adhyāyaḥ 242
vasiṣṭha uvāca:
evam apratibuddhatvād abuddham anuvartate . dehād dehasahasrāṇi tathā ca na sa bhidyate
||1||एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धम् अनुवर्तते । देहाद् देहसहस्राणि तथा च न स भिद्यते
tiryagyonisahasreṣu kadācid devatāsv api . utpadyati tapoyogād guṇaiḥ saha guṇakṣayāt
||2||तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद् देवतास्व् अपि । उत्पद्यति तपोयोगाद् गुणैः सह गुणक्षयात्
manuṣyatvād divaṃ yāti devo mānuṣyam eti ca . mānuṣyān nirayasthānam ālayaṃ pratipadyate
||3||मनुष्यत्वाद् दिवं याति देवो मानुष्यम् एति च । मानुष्यान् निरयस्थानम् आलयं प्रतिपद्यते
koṣakāro yathātmānaṃ kīṭaḥ samabhirundhati . sūtratantuguṇair nityaṃ tathāyam aguṇo guṇaiḥ
||4||कोषकारो यथात्मानं कीटः समभिरुन्धति । सूत्रतन्तुगुणैर् नित्यं तथायम् अगुणो गुणैः
dvandvam eti ca nirdvandvas tāsu tāsv iha yoniṣu . śīrṣaroge'kṣiroge ca dantaśūle galagrahe
||5||द्वन्द्वम् एति च निर्द्वन्द्वस् तासु तास्व् इह योनिषु । शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे
jalodare'tisāre ca gaṇḍamālāvicarcike . śvitrakuṣṭhe'gnidagdhe ca sidhmāpasmārayor api
||6||जलोदरेऽतिसारे च गण्डमालाविचर्चिके । श्वित्रकुष्ठेऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोर् अपि
yāni cānyāni dvandvāni prākṛtāni śarīriṇām . utpadyante vicitrāṇi tāny evātmābhimanyate
||7||यानि चान्यानि द्वन्द्वानि प्राकृतानि शरीरिणाम् । उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्य् एवात्माभिमन्यते
abhimānātimānānāṃ tathaiva sukṛtāny api . ekavāsāś caturvāsāḥ śāyī nityam adhas tathā
||8||अभिमानातिमानानां तथैव सुकृतान्य् अपि । एकवासाश् चतुर्वासाः शायी नित्यम् अधस् तथा
maṇḍūkaśāyī ca tathā vīrāsanagatas tathā . vīram āsanam ākāśe tathā śayanam eva ca
||9||मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस् तथा । वीरम् आसनम् आकाशे तथा शयनम् एव च
iṣṭakāprastare caiva cakrakaprastare tathā . bhasmaprastaraśāyī ca bhūmiśayyānulepanaḥ
||10||इष्टकाप्रस्तरे चैव चक्रकप्रस्तरे तथा । भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्यानुलेपनः
vīrasthānāmbupāke ca śayanaṃ phalakeṣu ca . vividhāsu ca śayyāsu phalagṛhyānvitāsu ca
||11||वीरस्थानाम्बुपाके च शयनं फलकेषु च । विविधासु च शय्यासु फलगृह्यान्वितासु च
udyāne khalalagne tu kṣaumakṛṣṇājinānvitaḥ . maṇivālaparīdhāno vyāghracarmaparicchadaḥ
||12||उद्याने खललग्ने तु क्षौमकृष्णाजिनान्वितः । मणिवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः
siṃhacarmaparīdhānaḥ paṭṭavāsās tathaiva ca . phalakaṃ paridhānaś ca tathā kaṭakavastradhṛk
||13||सिंहचर्मपरीधानः पट्टवासास् तथैव च । फलकं परिधानश् च तथा कटकवस्त्रधृक्
kaṭaikavasanaś caiva cīravāsās tathaiva ca . vastrāṇi cānyāni bahūny abhimatya ca buddhimān
||14||कटैकवसनश् चैव चीरवासास् तथैव च । वस्त्राणि चान्यानि बहून्य् अभिमत्य च बुद्धिमान्
bhojanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni ca . ekarātrāntarāśitvam ekakālikabhojanam
||15||भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च । एकरात्रान्तराशित्वम् एककालिकभोजनम्
caturthāṣṭamakālaṃ ca ṣaṣṭhakālikam eva ca . ṣaḍrātrabhojanaś caiva tathā cāṣṭāhabhojanaḥ
||16||चतुर्थाष्टमकालं च षष्ठकालिकम् एव च । षड्रात्रभोजनश् चैव तथा चाष्टाहभोजनः
māsopavāsī mūlāśī phalāhāras tathaiva ca . vāyubhakṣaś ca piṇyākadadhigomayabhojanaḥ
||17||मासोपवासी मूलाशी फलाहारस् तथैव च । वायुभक्षश् च पिण्याकदधिगोमयभोजनः
gomūtrabhojanaś caiva kāśapuṣpāśanas tathā . śaivālabhojanaś caiva tathā cānyena vartayan
||18||गोमूत्रभोजनश् चैव काशपुष्पाशनस् तथा । शैवालभोजनश् चैव तथा चान्येन वर्तयन्
vartayañ śīrṇaparṇaiś ca prakīrṇaphalabhojanaḥ . vividhāni ca kṛcchrāṇi sevate siddhikāṅkṣayā
||19||वर्तयञ् शीर्णपर्णैश् च प्रकीर्णफलभोजनः । विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सिद्धिकाङ्क्षया
cāndrāyaṇāni vidhival liṅgāni vividhāni ca . cāturāśramyayuktāni dharmādharmāśrayāṇy api
||20||चान्द्रायणानि विधिवल् लिङ्गानि विविधानि च । चातुराश्रम्ययुक्तानि धर्माधर्माश्रयाण्य् अपि
upāśrayān apy aparān pākhaṇḍān vividhān api . viviktāś ca śilāchāyās tathā prasravaṇāni ca
||21||उपाश्रयान् अप्य् अपरान् पाखण्डान् विविधान् अपि । विविक्ताश् च शिलाछायास् तथा प्रस्रवणानि च
pulināni viviktāni vividhāni vanāni ca . kānaneṣu viviktāś ca śailānāṃ mahatīr guhāḥ
||22||पुलिनानि विविक्तानि विविधानि वनानि च । काननेषु विविक्ताश् च शैलानां महतीर् गुहाः
niyamān vividhāṃś cāpi vividhāni tapāṃsi ca . yajñāṃś ca vividhākārān vidyāś ca vividhās tathā
||23||नियमान् विविधांश् चापि विविधानि तपांसि च । यज्ञांश् च विविधाकारान् विद्याश् च विविधास् तथा
vaṇikpathaṃ dvijakṣatravaiśyaśūdrāṃs tathaiva ca . dānaṃ ca vividhākāraṃ dīnāndhakṛpaṇādiṣu
||24||वणिक्पथं द्विजक्षत्रवैश्यशूद्रांस् तथैव च । दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु
abhimanyeta sandhātuṃ tathaiva vividhān guṇān . sattvaṃ rajas tamaś caiva dharmārthau kāma eva ca
||25||अभिमन्येत सन्धातुं तथैव विविधान् गुणान् । सत्त्वं रजस् तमश् चैव धर्मार्थौ काम एव च
prakṛtyātmānam evātmā evaṃ pravibhajaty uta . svāhākāravaṣaṭkārau svadhākāranamaskriye
||26||प्रकृत्यात्मानम् एवात्मा एवं प्रविभजत्य् उत । स्वाहाकारवषट्कारौ स्वधाकारनमस्क्रिये
yajanādhyayane dānaṃ tathaivāhuḥ pratigraham . yājanādhyāpane caiva tathānyad api kiñcana
||27||यजनाध्ययने दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् । याजनाध्यापने चैव तथान्यद् अपि किञ्चन
janmamṛtyuvidhānena tathā viśasanena ca . śubhāśubhabhayaṃ sarvam etad āhuḥ sanātanam
||28||जन्ममृत्युविधानेन तथा विशसनेन च । शुभाशुभभयं सर्वम् एतद् आहुः सनातनम्
prakṛtiḥ kurute devī bhayaṃ pralayam eva ca . divasānte guṇān etān atītyaiko'vatiṣṭhate
||29||प्रकृतिः कुरुते देवी भयं प्रलयम् एव च । दिवसान्ते गुणान् एतान् अतीत्यैकोऽवतिष्ठते
raśmijālam ivādityas tatkālaṃ sanniyacchati . evam evaiṣa tat sarvaṃ krīḍārtham abhimanyate
||30||रश्मिजालम् इवादित्यस् तत्कालं सन्नियच्छति । एवम् एवैष तत् सर्वं क्रीडार्थम् अभिमन्यते
ātmarūpaguṇān etān vividhān hṛdayapriyān . evam etāṃ prakurvāṇaḥ sargapralayadharmiṇīm
||31||आत्मरूपगुणान् एतान् विविधान् हृदयप्रियान् । एवम् एतां प्रकुर्वाणः सर्गप्रलयधर्मिणीम्
kriyāṃ kriyāpathe raktas triguṇas triguṇādhipaḥ . kriyākriyāpathopetas tathā tad iti manyate
||32||क्रियां क्रियापथे रक्तस् त्रिगुणस् त्रिगुणाधिपः । क्रियाक्रियापथोपेतस् तथा तद् इति मन्यते
prakṛtyā sarvam evedaṃ jagad andhīkṛtaṃ vibho . rajasā tamasā caiva vyāptaṃ sarvam anekadhā
||33||प्रकृत्या सर्वम् एवेदं जगद् अन्धीकृतं विभो । रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वम् अनेकधा
evaṃ dvandvāny atītāni mama vartanti nityaśaḥ . matta etāni jāyante pralaye yānti mām api
||34||एवं द्वन्द्वान्य् अतीतानि मम वर्तन्ति नित्यशः । मत्त एतानि जायन्ते प्रलये यान्ति माम् अपि
nistartavyāṇy athaitāni sarvāṇīti narādhipa . manyate pakṣabuddhitvāt tathaiva sukṛtāny api
||35||निस्तर्तव्याण्य् अथैतानि सर्वाणीति नराधिप । मन्यते पक्षबुद्धित्वात् तथैव सुकृतान्य् अपि
bhoktavyāni mamaitāni devalokagatena vai . ihaiva cainaṃ bhokṣyāmi śubhāśubhaphalodayam
||36||भोक्तव्यानि ममैतानि देवलोकगतेन वै । इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम्
sukham evaṃ tu kartavyaṃ sakṛt kṛtvā sukhaṃ mama . yāvad eva tu me saukhyaṃ jātyāṃ jātyāṃ bhaviṣyati
||37||सुखम् एवं तु कर्तव्यं सकृत् कृत्वा सुखं मम । यावद् एव तु मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति
bhaviṣyati na me duḥkhaṃ kṛtenehāpy anantakam . sukhaduḥkhaṃ hi mānuṣyaṃ niraye cāpi majjanam
||38||भविष्यति न मे दुःखं कृतेनेहाप्य् अनन्तकम् । सुखदुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम्
nirayāc cāpi mānuṣyaṃ kālenaiṣyāmy ahaṃ punaḥ . manuṣyatvāc ca devatvaṃ devatvāt pauruṣaṃ punaḥ
||39||निरयाच् चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्य् अहं पुनः । मनुष्यत्वाच् च देवत्वं देवत्वात् पौरुषं पुनः
manuṣyatvāc ca nirayaṃ paryāyeṇopagacchati . eṣa evaṃ dvijātīnām ātmā vai sa guṇair vṛtaḥ
||40||मनुष्यत्वाच् च निरयं पर्यायेणोपगच्छति । एष एवं द्विजातीनाम् आत्मा वै स गुणैर् वृतः
tena devamanuṣyeṣu nirayaṃ copapadyate . mamatvenāvṛto nityaṃ tatraiva parivartate
||41||तेन देवमनुष्येषु निरयं चोपपद्यते । ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते
sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāsu mūrtiṣu . ya evaṃ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam
||42||सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु । य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्
sa evaṃ phalam āpnoti triṣu lokeṣu mūrtimān . prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam
||43||स एवं फलम् आप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् । प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्
prakṛtiś ca tathāpnoti triṣu lokeṣu kāmagā . tiryagyonimanuṣyatve devaloke tathaiva ca
||44||प्रकृतिश् च तथाप्नोति त्रिषु लोकेषु कामगा । तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च
trīṇi sthānāni caitāni jānīyāt prākṛtāni ha . aliṅgaprakṛtitvāc ca liṅgair apy anumīyate
||45||त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात् प्राकृतानि ह । अलिङ्गप्रकृतित्वाच् च लिङ्गैर् अप्य् अनुमीयते
tathaiva pauruṣaṃ liṅgam anumānād dhi manyate . sa liṅgāntaram āsādya prākṛtaṃ liṅgam avraṇam
||46||तथैव पौरुषं लिङ्गम् अनुमानाद् धि मन्यते । स लिङ्गान्तरम् आसाद्य प्राकृतं लिङ्गम् अव्रणम्
vraṇadvārāṇy adhiṣṭhāya karmāṇy ātmani manyate . śrotrādīni tu sarvāṇi pañca karmendriyāṇy atha
||47||व्रणद्वाराण्य् अधिष्ठाय कर्माण्य् आत्मनि मन्यते । श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्य् अथ
rāgādīni pravartante guṇeṣv iha guṇaiḥ saha . aham etāni vai kurvan mamaitānīndriyāṇi ha
||48||रागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्व् इह गुणैः सह । अहम् एतानि वै कुर्वन् ममैतानीन्द्रियाणि ह
nirindriyo hi manyeta vraṇavān asmi nirvraṇaḥ . aliṅgo liṅgam ātmānam akālaṃ kālam ātmanaḥ
||49||निरिन्द्रियो हि मन्येत व्रणवान् अस्मि निर्व्रणः । अलिङ्गो लिङ्गम् आत्मानम् अकालं कालम् आत्मनः
asattvaṃ sattvam ātmānam amṛtaṃ mṛtam ātmanaḥ . amṛtyuṃ mṛtyum ātmānam acaraṃ caram ātmanaḥ
||50||असत्त्वं सत्त्वम् आत्मानम् अमृतं मृतम् आत्मनः । अमृत्युं मृत्युम् आत्मानम् अचरं चरम् आत्मनः
akṣetraṃ kṣetram ātmānam asaṅgaṃ saṅgam ātmanaḥ . atattvaṃ tattvam ātmānam abhavaṃ bhavam ātmanaḥ
||51||अक्षेत्रं क्षेत्रम् आत्मानम् असङ्गं सङ्गम् आत्मनः । अतत्त्वं तत्त्वम् आत्मानम् अभवं भवम् आत्मनः
akṣaraṃ kṣaram ātmānam abuddhatvād dhi manyate . evam apratibuddhatvād abuddhajanasevanāt
||52||अक्षरं क्षरम् आत्मानम् अबुद्धत्वाद् धि मन्यते । एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात्
sargakoṭisahasrāṇi patanāntāni gacchati . janmāntarasahasrāṇi maraṇāntāni gacchati
||53||सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति । जन्मान्तरसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति
tiryagyonimanuṣyatve devaloke tathaiva ca . candramā iva kośānāṃ punas tatra sahasraśaḥ
||54||तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च । चन्द्रमा इव कोशानां पुनस् तत्र सहस्रशः
nīyate'pratibuddhatvād evam eva kubuddhimān . kalā pañcadaśī yonis tad dhāma iti paṭhyate
||55||नीयतेऽप्रतिबुद्धत्वाद् एवम् एव कुबुद्धिमान् । कला पञ्चदशी योनिस् तद् धाम इति पठ्यते
nityam eva vijānīhi somaṃ vai ṣoḍaśāṃśakaiḥ . kalayā jāyate'jasraṃ punaḥ punar abuddhimān
||56||नित्यम् एव विजानीहि सोमं वै षोडशांशकैः । कलया जायतेऽजस्रं पुनः पुनर् अबुद्धिमान्
dhīmāṃś cāyaṃ na bhavati nṛpa evaṃ hi jāyate . ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām
||57||धीमांश् चायं न भवति नृप एवं हि जायते । षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम्
na tūpayujyate devair devān api yunakti saḥ . mamatvaṃ kṣapayitvā tu jāyate nṛpasattama . prakṛtes triguṇāyās tu sa eva triguṇo bhavet
||58||न तूपयुज्यते देवैर् देवान् अपि युनक्ति सः । ममत्वं क्षपयित्वा तु जायते नृपसत्तम । प्रकृतेस् त्रिगुणायास् तु स एव त्रिगुणो भवेत्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).