adhyāyaḥ 238
vyāsa uvāca:
sṛjate tu guṇān sattvaṃ kṣetrajñas tv adhitiṣṭhati . guṇān vikriyataḥ sarvān udāsīnavad īśvaraḥ
||1||सृजते तु गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञस् त्व् अधितिष्ठति । गुणान् विक्रियतः सर्वान् उदासीनवद् ईश्वरः
svabhāvayuktaṃ tat sarvaṃ yad imān sṛjate guṇān . ūrṇanābhir yathā sūtraṃ sṛjate tad guṇāṃs tathā
||2||स्वभावयुक्तं तत् सर्वं यद् इमान् सृजते गुणान् । ऊर्णनाभिर् यथा सूत्रं सृजते तद् गुणांस् तथा
pravṛttā na nivartante pravṛttir nopalabhyate . evam eke vyavasyanti nivṛttim iti cāpare
||3||प्रवृत्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर् नोपलभ्यते । एवम् एके व्यवस्यन्ति निवृत्तिम् इति चापरे
ubhayaṃ sampradhāryaitad adhyavasyed yathāmati . anenaiva vidhānena bhaved vai saṃśayo mahān
||4||उभयं सम्प्रधार्यैतद् अध्यवस्येद् यथामति । अनेनैव विधानेन भवेद् वै संशयो महान्
anādinidhano hy ātmā taṃ buddhvā viharen naraḥ . akrudhyann aprahṛṣyaṃś ca nityaṃ vigatamatsaraḥ
||5||अनादिनिधनो ह्य् आत्मा तं बुद्ध्वा विहरेन् नरः । अक्रुध्यन्न् अप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः
ity evaṃ hṛdaye sarvo buddhicintāmayaṃ dṛḍham . anityaṃ sukham āsīnam aśocyaṃ chinnasaṃśayaḥ
||6||इत्य् एवं हृदये सर्वो बुद्धिचिन्तामयं दृढम् । अनित्यं सुखम् आसीनम् अशोच्यं छिन्नसंशयः
tarayet pracyutāṃ pṛthvīṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ . avagāhya ca vidvāṃso viprā lolam imaṃ tathā
||7||तरयेत् प्रच्युतां पृथ्वीं यथा पूर्णां नदीं नराः । अवगाह्य च विद्वांसो विप्रा लोलम् इमं तथा
na tu tapyati vai vidvān sthale carati tattvavit . evaṃ vicintya cātmānaṃ kevalaṃ jñānam ātmanaḥ
||8||न तु तप्यति वै विद्वान् स्थले चरति तत्त्ववित् । एवं विचिन्त्य चात्मानं केवलं ज्ञानम् आत्मनः
tāṃ tu buddhvā naraḥ sargaṃ bhūtānām āgatiṃ gatim . samaceṣṭaś ca vai samyag labhate śamam uttamam
||9||तां तु बुद्ध्वा नरः सर्गं भूतानाम् आगतिं गतिम् । समचेष्टश् च वै सम्यग् लभते शमम् उत्तमम्
etad dvijanmasāmagryaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ . ātmajñānasamasnehaparyāptaṃ tatparāyaṇam
||10||एतद् द्विजन्मसामग्र्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः । आत्मज्ञानसमस्नेहपर्याप्तं तत्परायणम्
tattvaṃ buddhvā bhaved buddhaḥ kim anyad buddhalakṣaṇam . vijñāyaitad vimucyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ
||11||तत्त्वं बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किम् अन्यद् बुद्धलक्षणम् । विज्ञायैतद् विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः
na bhavati viduṣāṃ mahad bhayaṃ . yad aviduṣāṃ sumahad bhayaṃ paratra . nahi gatir adhikāsti kasyacid . bhavati hi yā viduṣaḥ sanātanī
||12||न भवति विदुषां महद् भयं । यद् अविदुषां सुमहद् भयं परत्र । नहि गतिर् अधिकास्ति कस्यचिद् । भवति हि या विदुषः सनातनी
loke mātaram asūyate naras . tatra devam anirīkṣya śocate . tatra cet kuśalo na śocate . ye vidus tad ubhayaṃ kṛtākṛtam
||13||लोके मातरम् असूयते नरस् । तत्र देवम् अनिरीक्ष्य शोचते । तत्र चेत् कुशलो न शोचते । ये विदुस् तद् उभयं कृताकृतम्
yat karoty anabhisandhipūrvakaṃ . tac ca nindayati yat purā kṛtam . yat priyaṃ tad ubhayaṃ na vāpriyaṃ . tasya taj janayatīha kurvataḥ
||14||यत् करोत्य् अनभिसन्धिपूर्वकं । तच् च निन्दयति यत् पुरा कृतम् । यत् प्रियं तद् उभयं न वाप्रियं । तस्य तज् जनयतीह कुर्वतः
munaya ūcuḥ:
yasmād dharmāt paro dharmo vidyate neha kaścana . yo viśiṣṭaś ca bhūtebhyas tad bhavān prabravītu naḥ
||15||यस्माद् धर्मात् परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन । यो विशिष्टश् च भूतेभ्यस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः
vyāsa uvāca:
dharmaṃ ca sampravakṣyāmi purāṇam ṛṣibhiḥ stutam . viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyaḥ śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ
||16||धर्मं च सम्प्रवक्ष्यामि पुराणम् ऋषिभिः स्तुतम् । विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः
indriyāṇi pramāthīni buddhyā saṃyamya tattvataḥ . sarvataḥ prasṛtānīha pitā bālān ivātmajān
||17||इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य तत्त्वतः । सर्वतः प्रसृतानीह पिता बालान् इवात्मजान्
manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ . vijñeyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate
||18||मनसश् चेन्द्रियाणां चाप्य् ऐकाग्र्यं परमं तपः । विज्ञेयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते
tāni sarvāṇi sandhāya manaḥṣaṣṭhāni medhayā . ātmatṛptaḥ sa evāsīd bahucintyam acintayan
||19||तानि सर्वाणि सन्धाय मनःषष्ठानि मेधया । आत्मतृप्तः स एवासीद् बहुचिन्त्यम् अचिन्तयन्
gocarebhyo nivṛttāni yadā sthāsyanti veśmani . tadā caivātmanātmānaṃ paraṃ drakṣyatha śāśvatam
||20||गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि । तदा चैवात्मनात्मानं परं द्रक्ष्यथ शाश्वतम्
sarvātmānaṃ mahātmānaṃ vidhūmam iva pāvakam . prapaśyanti mahātmānaṃ brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ
||21||सर्वात्मानं महात्मानं विधूमम् इव पावकम् । प्रपश्यन्ति महात्मानं ब्राह्मणा ये मनीषिणः
yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥ . ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam
||22||यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः । आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम्
evam ātmā na jānīte kva gamiṣye kuto'nv aham . anyo hy asyāntarātmāsti yaḥ sarvam anupaśyati
||23||एवम् आत्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतोऽन्व् अहम् । अन्यो ह्य् अस्यान्तरात्मास्ति यः सर्वम् अनुपश्यति
jñānadīpena dīptena paśyaty ātmānam ātmanā . dṛṣṭvātmānaṃ tathā yūyaṃ virāgā bhavata dvijāḥ
||24||ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्य् आत्मानम् आत्मना । दृष्ट्वात्मानं तथा यूयं विरागा भवत द्विजाः
vimuktāḥ sarvapāpebhyo muktatvaca ivoragāḥ . parāṃ buddhim avāpyehāpy acintā vigatajvarāḥ
||25||विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगाः । परां बुद्धिम् अवाप्येहाप्य् अचिन्ता विगतज्वराः
sarvataḥsrotasaṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhiṇīm . pañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṅkalparodhasam
||26||सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिणीम् । पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसङ्कल्परोधसम्
lobhamohatṛṇacchannāṃ kāmakrodhasarīsṛpām . satyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām
||27||लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् । सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम्
avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ kāmakrodhasamākulām . prataradhvaṃ nadīṃ buddhyā dustarām akṛtātmabhiḥ
||28||अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां कामक्रोधसमाकुलाम् । प्रतरध्वं नदीं बुद्ध्या दुस्तराम् अकृतात्मभिः
saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām . ātmajanmodbhavāṃ tāṃ tu jihvāvartadurāsadām
||29||संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् । आत्मजन्मोद्भवां तां तु जिह्वावर्तदुरासदाम्
yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥ . tāṃ tīrṇaḥ sarvato mukto vidhūtātmātmavāñ śuciḥ
||30||यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः । तां तीर्णः सर्वतो मुक्तो विधूतात्मात्मवाञ् शुचिः
uttamāṃ buddhim āsthāya brahmabhūyāya kalpate . uttīrṇaḥ sarvasaṅkleśān prasannātmā vikalmaṣaḥ
||31||उत्तमां बुद्धिम् आस्थाय ब्रह्मभूयाय कल्पते । उत्तीर्णः सर्वसङ्क्लेशान् प्रसन्नात्मा विकल्मषः
bhūyiṣṭhānīva bhūtāni sarvasthānān nirīkṣya ca . akrudhyann aprasīdaṃś ca nanṛśaṃsamatis tathā
||32||भूयिष्ठानीव भूतानि सर्वस्थानान् निरीक्ष्य च । अक्रुध्यन्न् अप्रसीदंश् च ननृशंसमतिस् तथा
tato drakṣyatha sarveṣāṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam . etad dhi sarvadharmebhyo viśiṣṭaṃ menire budhāḥ
||33||ततो द्रक्ष्यथ सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययम् । एतद् धि सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhā munayaḥ satyadarśinaḥ . ātmāno vyāpino viprā iti putrānuśāsanam
||34||धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयः सत्यदर्शिनः । आत्मानो व्यापिनो विप्रा इति पुत्रानुशासनम्
prayatāya pravaktavyaṃ hitāyānugatāya ca . ātmajñānam idaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahat
||35||प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च । आत्मज्ञानम् इदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत्
abravaṃ yad ahaṃ viprā ātmasākṣikam añjasā . naiva strī na pumān evaṃ na caivedaṃ napuṃsakam
||36||अब्रवं यद् अहं विप्रा आत्मसाक्षिकम् अञ्जसा । नैव स्त्री न पुमान् एवं न चैवेदं नपुंसकम्
aduḥkham asukhaṃ brahma bhūtabhavyabhavātmakam . naitaj jñātvā pumān strī vā punarbhavam avāpnuyāt
||37||अदुःखम् असुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् । नैतज् ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवम् अवाप्नुयात्
yathā matāni sarvāṇi tathaitāni yathā tathā . kathitāni mayā viprā bhavanti na bhavanti ca
||38||यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथा तथा । कथितानि मया विप्रा भवन्ति न भवन्ति च
tatprītiyuktena guṇānvitena . putreṇa satputradayānvitena . dṛṣṭvā hitaṃ prītamanā yadarthaṃ . brūyāt sutasyeha yad uktam etat
||39||तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन । पुत्रेण सत्पुत्रदयान्वितेन । दृष्ट्वा हितं प्रीतमना यदर्थं । ब्रूयात् सुतस्येह यद् उक्तम् एतत्
munaya ūcuḥ:
mokṣaḥ pitāmahenokta upāyān nānupāyataḥ . tam upāyaṃ yathānyāyaṃ śrotum icchāmahe mune
||40||मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान् नानुपायतः । तम् उपायं यथान्यायं श्रोतुम् इच्छामहे मुने
vyāsa uvāca:
asmāsu tan mahāprājñā yuktaṃ nipuṇadarśanam . yadupāyena sarvārthān mṛgayadhvaṃ sadānaghāḥ
||41||अस्मासु तन् महाप्राज्ञा युक्तं निपुणदर्शनम् । यदुपायेन सर्वार्थान् मृगयध्वं सदानघाः
ghaṭopakaraṇe buddhir ghaṭotpattau na sā matā . evaṃ dharmādyupāyārthe nānyadharmeṣu kāraṇam
||42||घटोपकरणे बुद्धिर् घटोत्पत्तौ न सा मता । एवं धर्माद्युपायार्थे नान्यधर्मेषु कारणम्
pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimam . ekaḥ panthā hi mokṣasya tac chṛṇudhvaṃ mamānaghāḥ
||43||पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम् । एकः पन्था हि मोक्षस्य तच् छृणुध्वं ममानघाः
kṣamayā krodham ucchindyāt kāmaṃ saṅkalpavarjanāt . sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati
||44||क्षमया क्रोधम् उच्छिन्द्यात् कामं सङ्कल्पवर्जनात् । सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति
apramādād bhayaṃ rakṣed rakṣet kṣetraṃ ca saṃvidam . icchāṃ dveṣaṃ ca kāmaṃ ca dhairyeṇa vinivartayet
||45||अप्रमादाद् भयं रक्षेद् रक्षेत् क्षेत्रं च संविदम् । इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत्
nidrāṃ ca pratibhāṃ caiva jñānābhyāsena tattvavit . upadravāṃs tathā yogī hitajīrṇamitāśanāt
||46||निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् । उपद्रवांस् तथा योगी हितजीर्णमिताशनात्
lobhaṃ mohaṃ ca santoṣād viṣayāṃs tattvadarśanāt . anukrośād adharmaṃ ca jayed dharmam upekṣayā
||47||लोभं मोहं च सन्तोषाद् विषयांस् तत्त्वदर्शनात् । अनुक्रोशाद् अधर्मं च जयेद् धर्मम् उपेक्षया
āyatyā ca jayed āśāṃ sāmarthyaṃ saṅgavarjanāt . anityatvena ca snehaṃ kṣudhāṃ yogena paṇḍitaḥ
||48||आयत्या च जयेद् आशां सामर्थ्यं सङ्गवर्जनात् । अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधां योगेन पण्डितः
kāruṇyenātmanātmānaṃ tṛṣṇāṃ ca paritoṣataḥ . utthānena jayet tandrāṃ vitarkaṃ niścayāj jayet
||49||कारुण्येनात्मनात्मानं तृष्णां च परितोषतः । उत्थानेन जयेत् तन्द्रां वितर्कं निश्चयाज् जयेत्
maunena bahubhāṣāṃ ca śauryeṇa ca bhayaṃ jayet . yacched vāṅmanasī buddhyā tāṃ yacchej jñānacakṣuṣā
||50||मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत् । यच्छेद् वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज् ज्ञानचक्षुषा
jñānam ātmā mahān yacchet taṃ yacchec chāntir ātmanaḥ . tad etad upaśāntena boddhavyaṃ śucikarmaṇā
||51||ज्ञानम् आत्मा महान् यच्छेत् तं यच्छेच् छान्तिर् आत्मनः । तद् एतद् उपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा
yogadoṣān samucchidya pañca yān kavayo viduḥ . kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam
||52||योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः । कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम्
parityajya niṣeveta yathāvad yogasādhanāt . dhyānam adhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīr ārjavaṃ kṣamā
||53||परित्यज्य निषेवेत यथावद् योगसाधनात् । ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा
śaucam ācārataḥ śuddhir indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ . etair vivardhate tejaḥ pāpmānam upahanti ca
||54||शौचम् आचारतः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च संयमः । एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानम् उपहन्ति च
sidhyanti cāsya saṅkalpā vijñānaṃ ca pravartate . dhūtapāpaḥ sa tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ
||55||सिध्यन्ति चास्य सङ्कल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते । धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
kāmakrodhau vaśe kṛtvā nirviśed brahmaṇaḥ padam . amūḍhatvam asaṅgitvaṃ kāmakrodhavivarjanam
||56||कामक्रोधौ वशे कृत्वा निर्विशेद् ब्रह्मणः पदम् । अमूढत्वम् असङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम्
adainyam anudīrṇatvam anudvego hy avasthitiḥ . eṣa mārgo hi mokṣasya prasanno vimalaḥ śuciḥ . tathā vākkāyamanasāṃ niyamāḥ kāmato'vyayāḥ
||57||अदैन्यम् अनुदीर्णत्वम् अनुद्वेगो ह्य् अवस्थितिः । एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः । तथा वाक्कायमनसां नियमाः कामतोऽव्ययाः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).