Brahmapurāṇam, adhyāya 75: Gautama's hymn to Śiva — Purāṇāni

kailāsaśikharaṃ gatvā gautamo bhagavān ṛṣiḥ . kiṃ cakāra tapo vāpi kāṃ cakre stutim uttamām

||1||

कैलासशिखरं गत्वा गौतमो भगवान् ऋषिः । किं चकार तपो वापि कां चक्रे स्तुतिम् उत्तमाम्

giriṃ gatvā tato vatsa vācaṃ saṃyamya gautamaḥ . āstīrya sa kuśān prājñaḥ kailāse parvatottame

||2||

गिरिं गत्वा ततो वत्स वाचं संयम्य गौतमः । आस्तीर्य स कुशान् प्राज्ञः कैलासे पर्वतोत्तमे

upaviśya śucir bhūtvā stotraṃ cedaṃ tato jagau . apatat puṣpavṛṣṭiś ca stūyamāne maheśvare

||3||

उपविश्य शुचिर् भूत्वा स्तोत्रं चेदं ततो जगौ । अपतत् पुष्पवृष्टिश् च स्तूयमाने महेश्वरे

bhogārthināṃ bhogam abhīpsitaṃ ca . dātuṃ mahānty aṣṭavapūṃṣi dhatte . somo janānāṃ guṇavanti nityaṃ . devaṃ mahādevam iti stuvanti

||4||

भोगार्थिनां भोगम् अभीप्सितं च । दातुं महान्त्य् अष्टवपूंषि धत्ते । सोमो जनानां गुणवन्ति नित्यं । देवं महादेवम् इति स्तुवन्ति

kartuṃ svakīyair viṣayaiḥ sukhāni . bhartuṃ samastaṃ sacarācaraṃ ca . sampattaye hy asya vivṛddhaye ca . mahīmayaṃ rūpam itīśvarasya

||5||

कर्तुं स्वकीयैर् विषयैः सुखानि । भर्तुं समस्तं सचराचरं च । सम्पत्तये ह्य् अस्य विवृद्धये च । महीमयं रूपम् इतीश्वरस्य

sṛṣṭeḥ sthiteḥ saṃharaṇāya bhūmer . ādhāram ādhātum apāṃ svarūpam . bheje śivaḥ śāntatanur janānāṃ . sukhāya dharmāya jagat pratiṣṭhitam

||6||

सृष्टेः स्थितेः संहरणाय भूमेर् । आधारम् आधातुम् अपां स्वरूपम् । भेजे शिवः शान्ततनुर् जनानां । सुखाय धर्माय जगत् प्रतिष्ठितम्

kālavyavasthām amṛtasravaṃ ca . jīvasthitiṃ sṛṣṭim atho vināśanam . mudaṃ prajānāṃ sukham unnatiṃ ca . cakre'rkacandrāgnimayaṃ śarīram

||7||

कालव्यवस्थाम् अमृतस्रवं च । जीवस्थितिं सृष्टिम् अथो विनाशनम् । मुदं प्रजानां सुखम् उन्नतिं च । चक्रेऽर्कचन्द्राग्निमयं शरीरम्

vṛddhiṃ gatiṃ śaktim athākṣarāṇi . jīvavyavasthāṃ mudam apy anekām . sraṣṭuṃ kṛtaṃ vāyur itīśarūpaṃ . tvaṃ vetsi nūnaṃ bhagavan bhavantam

||8||

वृद्धिं गतिं शक्तिम् अथाक्षराणि । जीवव्यवस्थां मुदम् अप्य् अनेकाम् । स्रष्टुं कृतं वायुर् इतीशरूपं । त्वं वेत्सि नूनं भगवन् भवन्तम्

bhedair vinā naiva kṛtir na dharmo . nātmīyam anyan na diśo'ntarikṣam . dyāvāpṛthivyau na ca bhuktimuktī . tasmād idaṃ vyomavapus taveśa

||9||

भेदैर् विना नैव कृतिर् न धर्मो । नात्मीयम् अन्यन् न दिशोऽन्तरिक्षम् । द्यावापृथिव्यौ न च भुक्तिमुक्ती । तस्माद् इदं व्योमवपुस् तवेश

dharmaṃ vyavasthāpayituṃ vyavasya . ṛksāmaśāstrāṇi yajuś ca śākhāḥ . loke ca gāthāḥ smṛtayaḥ purāṇam . ityādiśabdātmakatām upaiti

||10||

धर्मं व्यवस्थापयितुं व्यवस्य । ऋक्सामशास्त्राणि यजुश् च शाखाः । लोके च गाथाः स्मृतयः पुराणम् । इत्यादिशब्दात्मकताम् उपैति

yaṣṭā kratur yāny api sādhanāni . ṛtvikpradeśaṃ phaladeśakālāḥ . tvam eva śambho paramārthatattvaṃ . vadanti yajñāṅgamayaṃ vapus te

||11||

यष्टा क्रतुर् यान्य् अपि साधनानि । ऋत्विक्प्रदेशं फलदेशकालाः । त्वम् एव शम्भो परमार्थतत्त्वं । वदन्ति यज्ञाङ्गमयं वपुस् ते

kartā pradātā pratibhūḥ pradānaṃ . sarvajñasākṣī puruṣaḥ paraś ca . pratyātmabhūtaḥ paramārtharūpas . tvam eva sarvaṃ kim u vāgvilāsaiḥ

||12||

कर्ता प्रदाता प्रतिभूः प्रदानं । सर्वज्ञसाक्षी पुरुषः परश् च । प्रत्यात्मभूतः परमार्थरूपस् । त्वम् एव सर्वं किम् उ वाग्विलासैः

na vedaśāstrair gurubhiḥ pradiṣṭo . na nāsi buddhyādibhir apradhṛṣyaḥ . ajo'prameyaḥ śivaśabdavācyas . tvam asti satyaṃ bhagavan namas te

||13||

न वेदशास्त्रैर् गुरुभिः प्रदिष्टो । न नासि बुद्ध्यादिभिर् अप्रधृष्यः । अजोऽप्रमेयः शिवशब्दवाच्यस् । त्वम् अस्ति सत्यं भगवन् नमस् ते

ātmaikatāṃ svaprakṛtiṃ kadācid . aikṣac chivaḥ sampad iyaṃ mameti . acintyaprabhāvo bahuviśvamūrtiḥ

||14||

आत्मैकतां स्वप्रकृतिं कदाचिद् । ऐक्षच् छिवः सम्पद् इयं ममेति । अचिन्त्यप्रभावो बहुविश्वमूर्तिः

bhāve'bhivṛddhā ca bhave bhave ca . svakāraṇaṃ kāraṇam āsthitā ca . nityā śivā sarvasulakṣaṇā vā . vilakṣaṇā viśvakarasya śaktiḥ

||15||

भावेऽभिवृद्धा च भवे भवे च । स्वकारणं कारणम् आस्थिता च । नित्या शिवा सर्वसुलक्षणा वा । विलक्षणा विश्वकरस्य शक्तिः

layāḥ satāṃ yatra sanātanās te . ekaiva mūrtir na samasti kiñcid . asādhyam asyā dayitā harasya

||16||

लयाः सतां यत्र सनातनास् ते । एकैव मूर्तिर् न समस्ति किञ्चिद् । असाध्यम् अस्या दयिता हरस्य

yadartham annāni dhanāni jīvā . yacchanti kurvanti tapāṃsi dharmān . sāpīyam ambā jagato janitrī . priyā tu somasya mahāsukīrtiḥ

||17||

यदर्थम् अन्नानि धनानि जीवा । यच्छन्ति कुर्वन्ति तपांसि धर्मान् । सापीयम् अम्बा जगतो जनित्री । प्रिया तु सोमस्य महासुकीर्तिः

yad īkṣitaṃ kāṅkṣati vāsavo'pi . yannāmato maṅgalam āpnuyāc ca . yā vyāpya viśvaṃ vimalīkaroti . somā sadā somasamānarūpā

||18||

यद् ईक्षितं काङ्क्षति वासवोऽपि । यन्नामतो मङ्गलम् आप्नुयाच् च । या व्याप्य विश्वं विमलीकरोति । सोमा सदा सोमसमानरूपा

brahmādijīvasya carācarasya . buddhyakṣicaitanyamanaḥsukhāni . yasyāḥ prasādāt phalavanti nityaṃ . vāgīśvarī lokaguroḥ suramyā

||19||

ब्रह्मादिजीवस्य चराचरस्य । बुद्ध्यक्षिचैतन्यमनःसुखानि । यस्याः प्रसादात् फलवन्ति नित्यं । वागीश्वरी लोकगुरोः सुरम्या

caturmukhasyāpi mano malīnaṃ . kim anyajantor iti cintya mātā . gaṅgāvatāraṃ vividhair upāyaiḥ . sarvaṃ jagat pāvayituṃ cakāra

||20||

चतुर्मुखस्यापि मनो मलीनं । किम् अन्यजन्तोर् इति चिन्त्य माता । गङ्गावतारं विविधैर् उपायैः । सर्वं जगत् पावयितुं चकार

śrutīḥ samālakṣya haraprabhutvaṃ . viśvasya lokaḥ sakalaiḥ pramāṇaiḥ . kṛtvā ca dharmān bubhuje ca bhogān . vibhūtir eṣā tu sadāśivasya

||21||

श्रुतीः समालक्ष्य हरप्रभुत्वं । विश्वस्य लोकः सकलैः प्रमाणैः । कृत्वा च धर्मान् बुभुजे च भोगान् । विभूतिर् एषा तु सदाशिवस्य

kāryakriyākārakasādhanānāṃ . vedoditānām atha laukikānām . yat sādhyam utkṛṣṭatamaṃ priyaṃ ca . proktā ca sā siddhir anādikartuḥ

||22||

कार्यक्रियाकारकसाधनानां । वेदोदितानाम् अथ लौकिकानाम् । यत् साध्यम् उत्कृष्टतमं प्रियं च । प्रोक्ता च सा सिद्धिर् अनादिकर्तुः

dhyātvā varaṃ brahma paraṃ pradhānaṃ . yat sārabhūtaṃ yad upāsitavyam . yat prāpya muktā na punar bhavanti . sadyogino muktir umāpatiḥ saḥ

||23||

ध्यात्वा वरं ब्रह्म परं प्रधानं । यत् सारभूतं यद् उपासितव्यम् । यत् प्राप्य मुक्ता न पुनर् भवन्ति । सद्योगिनो मुक्तिर् उमापतिः सः

rūpāṇi dhatte jagato hitāya . tadyogayogyāni tathaiva dhatse . pativratātvaṃ tvayi mātar evam

||24||

रूपाणि धत्ते जगतो हिताय । तद्योगयोग्यानि तथैव धत्से । पतिव्रतात्वं त्वयि मातर् एवम्

ity evaṃ stuvatas tasya purastād vṛṣabhadhvajaḥ . umayā sahitaḥ śrīmān gaṇeśādigaṇair vṛtaḥ

||25||

इत्य् एवं स्तुवतस् तस्य पुरस्ताद् वृषभध्वजः । उमया सहितः श्रीमान् गणेशादिगणैर् वृतः

sākṣād āgatya taṃ śambhuḥ prasanno vākyam abravīt

||26||

साक्षाद् आगत्य तं शम्भुः प्रसन्नो वाक्यम् अब्रवीत्

kiṃ te gautama dāsyāmi bhaktistotravrataiḥ śubhaiḥ . parituṣṭo'smi yācasva devānām api duṣkaram

||27||

किं ते गौतम दास्यामि भक्तिस्तोत्रव्रतैः शुभैः । परितुष्टोऽस्मि याचस्व देवानाम् अपि दुष्करम्

iti śrutvā jaganmūrter vākyaṃ vākyaviśāradaḥ . harṣabāṣpaparītāṅgo gautamaḥ paryacintayat

||28||

इति श्रुत्वा जगन्मूर्तेर् वाक्यं वाक्यविशारदः । हर्षबाष्पपरीताङ्गो गौतमः पर्यचिन्तयत्

aho daivam aho dharmo hy aho vai viprapūjanam . aho lokagatiś citrā aho dhātar namo'stu te

||29||

अहो दैवम् अहो धर्मो ह्य् अहो वै विप्रपूजनम् । अहो लोकगतिश् चित्रा अहो धातर् नमोऽस्तु ते

jaṭāsthitāṃ śubhāṃ gaṅgāṃ dehi me tridaśārcita . yadi tuṣṭo'si deveśa trayīdhāma namo'stu te

||30||

जटास्थितां शुभां गङ्गां देहि मे त्रिदशार्चित । यदि तुष्टोऽसि देवेश त्रयीधाम नमोऽस्तु ते

trayāṇām upakārārthaṃ lokānāṃ yācitaṃ tvayā . ātmanas tūpakārāya tad yācasvākutobhayaḥ

||31||

त्रयाणाम् उपकारार्थं लोकानां याचितं त्वया । आत्मनस् तूपकाराय तद् याचस्वाकुतोभयः

stotreṇānena ye bhaktās tvāṃ ca devīṃ stuvanti vai . sarvakāmasamṛddhāḥ syur etad dhi varayāmy aham

||32||

स्तोत्रेणानेन ये भक्तास् त्वां च देवीं स्तुवन्ति वै । सर्वकामसमृद्धाः स्युर् एतद् धि वरयाम्य् अहम्

evam astv iti deveśaḥ parituṣṭo'bravīd vacaḥ . anyān api varān matto yācasva vigatajvaraḥ

||33||

एवम् अस्त्व् इति देवेशः परितुष्टोऽब्रवीद् वचः । अन्यान् अपि वरान् मत्तो याचस्व विगतज्वरः

evam uktas tu harṣeṇa gautamaḥ prāha śaṅkaram

||34||

एवम् उक्तस् तु हर्षेण गौतमः प्राह शङ्करम्

imāṃ devīṃ jaṭāsaṃsthāṃ pāvanīṃ lokapāvanīm . tava priyāṃ jagannātha utsṛja brahmaṇo girau

||35||

इमां देवीं जटासंस्थां पावनीं लोकपावनीम् । तव प्रियां जगन्नाथ उत्सृज ब्रह्मणो गिरौ

sarvāsāṃ tīrthabhūtā tu yāvad gacchati sāgaram . brahmahatyādipāpāni manovākkāyikāni ca

||36||

सर्वासां तीर्थभूता तु यावद् गच्छति सागरम् । ब्रह्महत्यादिपापानि मनोवाक्कायिकानि च

snānamātreṇa sarvāṇi vilayaṃ yāntu śaṅkara . candrasūryoparāge ca ayane viṣuve tathā

||37||

स्नानमात्रेण सर्वाणि विलयं यान्तु शङ्कर । चन्द्रसूर्योपरागे च अयने विषुवे तथा

saṅkrāntau vaidhṛtau puṇyatīrtheṣv anyeṣu yat phalam . asyās tu smaraṇād eva tat puṇyaṃ jāyatāṃ hara

||38||

सङ्क्रान्तौ वैधृतौ पुण्यतीर्थेष्व् अन्येषु यत् फलम् । अस्यास् तु स्मरणाद् एव तत् पुण्यं जायतां हर

ślāghyaṃ kṛte tapaḥ proktaṃ tretāyāṃ yajñakarma ca . dvāpare yajñadāne ca dānam eva kalau yuge

||39||

श्लाघ्यं कृते तपः प्रोक्तं त्रेतायां यज्ञकर्म च । द्वापरे यज्ञदाने च दानम् एव कलौ युगे

yugadharmāś ca ye sarve deśadharmās tathaiva ca . deśakālādisaṃyoge yo dharmo yatra śasyate

||40||

युगधर्माश् च ये सर्वे देशधर्मास् तथैव च । देशकालादिसंयोगे यो धर्मो यत्र शस्यते

yad anyatra kṛtaṃ puṇyaṃ snānadānādisaṃyamaiḥ . asyās tu smaraṇād eva tat puṇyaṃ jāyatāṃ hara

||41||

यद् अन्यत्र कृतं पुण्यं स्नानदानादिसंयमैः । अस्यास् तु स्मरणाद् एव तत् पुण्यं जायतां हर

yatra yatra tv iyaṃ yāti yāvat sāgaragāminī . tatra tatra tvayā bhāvyam eṣa cāstu varo varaḥ

||42||

यत्र यत्र त्व् इयं याति यावत् सागरगामिनी । तत्र तत्र त्वया भाव्यम् एष चास्तु वरो वरः

yojanānāṃ tūpari tu daśa yāvac ca saṅkhyayā . tadantarapraviṣṭānāṃ mahāpātakinām api

||43||

योजनानां तूपरि तु दश यावच् च सङ्ख्यया । तदन्तरप्रविष्टानां महापातकिनाम् अपि

tat pitṝṇāṃ ca teṣāṃ ca snānāyāgacchatāṃ śiva . snāne cāpy antare mṛtyor muktibhājo bhavantu vai

||44||

तत् पितॄणां च तेषां च स्नानायागच्छतां शिव । स्नाने चाप्य् अन्तरे मृत्योर् मुक्तिभाजो भवन्तु वै

ekataḥ sarvatīrthāni svargamartyarasātale . eṣā tebhyo viśiṣṭā tu alaṃ śambho namo'stu te

||45||

एकतः सर्वतीर्थानि स्वर्गमर्त्यरसातले । एषा तेभ्यो विशिष्टा तु अलं शम्भो नमोऽस्तु ते

tad gautamavacaḥ śrutvā tathāstv ity abravīc chivaḥ . asyāḥ parataraṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

||46||

तद् गौतमवचः श्रुत्वा तथास्त्व् इत्य् अब्रवीच् छिवः । अस्याः परतरं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ vede ca pariniṣṭhitam . sarveṣāṃ gautamī puṇyā ity uktvāntaradhīyata

||47||

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं वेदे च परिनिष्ठितम् । सर्वेषां गौतमी पुण्या इत्य् उक्त्वान्तरधीयत

tato gate bhagavati lokapūjite . tadājñayā pūrṇabalaḥ sa gautamaḥ . jaṭāṃ samādāya saridvarāṃ tāṃ . surair vṛto brahmagiriṃ viveśa

||48||

ततो गते भगवति लोकपूजिते । तदाज्ञया पूर्णबलः स गौतमः । जटां समादाय सरिद्वरां तां । सुरैर् वृतो ब्रह्मगिरिं विवेश

tatas tu gautame prāpte jaṭām ādāya nārada . puṣpavṛṣṭir abhūt tatra samājagmuḥ sureśvarāḥ

||49||

ततस् तु गौतमे प्राप्ते जटाम् आदाय नारद । पुष्पवृष्टिर् अभूत् तत्र समाजग्मुः सुरेश्वराः

ṛṣayaś ca mahābhāgā brāhmaṇāḥ kṣatriyās tathā . jayaśabdena taṃ vipraṃ pūjayanto mudānvitāḥ

||50||

ऋषयश् च महाभागा ब्राह्मणाः क्षत्रियास् तथा । जयशब्देन तं विप्रं पूजयन्तो मुदान्विताः