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni bho dvijāḥ . tapas tepe mahābhāgaḥ prārthayan sumahad yaśaḥ
||10||ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि भो द्विजाः । तपस् तेपे महाभागः प्रार्थयन् सुमहद् यशः
tasmai brahmā dadau prītaḥ sthānam ātmasamaṃ prabhuḥ . acalaṃ caiva purataḥ saptarṣīṇāṃ prajāpatiḥ
||11||तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतः स्थानम् आत्मसमं प्रभुः । अचलं चैव पुरतः सप्तर्षीणां प्रजापतिः
tasyābhimānam ṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ca . devāsurāṇām ācāryaḥ ślokaṃ prāg uśanā jagau
||12||तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च । देवासुराणाम् आचार्यः श्लोकं प्राग् उशना जगौ
aho'sya tapaso vīryam aho śrutam aho'dbhutam . yam adya purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ
||13||अहोऽस्य तपसो वीर्यम् अहो श्रुतम् अहोऽद्भुतम् । यम् अद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः
tasmāc chliṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca dhruvāc chambhur vyajāyata . śliṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān
||14||तस्माच् छ्लिष्टिं च भव्यं च ध्रुवाच् छम्भुर् व्यजायत । श्लिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान्
ripuṃ ripuñjayaṃ vīraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam . ripor ādhatta bṛhatī cakṣuṣaṃ sarvatejasam
||15||रिपुं रिपुञ्जयं वीरं वृकलं वृकतेजसम् । रिपोर् आधत्त बृहती चक्षुषं सर्वतेजसम्
ajījanat puṣkariṇyāṃ vairiṇyāṃ cākṣuṣaṃ manum . prajāpater ātmajāyāṃ vīraṇyasya mahātmanaḥ
||16||अजीजनत् पुष्करिण्यां वैरिण्यां चाक्षुषं मनुम् । प्रजापतेर् आत्मजायां वीरण्यस्य महात्मनः
manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ . kanyāyāṃ muniśārdūlā vairājasya prajāpateḥ
||17||मनोर् अजायन्त दश नड्वलायां महौजसः । कन्यायां मुनिशार्दूला वैराजस्य प्रजापतेः
kutsaḥ puruḥ śatadyumnas tapasvī satyavāk kaviḥ . agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti te nava
||18||कुत्सः पुरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्यवाक् कविः । अग्निष्टुद् अतिरात्रश् च सुद्युम्नश् चेति ते नव
abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ . puror ajanayat putrān ṣaḍ āgneyī mahāprabhān
||19||अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महौजसः । पुरोर् अजनयत् पुत्रान् षड् आग्नेयी महाप्रभान्
aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratum aṅgirasaṃ mayam . aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai veṇam ekaṃ vyajāyata
||20||अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुम् अङ्गिरसं मयम् । अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेणम् एकं व्यजायत
apacāreṇa veṇasya prakopaḥ sumahān abhūt . prajārtham ṛṣayo yasya mamanthur dakṣiṇaṃ karam
||21||अपचारेण वेणस्य प्रकोपः सुमहान् अभूत् । प्रजार्थम् ऋषयो यस्य ममन्थुर् दक्षिणं करम्
veṇasya mathite pāṇau sambabhūva mahān nṛpaḥ . taṃ dṛṣṭvā munayaḥ prāhur eṣa vai muditāḥ prajāḥ
||22||वेणस्य मथिते पाणौ सम्बभूव महान् नृपः । तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुर् एष वै मुदिताः प्रजाः
kariṣyati mahātejā yaśaś ca prāpsyate mahat . sa dhanvī kavacī jāto jvalajjvalanasannibhaḥ
||23||करिष्यति महातेजा यशश् च प्राप्स्यते महत् । स धन्वी कवची जातो ज्वलज्ज्वलनसन्निभः
pṛthur vaiṇyas tathā cemāṃ rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ . rājasūyābhiṣiktānām ādyaḥ sa vasudhāpatiḥ
||24||पृथुर् वैण्यस् तथा चेमां ररक्ष क्षत्रपूर्वजः । राजसूयाभिषिक्तानाम् आद्यः स वसुधापतिः
tasmāc caiva samutpannau nipuṇau sūtamāgadhau . teneyaṃ gaur muniśreṣṭhā dugdhā sasyāni bhūbhṛtā
||25||तस्माच् चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ । तेनेयं गौर् मुनिश्रेष्ठा दुग्धा सस्यानि भूभृता
prajānāṃ vṛttikāmena devaiḥ sarṣigaṇaiḥ saha . pitṛbhir dānavaiś caiva gandharvair apsarogaṇaiḥ
||26||प्रजानां वृत्तिकामेन देवैः सर्षिगणैः सह । पितृभिर् दानवैश् चैव गन्धर्वैर् अप्सरोगणैः
sarpaiḥ puṇyajanaiś caiva vīrudbhiḥ parvatais tathā . teṣu teṣu ca pātreṣu duhyamānā vasundharā
||27||सर्पैः पुण्यजनैश् चैव वीरुद्भिः पर्वतैस् तथा । तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुन्धरा
prādād yathepsitaṃ kṣīraṃ tena prāṇān adhārayan . pṛthos tu putrau dharmajñau yajñānte'ntardhipātinau
||28||प्रादाद् यथेप्सितं क्षीरं तेन प्राणान् अधारयन् । पृथोस् तु पुत्रौ धर्मज्ञौ यज्ञान्तेऽन्तर्धिपातिनौ
śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyajāyata . havirdhānāt ṣaḍ āgneyī dhiṣaṇājanayat sutān
||29||शिखण्डिनी हविर्धानम् अन्तर्धानाद् व्यजायत । हविर्धानात् षड् आग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान्
prācīnabarhiṣaṃ śukraṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau . prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ
||30||प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ । प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः
havirdhānān muniśreṣṭhā yena saṃvardhitāḥ prajāḥ . prācīnabarhir bhagavān pṛthivītalacāriṇīḥ
||31||हविर्धानान् मुनिश्रेष्ठा येन संवर्धिताः प्रजाः । प्राचीनबर्हिर् भगवान् पृथिवीतलचारिणीः
samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro'bhavat prabhuḥ . mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṃ prajāpatiḥ
||32||समुद्रतनयायां तु कृतदारोऽभवत् प्रभुः । महतस् तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः
savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ . sarvān pracetaso nāma dhanurvedasya pāragān
||33||सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वान् प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्
apṛthagdharmacaraṇās te'tapyanta mahat tapaḥ . daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ
||34||अपृथग्धर्मचरणास् तेऽतप्यन्त महत् तपः । दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः
tapaś caratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhāḥ . arakṣamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ
||35||तपश् चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः । अरक्षमाणाम् आवव्रुर् बभूवाथ प्रजाक्षयः
nāśakan māruto vātuṃ vṛtaṃ kham abhavad drumaiḥ . daśa varṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṃ prajāḥ
||36||नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खम् अभवद् द्रुमैः । दश वर्षसहस्राणि न शेकुश् चेष्टितुं प्रजाः
tad upaśrutya tapasā yuktāḥ sarve pracetasaḥ . mukhebhyo vāyum agniṃ ca sasṛjur jātamanyavaḥ
||37||तद् उपश्रुत्य तपसा युक्ताः सर्वे प्रचेतसः । मुखेभ्यो वायुम् अग्निं च ससृजुर् जातमन्यवः
unmūlān atha vṛkṣāṃs tu kṛtvā vāyur aśoṣayat . tān agnir adahad ghora evam āsīd drumakṣayaḥ
||38||उन्मूलान् अथ वृक्षांस् तु कृत्वा वायुर् अशोषयत् । तान् अग्निर् अदहद् घोर एवम् आसीद् द्रुमक्षयः
drumakṣayam atho buddhvā kiñcic chiṣṭeṣu śākhiṣu . upagamyābravīd etāṃs tadā somaḥ prajāpatīn
||39||द्रुमक्षयम् अथो बुद्ध्वा किञ्चिच् छिष्टेषु शाखिषु । उपगम्याब्रवीद् एतांस् तदा सोमः प्रजापतीन्
kopaṃ yacchata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ . vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī śāmyetām agnimārutau
||40||कोपं यच्छत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः । वृक्षशून्या कृता पृथ्वी शाम्येताम् अग्निमारुतौ
ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī . bhaviṣyaṃ jānatā tāta dhṛtā garbheṇa vai mayā
||41||रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी । भविष्यं जानता तात धृता गर्भेण वै मया
māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā . bhāryā vo'stu mahābhāgāḥ somavaṃśavivardhinī
||42||मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणाम् इति निर्मिता । भार्या वोऽस्तु महाभागाः सोमवंशविवर्धिनी
yuṣmākaṃ tejaso'rdhena mama cārdhena tejasaḥ . asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ
||43||युष्माकं तेजसोऽर्धेन मम चार्धेन तेजसः । अस्याम् उत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः
sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai . agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati
||44||स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै । अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति
tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ . saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām
||45||ततः सोमस्य वचनाज् जगृहुस् ते प्रचेतसः । संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्
daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ . dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena bho dvijāḥ
||46||दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः । दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन भो द्विजाः
acarāṃś ca carāṃś caiva dvipado'tha catuṣpadaḥ . sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ paścād asṛjata striyaḥ
||47||अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदः । स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चाद् असृजत स्त्रियः
dadau daśa sa dharmāya kaśyapāya trayodaśa . śiṣṭāḥ somāya rājñe ca nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ
||48||ददौ दश स धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । शिष्टाः सोमाय राज्ञे च नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः
tāsu devāḥ khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ . gandharvāpsarasaś caiva jajñire'nyāś ca jātayaḥ
||49||तासु देवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः । गन्धर्वाप्सरसश् चैव जज्ञिरेऽन्याश् च जातयः
tataḥ prabhṛti viprendrāḥ prajā maithunasambhavāḥ . saṅkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣāṃ procyate prajā
||50||ततः प्रभृति विप्रेन्द्राः प्रजा मैथुनसम्भवाः । सङ्कल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषां प्रोच्यते प्रजा
munaya ūcuḥ:
devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām . sambhavas tu śruto'smābhir dakṣasya ca mahātmanaḥ
||51||देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सम्भवस् तु श्रुतोऽस्माभिर् दक्षस्य च महात्मनः
aṅguṣṭhād brahmaṇo jajñe dakṣaḥ kila śubhavrataḥ . vāmāṅguṣṭhāt tathā caivaṃ tasya patnī vyajāyata
||52||अङ्गुष्ठाद् ब्रह्मणो जज्ञे दक्षः किल शुभव्रतः । वामाङ्गुष्ठात् तथा चैवं तस्य पत्नी व्यजायत
kathaṃ prācetasatvaṃ sa punar lebhe mahātapāḥ . etaṃ naḥ saṃśayaṃ sūta vyākhyātuṃ tvam ihārhasi . dauhitraś caiva somasya kathaṃ śvaśuratāṃ gataḥ
||53||कथं प्राचेतसत्वं स पुनर् लेभे महातपाः । एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वम् इहार्हसि । दौहित्रश् चैव सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः
lomaharṣaṇa uvāca:
utpattiś ca nirodhaś ca nityaṃ bhūteṣu bho dvijāḥ . ṛṣayo'tra na muhyanti vidyāvantaś ca ye janāḥ
||54||उत्पत्तिश् च निरोधश् च नित्यं भूतेषु भो द्विजाः । ऋषयोऽत्र न मुह्यन्ति विद्यावन्तश् च ये जनाः
yuge yuge bhavanty ete punar dakṣādayo nṛpāḥ . punaś caiva nirudhyante vidvāṃs tatra na muhyati
||55||युगे युगे भवन्त्य् एते पुनर् दक्षादयो नृपाः । पुनश् चैव निरुध्यन्ते विद्वांस् तत्र न मुह्यति
jyaiṣṭhyaṃ kāniṣṭham apy eṣāṃ pūrvaṃ nāsīd dvijottamāḥ . tapa eva garīyo'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam
||56||ज्यैष्ठ्यं कानिष्ठम् अप्य् एषां पूर्वं नासीद् द्विजोत्तमाः । तप एव गरीयोऽभूत् प्रभावश् चैव कारणम्
imāṃ visṛṣṭiṃ dakṣasya yo vidyāt sacarācarām . prajāvān āyur uttīrṇaḥ svargaloke mahīyate
||57||इमां विसृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात् सचराचराम् । प्रजावान् आयुर् उत्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).