adhyāyaḥ 9
lomaharṣaṇa uvāca:
pitā somasya bho viprā jajñe'trir bhagavān ṛṣiḥ . brahmaṇo mānasāt pūrvaṃ prajāsargaṃ vidhitsataḥ
||1||पिता सोमस्य भो विप्रा जज्ञेऽत्रिर् भगवान् ऋषिः । ब्रह्मणो मानसात् पूर्वं प्रजासर्गं विधित्सतः
anuttaraṃ nāma tapo yena taptaṃ hi tat purā . trīṇi varṣasahasrāṇi divyānīti hi naḥ śrutam
||2||अनुत्तरं नाम तपो येन तप्तं हि तत् पुरा । त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम्
ūrdhvam ācakrame tasya retaḥ somatvam īyivat . netrābhyāṃ vāri susrāva daśadhā dyotayan diśaḥ
||3||ऊर्ध्वम् आचक्रमे तस्य रेतः सोमत्वम् ईयिवत् । नेत्राभ्यां वारि सुस्राव दशधा द्योतयन् दिशः
taṃ garbhaṃ vidhinādiṣṭā daśa devyo dadhus tataḥ . sametya dhārayām āsur na ca tāḥ samaśaknuvan
||4||तं गर्भं विधिनादिष्टा दश देव्यो दधुस् ततः । समेत्य धारयाम् आसुर् न च ताः समशक्नुवन्
yadā na dhāraṇe śaktās tasya garbhasya tā diśaḥ . tatas tābhiḥ sa tyaktas tu nipapāta vasundharām
||5||यदा न धारणे शक्तास् तस्य गर्भस्य ता दिशः । ततस् ताभिः स त्यक्तस् तु निपपात वसुन्धराम्
patitaṃ somam ālokya brahmā lokapitāmahaḥ . ratham āropayām āsa lokānāṃ hitakāmyayā
||6||पतितं सोमम् आलोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः । रथम् आरोपयाम् आस लोकानां हितकाम्यया
tasmin nipatite devāḥ putre'treḥ paramātmani . tuṣṭuvur brahmaṇaḥ putrās tathānye munisattamāḥ
||7||तस्मिन् निपतिते देवाः पुत्रेऽत्रेः परमात्मनि । तुष्टुवुर् ब्रह्मणः पुत्रास् तथान्ये मुनिसत्तमाः
tasya saṃstūyamānasya tejaḥ somasya bhāsvataḥ . āpyāyanāya lokānāṃ bhāvayām āsa sarvataḥ
||8||तस्य संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः । आप्यायनाय लोकानां भावयाम् आस सर्वतः
sa tena rathamukhyena sāgarāntāṃ vasundharām . triḥsaptakṛtvo'tiyaśāś cakārābhipradakṣiṇām
||9||स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुन्धराम् । त्रिःसप्तकृत्वोऽतियशाश् चकाराभिप्रदक्षिणाम्
tasya yac caritaṃ tejaḥ pṛthivīm anvapadyata . oṣadhyas tāḥ samudbhūtā yābhiḥ sandhāryate jagat
||10||तस्य यच् चरितं तेजः पृथिवीम् अन्वपद्यत । ओषध्यस् ताः समुद्भूता याभिः सन्धार्यते जगत्
sa labdhatejā bhagavān saṃstavaiś ca svakarmabhiḥ . tapas tepe mahābhāgaḥ padmānāṃ darśanāya saḥ
||11||स लब्धतेजा भगवान् संस्तवैश् च स्वकर्मभिः । तपस् तेपे महाभागः पद्मानां दर्शनाय सः
tatas tasmai dadau rājyaṃ brahmā brahmavidāṃ varaḥ . bījauṣadhīnāṃ viprāṇām apāṃ ca munisattamāḥ
||12||ततस् तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । बीजौषधीनां विप्राणाम् अपां च मुनिसत्तमाः
sa tat prāpya mahārājyaṃ somaḥ saumyavatāṃ varaḥ . samājahre rājasūyaṃ sahasraśatadakṣiṇam
||13||स तत् प्राप्य महाराज्यं सोमः सौम्यवतां वरः । समाजह्रे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम्
dakṣiṇām adadāt somas trīṃl lokān iti naḥ śrutam . tebhyo brahmarṣimukhyebhyaḥ sadasyebhyaś ca bho dvijāḥ
||14||दक्षिणाम् अददात् सोमस् त्रींल् लोकान् इति नः श्रुतम् । तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश् च भो द्विजाः
hiraṇyagarbho brahmātrir bhṛguś ca ṛtvijo'bhavat . sadasyo'bhūd dharis tatra munibhir bahubhir vṛtaḥ
||15||हिरण्यगर्भो ब्रह्मात्रिर् भृगुश् च ऋत्विजोऽभवत् । सदस्योऽभूद् धरिस् तत्र मुनिभिर् बहुभिर् वृतः
taṃ sinīś ca kuhūś caiva dyutiḥ puṣṭiḥ prabhā vasuḥ . kīrtir dhṛtiś ca lakṣmīś ca nava devyaḥ siṣevire
||16||तं सिनीश् च कुहूश् चैव द्युतिः पुष्टिः प्रभा वसुः । कीर्तिर् धृतिश् च लक्ष्मीश् च नव देव्यः सिषेविरे
prāpyāvabhṛtham apy agryaṃ sarvadevarṣipūjitaḥ . virarājādhirājendro daśadhā bhāsayan diśaḥ
||17||प्राप्यावभृथम् अप्य् अग्र्यं सर्वदेवर्षिपूजितः । विरराजाधिराजेन्द्रो दशधा भासयन् दिशः
tasya tat prāpya duṣprāpyam aiśvaryam ṛṣisatkṛtam . vibabhrāma matis tātāvinayād anayāhṛtā
||18||तस्य तत् प्राप्य दुष्प्राप्यम् ऐश्वर्यम् ऋषिसत्कृतम् । विबभ्राम मतिस् ताताविनयाद् अनयाहृता
bṛhaspateḥ sa vai bhāryām aiśvaryamadamohitaḥ . jahāra tarasā somo vimatyāṅgirasaḥ sutam
||19||बृहस्पतेः स वै भार्याम् ऐश्वर्यमदमोहितः । जहार तरसा सोमो विमत्याङ्गिरसः सुतम्
sa yācyamāno devaiś ca tathā devarṣibhir muhuḥ . naiva vyasarjayat tārāṃ tasmāai aṅgirase tadā
||20||स याच्यमानो देवैश् च तथा देवर्षिभिर् मुहुः । नैव व्यसर्जयत् तारां तस्माऐ अङ्गिरसे तदा
uśanā tasya jagrāha pārṣṇim aṅgirasas tadā . rudraś ca pārṣṇiṃ jagrāha gṛhītvājagavaṃ dhanuḥ
||21||उशना तस्य जग्राह पार्ष्णिम् अङ्गिरसस् तदा । रुद्रश् च पार्ष्णिं जग्राह गृहीत्वाजगवं धनुः
tena brahmaśiro nāma paramāstraṃ mahātmanā . uddiśya devān utsṛṣṭaṃ yenaiṣāṃ nāśitaṃ yaśaḥ
||22||तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना । उद्दिश्य देवान् उत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः
tatra tad yuddham abhavat prakhyātaṃ tārakāmayam . devānāṃ dānavānāṃ ca lokakṣayakaraṃ mahat
||23||तत्र तद् युद्धम् अभवत् प्रख्यातं तारकामयम् । देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत्
tatra śiṣṭās tu ye devās tuṣitāś caiva ye dvijāḥ . brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmur ādidevaṃ sanātanam
||24||तत्र शिष्टास् तु ये देवास् तुषिताश् चैव ये द्विजाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुर् आदिदेवं सनातनम्
tadā nivāryośanasaṃ taṃ vai rudraṃ ca śaṅkaram . dadāv aṅgirase tārāṃ svayam eva pitāmahaḥ
||25||तदा निवार्योशनसं तं वै रुद्रं च शङ्करम् । ददाव् अङ्गिरसे तारां स्वयम् एव पितामहः
tām antaḥprasavāṃ dṛṣṭvā kruddhaḥ prāha bṛhaspatiḥ . madīyāyāṃ na te yonau garbho dhāryaḥ kathañcana
||26||ताम् अन्तःप्रसवां दृष्ट्वा क्रुद्धः प्राह बृहस्पतिः । मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथञ्चन
iṣīkāstambam āsādya garbhaṃ sā cotsasarja ha . jātamātraḥ sa bhagavān devānām ākṣipad vapuḥ
||27||इषीकास्तम्बम् आसाद्य गर्भं सा चोत्ससर्ज ह । जातमात्रः स भगवान् देवानाम् आक्षिपद् वपुः
tataḥ saṃśayam āpannās tārām ūcuḥ surottamāḥ . satyaṃ brūhi sutaḥ kasya somasyātha bṛhaspateḥ
||28||ततः संशयम् आपन्नास् ताराम् ऊचुः सुरोत्तमाः । सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः
pṛcchyamānā yadā devair nāha sā vibudhān kila . tadā tāṃ śaptum ārabdhaḥ kumāro dasyuhantamaḥ
||29||पृच्छ्यमाना यदा देवैर् नाह सा विबुधान् किल । तदा तां शप्तुम् आरब्धः कुमारो दस्युहन्तमः
taṃ nivārya tato brahmā tārāṃ papraccha saṃśayam . yad atra tathyaṃ tad brūhi tāre kasya sutas tv ayam
||30||तं निवार्य ततो ब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम् । यद् अत्र तथ्यं तद् ब्रूहि तारे कस्य सुतस् त्व् अयम्
uvāca prāñjaliḥ sā taṃ somasyeti pitāmaham . tadā taṃ mūrdhni cāghrāya somo rājā sutaṃ prati
||31||उवाच प्राञ्जलिः सा तं सोमस्येति पितामहम् । तदा तं मूर्ध्नि चाघ्राय सोमो राजा सुतं प्रति
budha ity akaron nāma tasya bālasya dhīmataḥ . pratikūlaṃ ca gagane samabhyuttiṣṭhate budhaḥ
||32||बुध इत्य् अकरोन् नाम तस्य बालस्य धीमतः । प्रतिकूलं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः
utpādayām āsa tadā putraṃ vairājaputrikam . tasyāpatyaṃ mahātejā babhūvailaḥ purūravāḥ
||33||उत्पादयाम् आस तदा पुत्रं वैराजपुत्रिकम् । तस्यापत्यं महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः
urvaśyāṃ jajñire yasya putrāḥ sapta mahātmanaḥ . etat somasya vo janma kīrtitaṃ kīrtivardhanam
||34||उर्वश्यां जज्ञिरे यस्य पुत्राः सप्त महात्मनः । एतत् सोमस्य वो जन्म कीर्तितं कीर्तिवर्धनम्
vaṃśam asya muniśreṣṭhāḥ kīrtyamānaṃ nibodhata . dhanyam āyuṣyam ārogyaṃ puṇyaṃ saṅkalpasādhanam
||35||वंशम् अस्य मुनिश्रेष्ठाः कीर्त्यमानं निबोधत । धन्यम् आयुष्यम् आरोग्यं पुण्यं सङ्कल्पसाधनम्
somasya janma śrutvaiva pāpebhyo vipramucyate
||36||सोमस्य जन्म श्रुत्वैव पापेभ्यो विप्रमुच्यते
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).