adhyāyaḥ 233
vyāsa uvāca:
saptarṣisthānam ākramya sthite'mbhasi dvijottamāḥ . ekārṇavaṃ bhavaty etat trailokyam akhilaṃ tataḥ
||1||सप्तर्षिस्थानम् आक्रम्य स्थितेऽम्भसि द्विजोत्तमाः । एकार्णवं भवत्य् एतत् त्रैलोक्यम् अखिलं ततः
atha niḥśvāsajo viṣṇor vāyus tāñ jaladāṃs tataḥ . nāśaṃ nayati bho viprā varṣāṇām adhikaṃ śatam
||2||अथ निःश्वासजो विष्णोर् वायुस् ताञ् जलदांस् ततः । नाशं नयति भो विप्रा वर्षाणाम् अधिकं शतम्
sarvabhūtamayo'cintyo bhagavān bhūtabhāvanaḥ . anādir ādir viśvasya pītvā vāyum aśeṣataḥ
||3||सर्वभूतमयोऽचिन्त्यो भगवान् भूतभावनः । अनादिर् आदिर् विश्वस्य पीत्वा वायुम् अशेषतः
ekārṇave tatas tasmiñ śeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ . brahmarūpadharaḥ śete bhagavān ādikṛd dhariḥ
||4||एकार्णवे ततस् तस्मिञ् शेषशय्यास्थितः प्रभुः । ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद् धरिः
janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ . brahmalokagataiś caiva cintyamāno mumukṣubhiḥ
||5||जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः । ब्रह्मलोकगतैश् चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः
ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ . ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayan parameśvaraḥ
||6||आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः । आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः
eṣa naimittiko nāma viprendrāḥ pratisañcaraḥ . nimittaṃ tatra yac chete brahmarūpadharo hariḥ
||7||एष नैमित्तिको नाम विप्रेन्द्राः प्रतिसञ्चरः । निमित्तं तत्र यच् छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः
yadā jāgarti sarvātmā sa tadā ceṣṭate jagat . nimīlaty etad akhilaṃ māyāśayyāśaye'cyute
||8||यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् । निमीलत्य् एतद् अखिलं मायाशय्याशयेऽच्युते
padmayoner dinaṃ yat tu caturyugasahasravat . ekārṇavakṛte loke tāvatī rātrir ucyate
||9||पद्मयोनेर् दिनं यत् तु चतुर्युगसहस्रवत् । एकार्णवकृते लोके तावती रात्रिर् उच्यते
tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karoty ajaḥ . brahmasvarūpadhṛg viṣṇur yathā vaḥ kathitaṃ purā
||10||ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्य् अजः । ब्रह्मस्वरूपधृग् विष्णुर् यथा वः कथितं पुरा
ity eṣa kalpasaṃhāro antarapralayo dvijāḥ . naimittiko vaḥ kathitaḥ śṛṇudhvaṃ prākṛtaṃ param
||11||इत्य् एष कल्पसंहारो अन्तरप्रलयो द्विजाः । नैमित्तिको वः कथितः शृणुध्वं प्राकृतं परम्
avṛṣṭyagnyādibhiḥ samyak kṛte śayyālaye dvijāḥ . samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca
||12||अवृष्ट्यग्न्यादिभिः सम्यक् कृते शय्यालये द्विजाः । समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च
mahadāder vikārasya viśeṣāt tatra saṅkṣaye . kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisañcare
||13||महदादेर् विकारस्य विशेषात् तत्र सङ्क्षये । कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसञ्चरे
āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmer gandhādikaṃ guṇam . āttagandhā tato bhūmiḥ pralayāya prakalpate
||14||आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर् गन्धादिकं गुणम् । आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयाय प्रकल्पते
pranaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā . āpas tadā pravṛttās tu vegavatyo mahāsvanāḥ
||15||प्रनष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका । आपस् तदा प्रवृत्तास् तु वेगवत्यो महास्वनाः
sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca . salilenaivormimatā lokālokaḥ samantataḥ
||16||सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च । सलिलेनैवोर्मिमता लोकालोकः समन्ततः
apām api guṇo yas tu jyotiṣā pīyate tu saḥ . naśyanty āpaḥ sutaptāś ca rasatanmātrasaṅkṣayāt
||17||अपाम् अपि गुणो यस् तु ज्योतिषा पीयते तु सः । नश्यन्त्य् आपः सुतप्ताश् च रसतन्मात्रसङ्क्षयात्
tataś cāpo'mṛtarasā jyotiṣṭvaṃ prāpnuvanti vai . agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte
||18||ततश् चापोऽमृतरसा ज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्ति वै । अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते
sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte taj jalaṃ tadā . sarvam āpūryato cābhis tadā jagad idaṃ śanaiḥ
||19||स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज् जलं तदा । सर्वम् आपूर्यतो चाभिस् तदा जगद् इदं शनैः
arcibhiḥ santate tasmiṃs tiryag ūrdhvam adhas tathā . jyotiṣo'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram
||20||अर्चिभिः सन्तते तस्मिंस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा । ज्योतिषोऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम्
pralīne ca tatas tasmin vāyubhūte'khilātmake . pranaṣṭe rūpatanmātre kṛtarūpo vibhāvasuḥ
||21||प्रलीने च ततस् तस्मिन् वायुभूतेऽखिलात्मके । प्रनष्टे रूपतन्मात्रे कृतरूपो विभावसुः
praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān . nirāloke tadā loke vāyusaṃsthe ca tejasi
||22||प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् । निरालोके तदा लोके वायुसंस्थे च तेजसि
tataḥ pralayam āsādya vāyusambhavam ātmanaḥ . ūrdhvaṃ ca vāyus tiryak ca dodhavīti diśo daśa
||23||ततः प्रलयम् आसाद्य वायुसम्भवम् आत्मनः । ऊर्ध्वं च वायुस् तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश
vāyos tv api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ . praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam
||24||वायोस् त्व् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः । प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम्
arūpam arasasparśam agandhavad amūrtimat . sarvam āpūrayac caiva sumahat tat prakāśate
||25||अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धवद् अमूर्तिमत् । सर्वम् आपूरयच् चैव सुमहत् तत् प्रकाशते
parimaṇḍalatas tat tu ākāśaṃ śabdalakṣaṇam . śabdamātraṃ tathākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati
||26||परिमण्डलतस् तत् तु आकाशं शब्दलक्षणम् । शब्दमात्रं तथाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
tataḥ śabdaguṇaṃ tasya bhūtādir grasate punaḥ . bhūtendriyeṣu yugapad bhūtādau saṃsthiteṣu vai
||27||ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर् ग्रसते पुनः । भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै
abhimānātmako hy eṣa bhūtādis tāmasaḥ smṛtaḥ . bhūtādiṃ grasate cāpi mahābuddhir vicakṣaṇā
||28||अभिमानात्मको ह्य् एष भूतादिस् तामसः स्मृतः । भूतादिं ग्रसते चापि महाबुद्धिर् विचक्षणा
urvī mahāṃś ca jagataḥ prānte'ntar bāhyatas tathā . evaṃ sapta mahābuddhiḥ kramāt prakṛtayas tathā
||29||उर्वी महांश् च जगतः प्रान्तेऽन्तर् बाह्यतस् तथा । एवं सप्त महाबुद्धिः क्रमात् प्रकृतयस् तथा
pratyāhārais tu tāḥ sarvāḥ praviśanti parasparam . yenedam āvṛtaṃ sarvam aṇḍam apsu pralīyate
||30||प्रत्याहारैस् तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम् । येनेदम् आवृतं सर्वम् अण्डम् अप्सु प्रलीयते
saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam . udakāvaraṇaṃ hy atra jyotiṣā pīyate tu tat
||31||सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् । उदकावरणं ह्य् अत्र ज्योतिषा पीयते तु तत्
jyotir vāyau layaṃ yāti yāty ākāśe samīraṇaḥ . ākāśaṃ caiva bhūtādir grasate taṃ tathā mahān
||32||ज्योतिर् वायौ लयं याति यात्य् आकाशे समीरणः । आकाशं चैव भूतादिर् ग्रसते तं तथा महान्
mahāntam ebhiḥ sahitaṃ prakṛtir grasate dvijāḥ . guṇasāmyam anudriktam anyūnaṃ ca dvijottamāḥ
||33||महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विजाः । गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च द्विजोत्तमाः
procyate prakṛtir hetuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ param . ity eṣā prakṛtiḥ sarvā vyaktāvyaktasvarūpiṇī
||34||प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम् । इत्य् एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी
vyaktasvarūpam avyakte tasyāṃ viprāḥ pralīyate . ekaḥ śuddho'kṣaro nityaḥ sarvavyāpī tathā punaḥ
||35||व्यक्तस्वरूपम् अव्यक्ते तस्यां विप्राः प्रलीयते । एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुनः
so'py aṃśaḥ sarvabhūtasya dvijendrāḥ paramātmanaḥ . naśyanti sarvā yatrāpi nāmajātyādikalpanāḥ
||36||सोऽप्य् अंशः सर्वभूतस्य द्विजेन्द्राः परमात्मनः । नश्यन्ति सर्वा यत्रापि नामजात्यादिकल्पनाः
sattāmātrātmake jñeye jñānātmany ātmanaḥ pare . sa brahma tat paraṃ dhāma paramātmā pareśvaraḥ
||37||सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य् आत्मनः परे । स ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा परेश्वरः
sa viṣṇuḥ sarvam evedaṃ yato nāvartate punaḥ . prakṛtir yā mayākhyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī
||38||स विष्णुः सर्वम् एवेदं यतो नावर्तते पुनः । प्रकृतिर् या मयाख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी
puruṣaś cāpy ubhāv etau līyete paramātmani . paramātmā ca sarveṣām ādhāraḥ parameśvaraḥ
||39||पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि । परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः
viṣṇunāmnā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate . pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam
||40||विष्णुनाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते । प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम्
tābhyām ubhābhyāṃ puruṣair yajñamūrtiḥ sa ijyate . ṛgyajuḥsāmabhir mārgaiḥ pravṛttair ijyate hy asau
||41||ताभ्याम् उभाभ्यां पुरुषैर् यज्ञमूर्तिः स इज्यते । ऋग्यजुःसामभिर् मार्गैः प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ
yajñeśvaro yajñapumān puruṣaiḥ puruṣottamaḥ . jñānātmā jñānayogena jñānamūrtiḥ sa ijyate
||42||यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः । ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स इज्यते
nivṛttair yogamārgaiś ca viṣṇur muktiphalapradaḥ . hrasvadīrghaplutair yat tu kiñcid vastv abhidhīyate
||43||निवृत्तैर् योगमार्गैश् च विष्णुर् मुक्तिफलप्रदः । ह्रस्वदीर्घप्लुतैर् यत् तु किञ्चिद् वस्त्व् अभिधीयते
yac ca vācām aviṣayas tat sarvaṃ viṣṇur avyayaḥ . vyaktaḥ sa evam avyaktaḥ sa eva puruṣo'vyayaḥ
||44||यच् च वाचाम् अविषयस् तत् सर्वं विष्णुर् अव्ययः । व्यक्तः स एवम् अव्यक्तः स एव पुरुषोऽव्ययः
paramātmā ca viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ . vyaktāvyaktātmikā tasmin prakṛtiḥ sā vilīyate
||45||परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः । व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः सा विलीयते
puruṣaś cāpi bho viprā yas tad avyākṛtātmani . dviparārdhātmakaḥ kālaḥ kathito yo mayā dvijāḥ
||46||पुरुषश् चापि भो विप्रा यस् तद् अव्याकृतात्मनि । द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया द्विजाः
tad ahas tasya viprendrā viṣṇor īśasya kathyate . vyakte tu prakṛtau līne prakṛtyāṃ puruṣe tathā
||47||तद् अहस् तस्य विप्रेन्द्रा विष्णोर् ईशस्य कथ्यते । व्यक्ते तु प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा
tatrāsthite niśā tasya tatpramāṇā tapodhanāḥ . naivāhas tasya ca niśā nityasya paramātmanaḥ
||48||तत्रास्थिते निशा तस्य तत्प्रमाणा तपोधनाः । नैवाहस् तस्य च निशा नित्यस्य परमात्मनः
upacārāt tathāpy etat tasyeśasya tu kathyate . ity eṣa muniśārdūlāḥ kathitaḥ prākṛto layaḥ
||49||उपचारात् तथाप्य् एतत् तस्येशस्य तु कथ्यते । इत्य् एष मुनिशार्दूलाः कथितः प्राकृतो लयः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).