adhyāyaḥ 141
brahmovāca:
kapilāsaṅgamaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam . tatra nārada vakṣyāmi kathāṃ puṇyām anuttamām
||1||कपिलासङ्गमं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । तत्र नारद वक्ष्यामि कथां पुण्याम् अनुत्तमाम्
kapilo nāma tattvajño munir āsīn mahāyaśāḥ . krūraś cāpi prasannaś ca tapovrataparāyaṇaḥ
||2||कपिलो नाम तत्त्वज्ञो मुनिर् आसीन् महायशाः । क्रूरश् चापि प्रसन्नश् च तपोव्रतपरायणः
tapasyantaṃ muniśreṣṭhaṃ gautamītīram āśritam . tam āgatya mahātmānaṃ vāmadevādayo'bruvan
||3||तपस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं गौतमीतीरम् आश्रितम् । तम् आगत्य महात्मानं वामदेवादयोऽब्रुवन्
hatvā venaṃ brahmaśāpair naṣṭadharme tv arājake . kapilaṃ siddham ācāryam ūcur munigaṇās tadā
||4||हत्वा वेनं ब्रह्मशापैर् नष्टधर्मे त्व् अराजके । कपिलं सिद्धम् आचार्यम् ऊचुर् मुनिगणास् तदा
munigaṇā ūcuḥ:
gate vede gate dharme kiṃ kartavyaṃ munīśvara
||5||गते वेदे गते धर्मे किं कर्तव्यं मुनीश्वर
brahmovāca:
tato'bravīn munir dhyātvā kapilas tv āgatān munīn
||6||ततोऽब्रवीन् मुनिर् ध्यात्वा कपिलस् त्व् आगतान् मुनीन्
kapila uvāca:
venasyorur vimathyo'bhūt tataḥ kaścid bhaviṣyati
||7||वेनस्योरुर् विमथ्योऽभूत् ततः कश्चिद् भविष्यति
brahmovāca:
tathaiva cakrur munayo venasyoruṃ vimathya vai . tatrotpanno mahāpāpaḥ kṛṣṇo raudraparākramaḥ
||8||तथैव चक्रुर् मुनयो वेनस्योरुं विमथ्य वै । तत्रोत्पन्नो महापापः कृष्णो रौद्रपराक्रमः
taṃ dṛṣṭvā munayo bhītā niṣīdasveti cābruvan . niṣādaḥ so'bhavat tasmān niṣādāś cābhavaṃs tataḥ
||9||तं दृष्ट्वा मुनयो भीता निषीदस्वेति चाब्रुवन् । निषादः सोऽभवत् तस्मान् निषादाश् चाभवंस् ततः
venabāhuṃ mamanthus te dakṣiṇaṃ dharmasaṃhitam . tataḥ pṛthusvaraś caiva sarvalakṣaṇalakṣitaḥ
||10||वेनबाहुं ममन्थुस् ते दक्षिणं धर्मसंहितम् । ततः पृथुस्वरश् चैव सर्वलक्षणलक्षितः
rājābhavat pṛthuḥ śrīmān brahmasāmarthyasaṃyutaḥ . tam āgatya surāḥ sarve abhinandya varāñ śubhān
||11||राजाभवत् पृथुः श्रीमान् ब्रह्मसामर्थ्यसंयुतः । तम् आगत्य सुराः सर्वे अभिनन्द्य वराञ् शुभान्
tasmai dadus tathāstrāṇi mantrāṇi guṇavanti ca . tato'bruvan munigaṇās taṃ pṛthuṃ kapilena ca
||12||तस्मै ददुस् तथास्त्राणि मन्त्राणि गुणवन्ति च । ततोऽब्रुवन् मुनिगणास् तं पृथुं कपिलेन च
munaya ūcuḥ:
āhāraṃ dehi jīvebhyo bhuvā grastauṣadhīr api
||13||आहारं देहि जीवेभ्यो भुवा ग्रस्तौषधीर् अपि
brahmovāca:
tataḥ sa dhanur ādāya bhuvam āha nṛpottamaḥ
||14||ततः स धनुर् आदाय भुवम् आह नृपोत्तमः
pṛthur uvāca:
oṣadhīr dehi yā grastāḥ prajānāṃ hitakāmyayā
||15||ओषधीर् देहि या ग्रस्ताः प्रजानां हितकाम्यया
brahmovāca:
tam uvāca mahī bhītā pṛthuṃ taṃ pṛthulocanam
||16||तम् उवाच मही भीता पृथुं तं पृथुलोचनम्
mahy uvāca:
mayi jīrṇā mahauṣadhyaḥ kathaṃ dātum ahaṃ kṣamā
||17||मयि जीर्णा महौषध्यः कथं दातुम् अहं क्षमा
brahmovāca:
tataḥ sakopo nṛpatis tām āha pṛthivīṃ punaḥ
||18||ततः सकोपो नृपतिस् ताम् आह पृथिवीं पुनः
pṛthur uvāca:
no ced dadāsy adya tvāṃ vai hatvā dāsye mahauṣadhīḥ
||19||नो चेद् ददास्य् अद्य त्वां वै हत्वा दास्ये महौषधीः
bhūmir uvāca:
kathaṃ haṃsi striyaṃ rājañ jñānī bhūtvā nṛpottama . vinā mayā kathaṃ cemāḥ prajāḥ sandhārayiṣyasi
||20||कथं हंसि स्त्रियं राजञ् ज्ञानी भूत्वा नृपोत्तम । विना मया कथं चेमाः प्रजाः सन्धारयिष्यसि
pṛthur uvāca:
yatropakāro'nekānām ekanāśe bhaviṣyati . na doṣas tatra pṛthivi tapasā dhāraye prajāḥ
||21||यत्रोपकारोऽनेकानाम् एकनाशे भविष्यति । न दोषस् तत्र पृथिवि तपसा धारये प्रजाः
na doṣam atra paśyāmi nācakṣe'narthakaṃ vacaḥ . yasmin nipātite saukhyaṃ bahūnām upajāyate . munayas tadvadhaṃ prāhur aśvamedhaśatādhikam
||22||न दोषम् अत्र पश्यामि नाचक्षेऽनर्थकं वचः । यस्मिन् निपातिते सौख्यं बहूनाम् उपजायते । मुनयस् तद्वधं प्राहुर् अश्वमेधशताधिकम्
brahmovāca:
tato devāś ca ṛṣayaḥ sāntvayitvā nṛpottamam . mahīṃ ca mātaraṃ devīm ūcuḥ suragaṇās tadā
||23||ततो देवाश् च ऋषयः सान्त्वयित्वा नृपोत्तमम् । महीं च मातरं देवीम् ऊचुः सुरगणास् तदा
devā ūcuḥ:
bhūme gorūpiṇī bhūtvā payorūpā mahauṣadhīḥ . dehi tvaṃ pṛthave rājñe tataḥ prīto bhaven nṛpaḥ . prajāsaṃrakṣaṇaṃ ca syāt tataḥ kṣemaṃ bhaviṣyati
||24||भूमे गोरूपिणी भूत्वा पयोरूपा महौषधीः । देहि त्वं पृथवे राज्ञे ततः प्रीतो भवेन् नृपः । प्रजासंरक्षणं च स्यात् ततः क्षेमं भविष्यति
brahmovāca:
tato gorūpam āsthāya bhūmy āsīt kapilāntike . dudoha ca mahauṣadhyo rājā venakarodbhavaḥ
||25||ततो गोरूपम् आस्थाय भूम्य् आसीत् कपिलान्तिके । दुदोह च महौषध्यो राजा वेनकरोद्भवः
yatra devāḥ sagandharvā ṛṣayaḥ kapilo muniḥ . mahīṃ gorūpam āpannāṃ narmadāyāṃ mahāmune
||26||यत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयः कपिलो मुनिः । महीं गोरूपम् आपन्नां नर्मदायां महामुने
sarasvatyāṃ bhāgīrathyāṃ godāvaryāṃ viśeṣataḥ . mahānadīṣu sarvāsu duduhe'sau payo mahat
||27||सरस्वत्यां भागीरथ्यां गोदावर्यां विशेषतः । महानदीषु सर्वासु दुदुहेऽसौ पयो महत्
sā duhyamānā pṛthunā puṇyatoyābhavan nadī . gautamyā saṅgatā cābhūt tad adbhutam ivābhavat
||28||सा दुह्यमाना पृथुना पुण्यतोयाभवन् नदी । गौतम्या सङ्गता चाभूत् तद् अद्भुतम् इवाभवत्
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ kapilāsaṅgamaṃ viduḥ . tatrāṣṭāśītiḥ pūjyāni sahasrāṇi mahāmate
||29||ततः प्रभृति तत् तीर्थं कपिलासङ्गमं विदुः । तत्राष्टाशीतिः पूज्यानि सहस्राणि महामते
tīrthāny āhur munigaṇāḥ smaraṇād api nārada . pāvanāni jagaty asmiṃs tāni sarvāṇy anukramāt
||30||तीर्थान्य् आहुर् मुनिगणाः स्मरणाद् अपि नारद । पावनानि जगत्य् अस्मिंस् तानि सर्वाण्य् अनुक्रमात्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).