adhyāyaḥ 54
brahmovāca:
sa praviśyodare tasya bālasya munisattamaḥ . dadarśa pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nānājanapadair vṛtām
||1||स प्रविश्योदरे तस्य बालस्य मुनिसत्तमः । ददर्श पृथिवीं कृत्स्नां नानाजनपदैर् वृताम्
lavaṇekṣusurāsarpirdadhidugdhajalodadhīn . dadarśa tān samudrāṃś ca jambu plakṣaṃ ca śālmalam
||2||लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलोदधीन् । ददर्श तान् समुद्रांश् च जम्बु प्लक्षं च शाल्मलम्
kuśaṃ krauñcaṃ ca śākaṃ ca puṣkaraṃ ca dadarśa saḥ . bhāratādīni varṣāṇi tathā sarvāṃś ca parvatān
||3||कुशं क्रौञ्चं च शाकं च पुष्करं च ददर्श सः । भारतादीनि वर्षाणि तथा सर्वांश् च पर्वतान्
meruṃ ca sarvaratnāḍhyaṃ apaśyat kanakācalam . nānāratnānvitaiḥ śṛṅgair bhūṣitaṃ bahukandaram
||4||मेरुं च सर्वरत्नाढ्यं अपश्यत् कनकाचलम् । नानारत्नान्वितैः शृङ्गैर् भूषितं बहुकन्दरम्
nānāmunijanākīrṇaṃ nānāvṛkṣavanākulam . nānāsattvasamāyuktaṃ nānāścaryasamanvitam
||5||नानामुनिजनाकीर्णं नानावृक्षवनाकुलम् । नानासत्त्वसमायुक्तं नानाश्चर्यसमन्वितम्
vyāghraiḥ siṃhair varāhaiś ca cāmarair mahiṣair gajaiḥ . mṛgaiḥ śākhāmṛgaiś cānyair bhūṣitaṃ sumanoharam
||6||व्याघ्रैः सिंहैर् वराहैश् च चामरैर् महिषैर् गजैः । मृगैः शाखामृगैश् चान्यैर् भूषितं सुमनोहरम्
śakrādyair vividhair devaiḥ siddhacāraṇapannagaiḥ . muniyakṣāpsarobhiś ca vṛtaiś cānyaiḥ surālayaiḥ
||7||शक्राद्यैर् विविधैर् देवैः सिद्धचारणपन्नगैः । मुनियक्षाप्सरोभिश् च वृतैश् चान्यैः सुरालयैः
brahmovāca:
evaṃ sumeruṃ śrīmantam apaśyan munisattamaḥ . paryaṭan sa tadā vipras tasya bālasya codare
||8||एवं सुमेरुं श्रीमन्तम् अपश्यन् मुनिसत्तमः । पर्यटन् स तदा विप्रस् तस्य बालस्य चोदरे
himavantaṃ hemakūṭaṃ niṣadhaṃ gandhamādanam . śvetaṃ ca durdharaṃ nīlaṃ kailāsaṃ mandaraṃ girim
||9||हिमवन्तं हेमकूटं निषधं गन्धमादनम् । श्वेतं च दुर्धरं नीलं कैलासं मन्दरं गिरिम्
mahendraṃ malayaṃ vindhyaṃ pāriyātraṃ tathārbudam . sahyaṃ ca śuktimantaṃ ca mainākaṃ vakraparvatam
||10||महेन्द्रं मलयं विन्ध्यं पारियात्रं तथार्बुदम् । सह्यं च शुक्तिमन्तं च मैनाकं वक्रपर्वतम्
etāś cānyāś ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ . tatas tāṃs tu muniśreṣṭhāḥ so'paśyad ratnabhūṣitān
||11||एताश् चान्याश् च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः । ततस् तांस् तु मुनिश्रेष्ठाः सोऽपश्यद् रत्नभूषितान्
kurukṣetraṃ ca pāñcālān matsyān madrān sakekayān . bāhlīkān śūrasenāṃś ca kāśmīrāṃs taṅgaṇān khasān
||12||कुरुक्षेत्रं च पाञ्चालान् मत्स्यान् मद्रान् सकेकयान् । बाह्लीकान् शूरसेनांश् च काश्मीरांस् तङ्गणान् खसान्
pārvatīyān kirātāṃś ca karṇaprāvaraṇān marūn . antyajān antyajātīṃś ca so'paśyat tasya codare
||13||पार्वतीयान् किरातांश् च कर्णप्रावरणान् मरून् । अन्त्यजान् अन्त्यजातींश् च सोऽपश्यत् तस्य चोदरे
mṛgāñ śākhāmṛgān siṃhān varāhān sṛmarāñ śaśān . gajāṃś cānyāṃs tathā sattvān so'paśyat tasya codare
||14||मृगाञ् शाखामृगान् सिंहान् वराहान् सृमराञ् शशान् । गजांश् चान्यांस् तथा सत्त्वान् सोऽपश्यत् तस्य चोदरे
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni grāmāś ca nagarāṇi ca . kṛṣigorakṣavāṇijyaṃ krayavikrayaṇaṃ tathā
||15||पृथिव्यां यानि तीर्थानि ग्रामाश् च नगराणि च । कृषिगोरक्षवाणिज्यं क्रयविक्रयणं तथा
śakrādīn vibudhāñ śreṣṭhāṃs tathānyāṃś ca divaukasaḥ . gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva sanātanān
||16||शक्रादीन् विबुधाञ् श्रेष्ठांस् तथान्यांश् च दिवौकसः । गन्धर्वाप्सरसो यक्षान् ऋषींश् चैव सनातनान्
daityadānavasaṅghāṃś ca nāgāṃś ca munisattamāḥ . siṃhikātanayāṃś caiva ye cānye suraśatravaḥ
||17||दैत्यदानवसङ्घांश् च नागांश् च मुनिसत्तमाः । सिंहिकातनयांश् चैव ये चान्ये सुरशत्रवः
yat kiñcit tena loke'smin dṛṣṭapūrvaṃ carācaram . apaśyat sa tadā sarvaṃ tasya kukṣau dvijottamāḥ
||18||यत् किञ्चित् तेन लोकेऽस्मिन् दृष्टपूर्वं चराचरम् । अपश्यत् स तदा सर्वं तस्य कुक्षौ द्विजोत्तमाः
athavā kiṃ bahūktena kīrtitena punaḥ punaḥ . brahmādistambaparyantaṃ yat kiñcit sacarācaram
||19||अथवा किं बहूक्तेन कीर्तितेन पुनः पुनः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यत् किञ्चित् सचराचरम्
bhūrlokaṃ ca bhuvarlokaṃ svarlokaṃ ca dvijottamāḥ . mahar janas tapaḥ satyam atalaṃ vitalaṃ tathā
||20||भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च द्विजोत्तमाः । महर् जनस् तपः सत्यम् अतलं वितलं तथा
pātālaṃ sutalaṃ caiva vitalaṃ ca rasātalam . mahātalaṃ ca brahmāṇḍam apaśyat tasya codare
||21||पातालं सुतलं चैव वितलं च रसातलम् । महातलं च ब्रह्माण्डम् अपश्यत् तस्य चोदरे
avyāhatā gatis tasya tadābhūd dvijasattamāḥ . prasādāt tasya devasya smṛtilopaś ca nābhavat
||22||अव्याहता गतिस् तस्य तदाभूद् द्विजसत्तमाः । प्रसादात् तस्य देवस्य स्मृतिलोपश् च नाभवत्
bhramamāṇas tadā kukṣau kṛtsnaṃ jagad idaṃ dvijāḥ . nāntaṃ jagāma dehasya tasya viṣṇoḥ kadācana
||23||भ्रममाणस् तदा कुक्षौ कृत्स्नं जगद् इदं द्विजाः । नान्तं जगाम देहस्य तस्य विष्णोः कदाचन
yadāsau nāgataś cāntaṃ tasya dehasya bho dvijāḥ . tadā taṃ varadaṃ devaṃ śaraṇaṃ gatavān muniḥ
||24||यदासौ नागतश् चान्तं तस्य देहस्य भो द्विजाः । तदा तं वरदं देवं शरणं गतवान् मुनिः
tato'sau sahasā viprā vāyuvegena niḥsṛtaḥ . mahātmano mukhāt tasya vivṛtāt puruṣasya saḥ
||25||ततोऽसौ सहसा विप्रा वायुवेगेन निःसृतः । महात्मनो मुखात् तस्य विवृतात् पुरुषस्य सः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).