adhyāyaḥ 32
munaya ūcuḥ:
nirguṇaḥ śāśvato devas tvayā prokto divākaraḥ . punar dvādaśadhā jātaḥ śruto'smābhis tvayoditaḥ
||1||निर्गुणः शाश्वतो देवस् त्वया प्रोक्तो दिवाकरः । पुनर् द्वादशधा जातः श्रुतोऽस्माभिस् त्वयोदितः
sa kathaṃ tejaso raśmiḥ striyā garbhe mahādyutiḥ . sambhūto bhāskaro jātas tatra naḥ saṃśayo mahān
||2||स कथं तेजसो रश्मिः स्त्रिया गर्भे महाद्युतिः । सम्भूतो भास्करो जातस् तत्र नः संशयो महान्
brahmovāca:
dakṣasya hi sutāḥ śreṣṭhā babhūvuḥ ṣaṣṭiḥ śobhanāḥ . aditir ditir danuś caiva vinatādyās tathaiva ca
||3||दक्षस्य हि सुताः श्रेष्ठा बभूवुः षष्टिः शोभनाः । अदितिर् दितिर् दनुश् चैव विनताद्यास् तथैव च
dakṣas tāḥ pradadau kanyāḥ kaśyapāya trayodaśa . aditir janayām āsa devāṃs tribhuvaneśvarān
||4||दक्षस् ताः प्रददौ कन्याः कश्यपाय त्रयोदश । अदितिर् जनयाम् आस देवांस् त्रिभुवनेश्वरान्
daityān ditir danuś cogrān dānavān baladarpitān . vinatādyās tathā cānyāḥ suṣuvuḥ sthānujaṅgamān
||5||दैत्यान् दितिर् दनुश् चोग्रान् दानवान् बलदर्पितान् । विनताद्यास् तथा चान्याः सुषुवुः स्थानुजङ्गमान्
tasyātha putradauhitraiḥ pautradauhitrakādibhiḥ . vyāptam etaj jagat sarvaṃ teṣāṃ tāsāṃ ca vai mune
||6||तस्याथ पुत्रदौहित्रैः पौत्रदौहित्रकादिभिः । व्याप्तम् एतज् जगत् सर्वं तेषां तासां च वै मुने
teṣāṃ kaśyapaputrāṇāṃ pradhānā devatāgaṇāḥ . sāttvikā rājasāś cānye tāmasāś ca gaṇāḥ smṛtāḥ
||7||तेषां कश्यपपुत्राणां प्रधाना देवतागणाः । सात्त्विका राजसाश् चान्ये तामसाश् च गणाः स्मृताः
devān yajñabhujaś cakre tathā tribhuvaneśvarān . sraṣṭā brahmavidāṃ śreṣṭhaḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ
||8||देवान् यज्ञभुजश् चक्रे तथा त्रिभुवनेश्वरान् । स्रष्टा ब्रह्मविदां श्रेष्ठः परमेष्ठी प्रजापतिः
tān abādhanta sahitāḥ sāpatnyād daityadānavāḥ . tato nirākṛtān putrān daiteyair dānavais tathā
||9||तान् अबाधन्त सहिताः सापत्न्याद् दैत्यदानवाः । ततो निराकृतान् पुत्रान् दैतेयैर् दानवैस् तथा
hataṃ tribhuvanaṃ dṛṣṭvā aditir munisattamāḥ . ācchinad yajñabhāgāṃś ca kṣudhā sampīḍitān bhṛśam
||10||हतं त्रिभुवनं दृष्ट्वा अदितिर् मुनिसत्तमाः । आच्छिनद् यज्ञभागांश् च क्षुधा सम्पीडितान् भृशम्
ārādhanāya savituḥ paraṃ yatnaṃ pracakrame . ekāgrā niyatāhārā paraṃ niyamam āsthitā . tuṣṭāva tejasāṃ rāśiṃ gaganasthaṃ divākaram
||11||आराधनाय सवितुः परं यत्नं प्रचक्रमे । एकाग्रा नियताहारा परं नियमम् आस्थिता । तुष्टाव तेजसां राशिं गगनस्थं दिवाकरम्
aditir uvāca:
namas tubhyaṃ paraṃ sūkṣmaṃ supuṇyaṃ bibhrate'tulam . dhāma dhāmavatām īśaṃ dhāmādhāraṃ ca śāśvatam
||12||नमस् तुभ्यं परं सूक्ष्मं सुपुण्यं बिभ्रतेऽतुलम् । धाम धामवताम् ईशं धामाधारं च शाश्वतम्
jagatām upakārāya tvām ahaṃ staumi gopate . ādadānasya yad rūpaṃ tīvraṃ tasmai namāmy aham
||13||जगताम् उपकाराय त्वाम् अहं स्तौमि गोपते । आददानस्य यद् रूपं तीव्रं तस्मै नमाम्य् अहम्
grahītum aṣṭamāsena kālenāmbumayaṃ rasam . bibhratas tava yad rūpam atitīvraṃ natāsmi tat
||14||ग्रहीतुम् अष्टमासेन कालेनाम्बुमयं रसम् । बिभ्रतस् तव यद् रूपम् अतितीव्रं नतास्मि तत्
sametam agnisomābhyāṃ namas tasmai guṇātmane . yad rūpam ṛgyajuḥsāmnām aikyena tapate tava
||15||समेतम् अग्निसोमाभ्यां नमस् तस्मै गुणात्मने । यद् रूपम् ऋग्यजुःसाम्नाम् ऐक्येन तपते तव
viśvam etat trayīsañjñaṃ namas tasmai vibhāvaso . yat tu tasmāt paraṃ rūpam om ity uktvābhisaṃhitam . asthūlaṃ sthūlam amalaṃ namas tasmai sanātana
||16||विश्वम् एतत् त्रयीसञ्ज्ञं नमस् तस्मै विभावसो । यत् तु तस्मात् परं रूपम् ओम् इत्य् उक्त्वाभिसंहितम् । अस्थूलं स्थूलम् अमलं नमस् तस्मै सनातन
brahmovāca:
evaṃ sā niyatā devī cakre stotram aharniśam . nirāhārā vivasvantam ārirādhayiṣur dvijāḥ
||17||एवं सा नियता देवी चक्रे स्तोत्रम् अहर्निशम् । निराहारा विवस्वन्तम् आरिराधयिषुर् द्विजाः
tataḥ kālena mahatā bhagavāṃs tapano dvijāḥ . pratyakṣatām agāt tasyā dākṣāyaṇyā dvijottamāḥ
||18||ततः कालेन महता भगवांस् तपनो द्विजाः । प्रत्यक्षताम् अगात् तस्या दाक्षायण्या द्विजोत्तमाः
sā dadarśa mahākūṭaṃ tejaso'mbarasaṃvṛtam . bhūmau ca saṃsthitaṃ bhāsvajjvālābhir atidurdṛśam . taṃ dṛṣṭvā ca tato devī sādhvasaṃ paramaṃ gatā
||19||सा ददर्श महाकूटं तेजसोऽम्बरसंवृतम् । भूमौ च संस्थितं भास्वज्ज्वालाभिर् अतिदुर्दृशम् । तं दृष्ट्वा च ततो देवी साध्वसं परमं गता
aditir uvāca:
jagadādya prasīdeti na tvāṃ paśyāmi gopate . prasādaṃ kuru paśyeyaṃ yad rūpaṃ te divākara . bhaktānukampaka vibho tvadbhaktān pāhi me sutān
||21||जगदाद्य प्रसीदेति न त्वां पश्यामि गोपते । प्रसादं कुरु पश्येयं यद् रूपं ते दिवाकर । भक्तानुकम्पक विभो त्वद्भक्तान् पाहि मे सुतान्
brahmovāca:
tataḥ sa tejasas tasmād āvirbhūto vibhāvasuḥ . adṛśyata tadādityas taptatāmropamaḥ prabhuḥ
||22||ततः स तेजसस् तस्माद् आविर्भूतो विभावसुः । अदृश्यत तदादित्यस् तप्तताम्रोपमः प्रभुः
tatas tāṃ praṇatāṃ devīṃ tasyāsandarśane dvijāḥ . prāha bhāsvān vṛṇuṣvaikaṃ varaṃ matto yam icchasi
||23||ततस् तां प्रणतां देवीं तस्यासन्दर्शने द्विजाः । प्राह भास्वान् वृणुष्वैकं वरं मत्तो यम् इच्छसि
praṇatā śirasā sā tu jānupīḍitamedinī . pratyuvāca vivasvantaṃ varadaṃ samupasthitam
||24||प्रणता शिरसा सा तु जानुपीडितमेदिनी । प्रत्युवाच विवस्वन्तं वरदं समुपस्थितम्
aditir uvāca:
deva prasīda putrāṇāṃ hṛtaṃ tribhuvanaṃ mama . yajñabhāgāś ca daiteyair dānavaiś ca balādhikaiḥ
||25||देव प्रसीद पुत्राणां हृतं त्रिभुवनं मम । यज्ञभागाश् च दैतेयैर् दानवैश् च बलाधिकैः
tannimittaṃ prasādaṃ tvaṃ kuruṣva mama gopate . aṃśena teṣāṃ bhrātṛtvaṃ gatvā tān nāśaye ripūn
||26||तन्निमित्तं प्रसादं त्वं कुरुष्व मम गोपते । अंशेन तेषां भ्रातृत्वं गत्वा तान् नाशये रिपून्
yathā me tanayā bhūyo yajñabhāgabhujaḥ prabho . bhaveyur adhipāś caiva trailokyasya divākara
||27||यथा मे तनया भूयो यज्ञभागभुजः प्रभो । भवेयुर् अधिपाश् चैव त्रैलोक्यस्य दिवाकर
tathānukalpaṃ putrāṇāṃ suprasanno rave mama . kuru prasannārtihara kāryaṃ kartā ucyate
||28||तथानुकल्पं पुत्राणां सुप्रसन्नो रवे मम । कुरु प्रसन्नार्तिहर कार्यं कर्ता उच्यते
brahmovāca:
tatas tām āha bhagavān bhāskaro vāritaskaraḥ . praṇatām aditiṃ viprāḥ prasādasumukho vibhuḥ
||29||ततस् ताम् आह भगवान् भास्करो वारितस्करः । प्रणताम् अदितिं विप्राः प्रसादसुमुखो विभुः
sūrya uvāca:
sahasrāṃśena te garbhaḥ sambhūyāham aśeṣataḥ . tvatputraśatrūn dakṣo'haṃ nāśayāmy āśu nirvṛtaḥ
||30||सहस्रांशेन ते गर्भः सम्भूयाहम् अशेषतः । त्वत्पुत्रशत्रून् दक्षोऽहं नाशयाम्य् आशु निर्वृतः
brahmovāca:
ity uktvā bhagavān bhāsvān antardhānam upāgataḥ . nivṛttā sāpi tapasaḥ samprāptākhilavāñchitā
||31||इत्य् उक्त्वा भगवान् भास्वान् अन्तर्धानम् उपागतः । निवृत्ता सापि तपसः सम्प्राप्ताखिलवाञ्छिता
tato raśmisahasrāt tu suṣumnākhyo raveḥ karaḥ . tataḥ saṃvatsarasyānte tatkāmapūraṇāya saḥ
||32||ततो रश्मिसहस्रात् तु सुषुम्नाख्यो रवेः करः । ततः संवत्सरस्यान्ते तत्कामपूरणाय सः
nivāsaṃ savitā cakre devamātus tadodare . kṛcchracāndrāyaṇādīṃś ca sā cakre susamāhitā
||33||निवासं सविता चक्रे देवमातुस् तदोदरे । कृच्छ्रचान्द्रायणादींश् च सा चक्रे सुसमाहिता
śucinā dhārayāmy enaṃ divyaṃ garbham iti dvijāḥ . tatas tāṃ kaśyapaḥ prāha kiñcitkopaplutākṣaram
||34||शुचिना धारयाम्य् एनं दिव्यं गर्भम् इति द्विजाः । ततस् तां कश्यपः प्राह किञ्चित्कोपप्लुताक्षरम्
kaśyapa uvāca:
kiṃ mārayasi garbhāṇḍam iti nityopavāsinī .
||35||किं मारयसि गर्भाण्डम् इति नित्योपवासिनी ।
brahmovāca:
sā ca taṃ prāha garbhāṇḍam etat paśyeti kopanā . na māritaṃ vipakṣāṇāṃ mṛtyur eva bhaviṣyati
||35||सा च तं प्राह गर्भाण्डम् एतत् पश्येति कोपना । न मारितं विपक्षाणां मृत्युर् एव भविष्यति
ity uktvā taṃ tadā garbham utsasarja surāraṇiḥ . jājvalyamānaṃ tejobhiḥ patyur vacanakopitā
||36||इत्य् उक्त्वा तं तदा गर्भम् उत्ससर्ज सुरारणिः । जाज्वल्यमानं तेजोभिः पत्युर् वचनकोपिता
taṃ dṛṣṭvā kaśyapo garbham udyadbhāskaravarcasam . tuṣṭāva praṇato bhūtvā vāgbhir ādyābhir ādarāt
||37||तं दृष्ट्वा कश्यपो गर्भम् उद्यद्भास्करवर्चसम् । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा वाग्भिर् आद्याभिर् आदरात्
saṃstūyamānaḥ sa tadā garbhāṇḍāt prakaṭo'bhavat . padmapattrasavarṇābhas tejasā vyāptadiṅmukhaḥ
||38||संस्तूयमानः स तदा गर्भाण्डात् प्रकटोऽभवत् । पद्मपत्त्रसवर्णाभस् तेजसा व्याप्तदिङ्मुखः
athāntarikṣād ābhāṣya kaśyapaṃ munisattamam . satoyameghagambhīrā vāg uvācāśarīriṇī
||39||अथान्तरिक्षाद् आभाष्य कश्यपं मुनिसत्तमम् । सतोयमेघगम्भीरा वाग् उवाचाशरीरिणी
vāg uvāca:
māritantepataḥ proktam etad aṇḍaṃ tvayāditeḥ . tasmān mune sutas te'yaṃ mārtaṇḍākhyo bhaviṣyati
||40||मारितन्तेपतः प्रोक्तम् एतद् अण्डं त्वयादितेः । तस्मान् मुने सुतस् तेऽयं मार्तण्डाख्यो भविष्यति
haniṣyaty asurāṃś cāyaṃ yajñabhāgaharān arīn . devā niśamyeti vaco gaganāt samupāgatam
||41||हनिष्यत्य् असुरांश् चायं यज्ञभागहरान् अरीन् । देवा निशम्येति वचो गगनात् समुपागतम्
praharṣam atulaṃ yātā dānavāś ca hataujasaḥ . tato yuddhāya daiteyān ājuhāva śatakratuḥ
||42||प्रहर्षम् अतुलं याता दानवाश् च हतौजसः । ततो युद्धाय दैतेयान् आजुहाव शतक्रतुः
saha devair mudā yukto dānavāś ca tam abhyayuḥ . teṣāṃ yuddham abhūd ghoraṃ devānām asuraiḥ saha
||43||सह देवैर् मुदा युक्तो दानवाश् च तम् अभ्ययुः । तेषां युद्धम् अभूद् घोरं देवानाम् असुरैः सह
śastrāstravṛṣṭisandīptasamastabhuvanāntaram . tasmin yuddhe bhagavatā mārtaṇḍena nirīkṣitāḥ
||44||शस्त्रास्त्रवृष्टिसन्दीप्तसमस्तभुवनान्तरम् । तस्मिन् युद्धे भगवता मार्तण्डेन निरीक्षिताः
tejasā dahyamānās te bhasmībhūtā mahāsurāḥ . tataḥ praharṣam atulaṃ prāptāḥ sarve divaukasaḥ
||45||तेजसा दह्यमानास् ते भस्मीभूता महासुराः । ततः प्रहर्षम् अतुलं प्राप्ताः सर्वे दिवौकसः
tuṣṭuvus tejasāṃ yoniṃ mārtaṇḍam aditiṃ tathā . svādhikārāṃs tataḥ prāptā yajñabhāgāṃś ca pūrvavat
||46||तुष्टुवुस् तेजसां योनिं मार्तण्डम् अदितिं तथा । स्वाधिकारांस् ततः प्राप्ता यज्ञभागांश् च पूर्ववत्
bhagavān api mārtaṇḍaḥ svādhikāram athākarot . kadambapuṣpavad bhāsvān adhaś cordhvaṃ ca raśmibhiḥ . vṛto'gnipiṇḍasadṛśo dadhre nātisphuṭaṃ vapuḥ
||47||भगवान् अपि मार्तण्डः स्वाधिकारम् अथाकरोत् । कदम्बपुष्पवद् भास्वान् अधश् चोर्ध्वं च रश्मिभिः । वृतोऽग्निपिण्डसदृशो दध्रे नातिस्फुटं वपुः
munaya ūcuḥ:
kathaṃ kāntataraṃ paścād rūpaṃ saṃlabdhavān raviḥ . kadambagolakākāraṃ tan me brūhi jagatpate
||48||कथं कान्ततरं पश्चाद् रूपं संलब्धवान् रविः । कदम्बगोलकाकारं तन् मे ब्रूहि जगत्पते
brahmovāca:
tvaṣṭā tasmai dadau kanyāṃ sañjñāṃ nāma vivasvate . prasādya praṇato bhūtvā viśvakarmā prajāpatiḥ
||49||त्वष्टा तस्मै ददौ कन्यां सञ्ज्ञां नाम विवस्वते । प्रसाद्य प्रणतो भूत्वा विश्वकर्मा प्रजापतिः
trīṇy apatyāny asau tasyāṃ janayām āsa gopatiḥ . dvau putrau sumahābhāgau kanyāṃ ca yamunāṃ tathā
||50||त्रीण्य् अपत्यान्य् असौ तस्यां जनयाम् आस गोपतिः । द्वौ पुत्रौ सुमहाभागौ कन्यां च यमुनां तथा
yat tejo'bhyadhikaṃ tasya mārtaṇḍasya vivasvataḥ . tenātitāpayām āsa trīṃl lokān sacarācarān
||51||यत् तेजोऽभ्यधिकं तस्य मार्तण्डस्य विवस्वतः । तेनातितापयाम् आस त्रींल् लोकान् सचराचरान्
tad rūpaṃ golakākāraṃ dṛṣṭvā sañjñā vivasvataḥ . asahantī mahat tejaḥ svāṃ chāyāṃ vākyam abravīt
||52||तद् रूपं गोलकाकारं दृष्ट्वा सञ्ज्ञा विवस्वतः । असहन्ती महत् तेजः स्वां छायां वाक्यम् अब्रवीत्
sañjñovāca:
ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svam eva bhavanaṃ pituḥ . nirvikāraṃ tvayātraiva stheyaṃ macchāsanāc chubhe
||53||अहं यास्यामि भद्रं ते स्वम् एव भवनं पितुः । निर्विकारं त्वयात्रैव स्थेयं मच्छासनाच् छुभे
imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ca varavarṇinī . sambhāvyā naiva cākhyeyam idaṃ bhagavate tvayā
||54||इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी । सम्भाव्या नैव चाख्येयम् इदं भगवते त्वया
chāyovāca:
ā kacagrahaṇād devi ā śāpān naiva karhicit . ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gamyatāṃ yatra vāñchitam
||55||आ कचग्रहणाद् देवि आ शापान् नैव कर्हिचित् । आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वाञ्छितम्
ity uktā vrīḍitā sañjñā jagāma pitṛmandiram . vatsarāṇāṃ sahasraṃ tu vasamānā pitur gṛhe
||56||इत्य् उक्ता व्रीडिता सञ्ज्ञा जगाम पितृमन्दिरम् । वत्सराणां सहस्रं तु वसमाना पितुर् गृहे
bhartuḥ samīpaṃ yāhīti pitroktā sā punaḥ punaḥ . āgacchad vaḍavā bhūtvā kurūn athottarāṃs tataḥ
||57||भर्तुः समीपं याहीति पित्रोक्ता सा पुनः पुनः । आगच्छद् वडवा भूत्वा कुरून् अथोत्तरांस् ततः
tatra tepe tapaḥ sādhvī nirāhārā dvijottamāḥ . pituḥ samīpaṃ yātāyāṃ sañjñāyāṃ vākyatatparā
||58||तत्र तेपे तपः साध्वी निराहारा द्विजोत्तमाः । पितुः समीपं यातायां सञ्ज्ञायां वाक्यतत्परा
tadrūpadhāriṇī chāyā bhāskaraṃ samupasthitā . tasyāṃ ca bhagavān sūryaḥ sañjñeyam iti cintayan
||59||तद्रूपधारिणी छाया भास्करं समुपस्थिता । तस्यां च भगवान् सूर्यः सञ्ज्ञेयम् इति चिन्तयन्
tathaiva janayām āsa dvau putrau kanyakāṃ tathā . sañjñā tu pārthivī teṣām ātmajānāṃ tathākarot
||60||तथैव जनयाम् आस द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा । सञ्ज्ञा तु पार्थिवी तेषाम् आत्मजानां तथाकरोत्
snehaṃ na pūrvajātānāṃ tathā kṛtavatī tu sā . manus tat kṣāntavāṃs tasyā yamas tasyā na cakṣame
||61||स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती तु सा । मनुस् तत् क्षान्तवांस् तस्या यमस् तस्या न चक्षमे
bahudhā pīḍyamānas tu pituḥ patyā suduḥkhitaḥ . sa vai kopāc ca bālyāc ca bhāvino'rthasya vai balāt . padā santarjayām āsa na tu dehe nyapātayat
||62||बहुधा पीड्यमानस् तु पितुः पत्या सुदुःखितः । स वै कोपाच् च बाल्याच् च भाविनोऽर्थस्य वै बलात् । पदा सन्तर्जयाम् आस न तु देहे न्यपातयत्
chāyovāca:
padā tarjayase yasmāt pitur bhāryāṃ garīyasīm . tasmāt tavaiṣa caraṇaḥ patiṣyati na saṃśayaḥ
||63||पदा तर्जयसे यस्मात् पितुर् भार्यां गरीयसीम् । तस्मात् तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः
brahmovāca:
yamas tu tena śāpena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ . manunā saha dharmātmā pitre sarvaṃ nyavedayat
||64||यमस् तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः । मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत्
yama uvāca:
snehena tulyam asmāsu mātā deva na vartate . visṛjya jyāyasaṃ bhaktyā kanīyāṃsaṃ bubhūṣati
||65||स्नेहेन तुल्यम् अस्मासु माता देव न वर्तते । विसृज्य ज्यायसं भक्त्या कनीयांसं बुभूषति
tasyāṃ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ . bālyād vā yadi vā mohāt tad bhavān kṣantum arhasi
||66||तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः । बाल्याद् वा यदि वा मोहात् तद् भवान् क्षन्तुम् अर्हसि
śapto'haṃ tāta kopena jananyā tanayo yataḥ . tato manye na jananīm imāṃ vai tapatāṃ vara
||67||शप्तोऽहं तात कोपेन जनन्या तनयो यतः । ततो मन्ये न जननीम् इमां वै तपतां वर
tava prasādāc caraṇo bhagavan na pated yathā . mātṛśāpād ayaṃ me'dya tathā cintaya gopate
||68||तव प्रसादाच् चरणो भगवन् न पतेद् यथा । मातृशापाद् अयं मेऽद्य तथा चिन्तय गोपते
ravir uvāca:
asaṃśayaṃ mahat putra bhaviṣyaty atra kāraṇam . yena tvām āviśat krodho dharmajñaṃ dharmaśīlinam
||69||असंशयं महत् पुत्र भविष्यत्य् अत्र कारणम् । येन त्वाम् आविशत् क्रोधो धर्मज्ञं धर्मशीलिनम्
sarveṣām eva śāpānāṃ pratighāto hi vidyate . na tu mātrābhiśaptānāṃ kvacic chāpanivartanam
||70||सर्वेषाम् एव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते । न तु मात्राभिशप्तानां क्वचिच् छापनिवर्तनम्
na śakyam etan mithyā tu kartuṃ mātur vacas tava . kiñcit te'haṃ vidhāsyāmi putrasnehād anugraham
||71||न शक्यम् एतन् मिथ्या तु कर्तुं मातुर् वचस् तव । किञ्चित् तेऽहं विधास्यामि पुत्रस्नेहाद् अनुग्रहम्
kṛmayo māṃsam ādāya prayāsyanti mahītalam . kṛtaṃ tasyā vacaḥ satyaṃ tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi
||72||कृमयो मांसम् आदाय प्रयास्यन्ति महीतलम् । कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि
brahmovāca:
ādityas tv abravīc chāyāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai . tulyeṣv apy adhikaḥ sneha ekaṃ prati kṛtas tvayā
||73||आदित्यस् त्व् अब्रवीच् छायां किमर्थं तनयेषु वै । तुल्येष्व् अप्य् अधिकः स्नेह एकं प्रति कृतस् त्वया
nūnaṃ naiṣāṃ tvaṃ jananī sañjñā kāpi tvam āgatā . nirguṇeṣv apy apatyeṣu mātā śāpaṃ na dāsyati
||74||नूनं नैषां त्वं जननी सञ्ज्ञा कापि त्वम् आगता । निर्गुणेष्व् अप्य् अपत्येषु माता शापं न दास्यति
sā tatpariharantī ca śāpād bhītā tadā raveḥ . kathayām āsa vṛttāntaṃ sa śrutvā śvaśuraṃ yayau
||75||सा तत्परिहरन्ती च शापाद् भीता तदा रवेः । कथयाम् आस वृत्तान्तं स श्रुत्वा श्वशुरं ययौ
sa cāpi taṃ yathānyāyam arcayitvā tadā ravim . nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayānas tam abravīt
||76||स चापि तं यथान्यायम् अर्चयित्वा तदा रविम् । निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयानस् तम् अब्रवीत्
viśvakarmovāca:
tavātitejasā vyāptam idaṃ rūpaṃ suduḥsaham . asahantī tu tat sañjñā vane carati vai tapaḥ
||77||तवातितेजसा व्याप्तम् इदं रूपं सुदुःसहम् । असहन्ती तु तत् सञ्ज्ञा वने चरति वै तपः
drakṣyate tāṃ bhavān adya svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm . rūpārthaṃ bhavato'raṇye carantīṃ sumahat tapaḥ
||78||द्रक्ष्यते तां भवान् अद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम् । रूपार्थं भवतोऽरण्ये चरन्तीं सुमहत् तपः
śrutaṃ me brahmaṇo vākyaṃ tava tejovarodhane . rūpaṃ nirvartayāmy adya tava kāntaṃ divaspate
||79||श्रुतं मे ब्रह्मणो वाक्यं तव तेजोवरोधने । रूपं निर्वर्तयाम्य् अद्य तव कान्तं दिवस्पते
brahmovāca:
tatas tatheti taṃ prāha tvaṣṭāraṃ bhagavān raviḥ . tato vivasvato rūpaṃ prāg āsīt parimaṇḍalam
||80||ततस् तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान् रविः । ततो विवस्वतो रूपं प्राग् आसीत् परिमण्डलम्
viśvakarmā tv anujñātaḥ śākadvīpe vivasvatā . bhramim āropya tattejaḥśātanāyopacakrame
||81||विश्वकर्मा त्व् अनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता । भ्रमिम् आरोप्य तत्तेजःशातनायोपचक्रमे
bhramatāśeṣajagatāṃ nābhibhūtena bhāsvatā . samudrādrivanopetā tv āruroha mahī nabhaḥ
||82||भ्रमताशेषजगतां नाभिभूतेन भास्वता । समुद्राद्रिवनोपेता त्व् आरुरोह मही नभः
gaganaṃ cākhilaṃ viprāḥ sacandragrahatārakam . adhogataṃ mahābhāgā babhūvākṣiptam ākulam
||83||गगनं चाखिलं विप्राः सचन्द्रग्रहतारकम् । अधोगतं महाभागा बभूवाक्षिप्तम् आकुलम्
vikṣiptasalilāḥ sarve babhūvuś ca tathārṇavāḥ . vyabhidyanta mahāśailāḥ śīrṇasānunibandhanāḥ
||84||विक्षिप्तसलिलाः सर्वे बभूवुश् च तथार्णवाः । व्यभिद्यन्त महाशैलाः शीर्णसानुनिबन्धनाः
dhruvādhārāṇy aśeṣāṇi dhiṣṇyāni munisattamāḥ . truṭyadraśminibandhīni bandhanāni adho yayuḥ
||85||ध्रुवाधाराण्य् अशेषाणि धिष्ण्यानि मुनिसत्तमाः । त्रुट्यद्रश्मिनिबन्धीनि बन्धनानि अधो ययुः
vegabhramaṇasampātavāyukṣiptāḥ sahasraśaḥ . vyaśīryanta mahāmeghā ghorārāvavirāviṇaḥ
||86||वेगभ्रमणसम्पातवायुक्षिप्ताः सहस्रशः । व्यशीर्यन्त महामेघा घोरारावविराविणः
bhāsvadbhramaṇavibhrāntabhūmyākāśarasātalam . jagad ākulam atyarthaṃ tadāsīn munisattamāḥ
||87||भास्वद्भ्रमणविभ्रान्तभूम्याकाशरसातलम् । जगद् आकुलम् अत्यर्थं तदासीन् मुनिसत्तमाः
trailokyam ākulaṃ vīkṣya bhramamāṇaṃ surarṣayaḥ . devāś ca brahmaṇā sārdhaṃ bhāsvantam abhituṣṭuvuḥ
||88||त्रैलोक्यम् आकुलं वीक्ष्य भ्रममाणं सुरर्षयः । देवाश् च ब्रह्मणा सार्धं भास्वन्तम् अभितुष्टुवुः
ādidevo'si devānāṃ jātas tvaṃ bhūtaye bhuvaḥ . sargasthityantakāleṣu tridhā bhedena tiṣṭhasi
||89||आदिदेवोऽसि देवानां जातस् त्वं भूतये भुवः । सर्गस्थित्यन्तकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि
svasti te'stu jagannātha gharmavarṣadivākara . indrādayas tadā devā likhyamānam athāstuvan
||90||स्वस्ति तेऽस्तु जगन्नाथ घर्मवर्षदिवाकर । इन्द्रादयस् तदा देवा लिख्यमानम् अथास्तुवन्
jaya deva jagatsvāmiñ jayāśeṣajagatpate . ṛṣayaś ca tataḥ sapta vasiṣṭhātripurogamāḥ
||91||जय देव जगत्स्वामिञ् जयाशेषजगत्पते । ऋषयश् च ततः सप्त वसिष्ठात्रिपुरोगमाः
tuṣṭuvur vividhaiḥ stotraiḥ svasti svastītivādinaḥ . vedoktibhir athāgryābhir vālakhilyāś ca tuṣṭuvuḥ
||92||तुष्टुवुर् विविधैः स्तोत्रैः स्वस्ति स्वस्तीतिवादिनः । वेदोक्तिभिर् अथाग्र्याभिर् वालखिल्याश् च तुष्टुवुः
agnir ādyāś ca bhāsvantaṃ likhyamānaṃ mudā yutāḥ . tvaṃ nātha mokṣiṇāṃ mokṣo dhyeyas tvaṃ dhyānināṃ paraḥ
||93||अग्निर् आद्याश् च भास्वन्तं लिख्यमानं मुदा युताः । त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस् त्वं ध्यानिनां परः
tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ karmakāṇḍavivartinām . sampūjyas tvaṃ tu deveśa śaṃ no'stu jagatāṃ pate
||94||त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकाण्डविवर्तिनाम् । सम्पूज्यस् त्वं तु देवेश शं नोऽस्तु जगतां पते
śaṃ no'stu dvipade nityaṃ śaṃ naś cāstu catuṣpade . tato vidyādharagaṇā yakṣarākṣasapannagāḥ
||95||शं नोऽस्तु द्विपदे नित्यं शं नश् चास्तु चतुष्पदे । ततो विद्याधरगणा यक्षराक्षसपन्नगाः
kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhiḥ praṇatā ravim . ūcus te vividhā vāco manaḥśrotrasukhāvahāḥ
||96||कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिः प्रणता रविम् । ऊचुस् ते विविधा वाचो मनःश्रोत्रसुखावहाः
sahyaṃ bhavatu tejas te bhūtānāṃ bhūtabhāvana . tato hāhāhūhūś caiva nāradas tumburus tathā
||97||सह्यं भवतु तेजस् ते भूतानां भूतभावन । ततो हाहाहूहूश् चैव नारदस् तुम्बुरुस् तथा
upagāyitum ārabdhā gāndharvakuśalā ravim . ṣaḍjamadhyamagāndhāragānatrayaviśāradāḥ
||98||उपगायितुम् आरब्धा गान्धर्वकुशला रविम् । षड्जमध्यमगान्धारगानत्रयविशारदाः
mūrchanābhiś ca tālaiś ca samprayogaiḥ sukhapradam . viśvācī ca ghṛtācī ca urvaśy atha tilottamāḥ
||99||मूर्छनाभिश् च तालैश् च सम्प्रयोगैः सुखप्रदम् । विश्वाची च घृताची च उर्वश्य् अथ तिलोत्तमाः
menakā sahajanyā ca rambhā cāpsarasāṃ varā . nanṛtur jagatām īśe likhyamāne vibhāvasau
||100||मेनका सहजन्या च रम्भा चाप्सरसां वरा । ननृतुर् जगताम् ईशे लिख्यमाने विभावसौ
bhāvahāvavilāsādyān kurvatyo'bhinayān bahūn . prāvādyanta tatas tatra vīṇā veṇvādijharjharāḥ
||101||भावहावविलासाद्यान् कुर्वत्योऽभिनयान् बहून् । प्रावाद्यन्त ततस् तत्र वीणा वेण्वादिझर्झराः
paṇavāḥ puṣkarāś caiva mṛdaṅgāḥ paṭahānakāḥ . devadundubhayaḥ śaṅkhāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
||102||पणवाः पुष्कराश् चैव मृदङ्गाः पटहानकाः । देवदुन्दुभयः शङ्खाः शतशोऽथ सहस्रशः
gāyadbhiś caiva nṛtyadbhir gandharvair apsarogaṇaiḥ . tūryavāditraghoṣaiś ca sarvaṃ kolāhalīkṛtam
||103||गायद्भिश् चैव नृत्यद्भिर् गन्धर्वैर् अप्सरोगणैः । तूर्यवादित्रघोषैश् च सर्वं कोलाहलीकृतम्
tataḥ kṛtāñjalipuṭā bhaktinamrātmamūrtayaḥ . likhyamānaṃ sahasrāṃśuṃ praṇemuḥ sarvadevatāḥ
||104||ततः कृताञ्जलिपुटा भक्तिनम्रात्ममूर्तयः । लिख्यमानं सहस्रांशुं प्रणेमुः सर्वदेवताः
tataḥ kolāhale tasmin sarvadevasamāgame . tejasaḥ śātanaṃ cakre viśvakarmā śanaiḥ śanaiḥ
||105||ततः कोलाहले तस्मिन् सर्वदेवसमागमे । तेजसः शातनं चक्रे विश्वकर्मा शनैः शनैः
ājānulikhitaś cāsau nipuṇaṃ viśvakarmaṇā . nābhyanandat tu likhanaṃ tatas tenāvatāritaḥ
||106||आजानुलिखितश् चासौ निपुणं विश्वकर्मणा । नाभ्यनन्दत् तु लिखनं ततस् तेनावतारितः
na tu nirbhartsitaṃ rūpaṃ tejaso hananena tu . kāntāt kāntataraṃ rūpam adhikaṃ śuśubhe tataḥ
||107||न तु निर्भर्त्सितं रूपं तेजसो हननेन तु । कान्तात् कान्ततरं रूपम् अधिकं शुशुभे ततः
iti himajalagharmakālahetor . harakamalāsanaviṣṇusaṃstutasya . tadupari likhanaṃ niśamya bhānor . vrajati divākaralokam āyuṣo'nte
||108||इति हिमजलघर्मकालहेतोर् । हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य । तदुपरि लिखनं निशम्य भानोर् । व्रजति दिवाकरलोकम् आयुषोऽन्ते
evaṃ janma raveḥ pūrvaṃ babhūva munisattamāḥ . rūpaṃ ca paramaṃ tasya mayā samparikīrtitam
||109||एवं जन्म रवेः पूर्वं बभूव मुनिसत्तमाः । रूपं च परमं तस्य मया सम्परिकीर्तितम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).