adhyāyaḥ 42
brahmovāca:
viraje virajā mātā brahmāṇī sampratiṣṭhitā . yasyāḥ sandarśanān martyaḥ punāty āsaptamaṃ kulam
||1||विरजे विरजा माता ब्रह्माणी सम्प्रतिष्ठिता । यस्याः सन्दर्शनान् मर्त्यः पुनात्य् आसप्तमं कुलम्
sakṛd dṛṣṭvā tu tāṃ devīṃ bhaktyāpūjya praṇamya ca . naraḥ svavaṃśam uddhṛtya mama lokaṃ sa gacchati
||2||सकृद् दृष्ट्वा तु तां देवीं भक्त्यापूज्य प्रणम्य च । नरः स्ववंशम् उद्धृत्य मम लोकं स गच्छति
anyāś ca tatra tiṣṭhanti viraje lokamātaraḥ . sarvapāpaharā devyo varadā bhaktivatsalāḥ
||3||अन्याश् च तत्र तिष्ठन्ति विरजे लोकमातरः । सर्वपापहरा देव्यो वरदा भक्तिवत्सलाः
āste vaitaraṇī tatra sarvapāpaharā nadī . yasyāṃ snātvā naraśreṣṭhaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate
||4||आस्ते वैतरणी तत्र सर्वपापहरा नदी । यस्यां स्नात्वा नरश्रेष्ठः सर्वपापैः प्रमुच्यते
āste svayambhūs tatraiva kroḍarūpī hariḥ svayam . dṛṣṭvā praṇamya taṃ bhaktyā paraṃ viṣṇuṃ vrajanti te
||5||आस्ते स्वयम्भूस् तत्रैव क्रोडरूपी हरिः स्वयम् । दृष्ट्वा प्रणम्य तं भक्त्या परं विष्णुं व्रजन्ति ते
kāpile gograhe some tīrthe cālābusañjñite . mṛtyuñjaye kroḍatīrthe vāsuke siddhakeśvare
||6||कापिले गोग्रहे सोमे तीर्थे चालाबुसञ्ज्ञिते । मृत्युञ्जये क्रोडतीर्थे वासुके सिद्धकेश्वरे
tīrtheṣv eteṣu matimān viraje saṃyatendriyaḥ . gatvāṣṭatīrthaṃ vidhivat snātvā devān praṇamya ca
||7||तीर्थेष्व् एतेषु मतिमान् विरजे संयतेन्द्रियः । गत्वाष्टतीर्थं विधिवत् स्नात्वा देवान् प्रणम्य च
sarvapāpavinirmukto vimānavaram āsthitaḥ . upagīyamāno gandharvair mama loke mahīyate
||8||सर्वपापविनिर्मुक्तो विमानवरम् आस्थितः । उपगीयमानो गन्धर्वैर् मम लोके महीयते
viraje yo mama kṣetre piṇḍadānaṃ karoti vai . sa karoty akṣayāṃ tṛptiṃ pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ
||9||विरजे यो मम क्षेत्रे पिण्डदानं करोति वै । स करोत्य् अक्षयां तृप्तिं पितॄणां नात्र संशयः
mama kṣetre muniśreṣṭhā viraje ye kalevaram . parityajanti puruṣās te mokṣaṃ prāpnuvanti vai
||10||मम क्षेत्रे मुनिश्रेष्ठा विरजे ये कलेवरम् । परित्यजन्ति पुरुषास् ते मोक्षं प्राप्नुवन्ति वै
snātvā yaḥ sāgare martyo dṛṣṭvā ca kapilaṃ harim . paśyed devīṃ ca vārāhīṃ sa yāti tridaśālayam
||11||स्नात्वा यः सागरे मर्त्यो दृष्ट्वा च कपिलं हरिम् । पश्येद् देवीं च वाराहीं स याति त्रिदशालयम्
santi cānyāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca . tatkāle tu muniśreṣṭhā veditavyāni tāni vai
||12||सन्ति चान्यानि तीर्थानि पुण्यान्य् आयतनानि च । तत्काले तु मुनिश्रेष्ठा वेदितव्यानि तानि वै
samudrasyottare tīre tasmin deśe dvijottamāḥ . āste guhyaṃ paraṃ kṣetraṃ muktidaṃ pāpanāśanam
||13||समुद्रस्योत्तरे तीरे तस्मिन् देशे द्विजोत्तमाः । आस्ते गुह्यं परं क्षेत्रं मुक्तिदं पापनाशनम्
sarvatra vālukākīrṇaṃ pavitraṃ sarvakāmadam . daśayojanavistīrṇaṃ kṣetraṃ paramadurlabham
||14||सर्वत्र वालुकाकीर्णं पवित्रं सर्वकामदम् । दशयोजनविस्तीर्णं क्षेत्रं परमदुर्लभम्
aśokārjunapunnāgair bakulaiḥ saraladrumaiḥ . panasair nārikelaiś ca śālais tālaiḥ kapitthakaiḥ
||15||अशोकार्जुनपुन्नागैर् बकुलैः सरलद्रुमैः । पनसैर् नारिकेलैश् च शालैस् तालैः कपित्थकैः
campakaiḥ karṇikāraiś ca cūtabilvaiḥ sapāṭalaiḥ . kadambaiḥ kovidāraiś ca lakucair nāgakesaraiḥ
||16||चम्पकैः कर्णिकारैश् च चूतबिल्वैः सपाटलैः । कदम्बैः कोविदारैश् च लकुचैर् नागकेसरैः
prācīnāmalakair lodhrair nāraṅgair dhavakhādiraiḥ . sarjabhūrjāśvakarṇaiś ca tamālair devadārubhiḥ
||17||प्राचीनामलकैर् लोध्रैर् नारङ्गैर् धवखादिरैः । सर्जभूर्जाश्वकर्णैश् च तमालैर् देवदारुभिः
mandāraiḥ pārijātaiś ca nyagrodhāgurucandanaiḥ . kharjūrāmrātakaiḥ siddhair mucukundaiḥ sakiṃśukaiḥ
||18||मन्दारैः पारिजातैश् च न्यग्रोधागुरुचन्दनैः । खर्जूराम्रातकैः सिद्धैर् मुचुकुन्दैः सकिंशुकैः
aśvatthaiḥ saptaparṇaiś ca madhudhāraśubhāñjanaiḥ . śiṃśapāmalakair nīpair nimbatinduvibhītakaiḥ
||19||अश्वत्थैः सप्तपर्णैश् च मधुधारशुभाञ्जनैः । शिंशपामलकैर् नीपैर् निम्बतिन्दुविभीतकैः
sarvartuphalagandhāḍhyaiḥ sarvartukusumojjvalaiḥ . manohlādakaraiḥ śubhrair nānāvihaganāditaiḥ
||20||सर्वर्तुफलगन्धाढ्यैः सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलैः । मनोह्लादकरैः शुभ्रैर् नानाविहगनादितैः
śrotraramyaiḥ sumadhurair balanirmadaneritaiḥ . manasaḥ prītijanakaiḥ śabdaiḥ khagamukheritaiḥ
||21||श्रोत्ररम्यैः सुमधुरैर् बलनिर्मदनेरितैः । मनसः प्रीतिजनकैः शब्दैः खगमुखेरितैः
cakoraiḥ śatapattraiś ca bhṛṅgarājais tathā śukaiḥ . kokilaiḥ kalaviṅkaiś ca hārītair jīvajīvakaiḥ
||22||चकोरैः शतपत्त्रैश् च भृङ्गराजैस् तथा शुकैः । कोकिलैः कलविङ्कैश् च हारीतैर् जीवजीवकैः
priyaputraiś cātakaiś ca tathānyair madhurasvaraiḥ . śrotraramyaiḥ priyakaraiḥ kūjadbhiś cārvadhiṣṭhitaiḥ
||23||प्रियपुत्रैश् चातकैश् च तथान्यैर् मधुरस्वरैः । श्रोत्ररम्यैः प्रियकरैः कूजद्भिश् चार्वधिष्ठितैः
ketakīvanakhaṇḍaiś ca atimuktaiḥ sakubjakaiḥ . mālatīkundabāṇaiś ca karavīraiḥ sitetaraiḥ
||24||केतकीवनखण्डैश् च अतिमुक्तैः सकुब्जकैः । मालतीकुन्दबाणैश् च करवीरैः सितेतरैः
jambīrakaruṇāṅkolair dāḍimair bījapūrakaiḥ . mātuluṅgaiḥ pūgaphalair hintālaiḥ kadalīvanaiḥ
||25||जम्बीरकरुणाङ्कोलैर् दाडिमैर् बीजपूरकैः । मातुलुङ्गैः पूगफलैर् हिन्तालैः कदलीवनैः
anyaiś ca vividhair vṛkṣaiḥ puṣpaiś cānyair manoharaiḥ . latāvitānagulmaiś ca vividhaiś ca jalāśayaiḥ
||26||अन्यैश् च विविधैर् वृक्षैः पुष्पैश् चान्यैर् मनोहरैः । लतावितानगुल्मैश् च विविधैश् च जलाशयैः
dīrghikābhis taḍāgaiś ca puṣkariṇībhiś ca vāpibhiḥ . nānājalāśayaiḥ puṇyaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitaiḥ
||27||दीर्घिकाभिस् तडागैश् च पुष्करिणीभिश् च वापिभिः । नानाजलाशयैः पुण्यैः पद्मिनीखण्डमण्डितैः
sarāṃsi ca manojñāni prasannasalilāni ca . kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca tathā nīlotpalaiḥ śubhaiḥ
||28||सरांसि च मनोज्ञानि प्रसन्नसलिलानि च । कुमुदैः पुण्डरीकैश् च तथा नीलोत्पलैः शुभैः
kahlāraiḥ kamalaiś cāpi ācitāni samantataḥ . kādambaiś cakravākaiś ca tathaiva jalakukkuṭaiḥ
||29||कह्लारैः कमलैश् चापि आचितानि समन्ततः । कादम्बैश् चक्रवाकैश् च तथैव जलकुक्कुटैः
kāraṇḍavaiḥ plavair haṃsaiḥ kūrmair matsyaiś ca madgubhiḥ . dātyūhasārasākīrṇaiḥ koyaṣṭibakaśobhitaiḥ
||30||कारण्डवैः प्लवैर् हंसैः कूर्मैर् मत्स्यैश् च मद्गुभिः । दात्यूहसारसाकीर्णैः कोयष्टिबकशोभितैः
etaiś cānyaiś ca kūjadbhiḥ samantāj jalacāribhiḥ . khagair jalacaraiś cānyaiḥ kusumaiś ca jalodbhavaiḥ
||31||एतैश् चान्यैश् च कूजद्भिः समन्ताज् जलचारिभिः । खगैर् जलचरैश् चान्यैः कुसुमैश् च जलोद्भवैः
evaṃ nānāvidhair vṛkṣaiḥ puṣpaiḥ sthalajalodbhavaiḥ . brahmacārigṛhasthaiś ca vānaprasthaiś ca bhikṣubhiḥ
||32||एवं नानाविधैर् वृक्षैः पुष्पैः स्थलजलोद्भवैः । ब्रह्मचारिगृहस्थैश् च वानप्रस्थैश् च भिक्षुभिः
svadharmaniratair varṇais tathānyaiḥ samalaṅkṛtam . hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṃ naranārīsamākulam
||33||स्वधर्मनिरतैर् वर्णैस् तथान्यैः समलङ्कृतम् । हृष्टपुष्टजनाकीर्णं नरनारीसमाकुलम्
aśeṣavidyānilayaṃ sarvadharmaguṇākaram . evaṃ sarvaguṇopetaṃ kṣetraṃ paramadurlabham
||34||अशेषविद्यानिलयं सर्वधर्मगुणाकरम् । एवं सर्वगुणोपेतं क्षेत्रं परमदुर्लभम्
āste tatra muniśreṣṭhā vikhyātaḥ puruṣottamaḥ . yāvad utkalamaryādā dik krameṇa prakīrtitā
||35||आस्ते तत्र मुनिश्रेष्ठा विख्यातः पुरुषोत्तमः । यावद् उत्कलमर्यादा दिक् क्रमेण प्रकीर्तिता
tāvat kṛṣṇaprasādena deśaḥ puṇyatamo hi saḥ . yatra tiṣṭhati viśvātmā deśe sa puruṣottamaḥ
||36||तावत् कृष्णप्रसादेन देशः पुण्यतमो हि सः । यत्र तिष्ठति विश्वात्मा देशे स पुरुषोत्तमः
jagadvyāpī jagannāthas tatra sarvaṃ pratiṣṭhitam . ahaṃ rudraś ca śakraś ca devāś cāgnipurogamāḥ
||37||जगद्व्यापी जगन्नाथस् तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अहं रुद्रश् च शक्रश् च देवाश् चाग्निपुरोगमाः
nivasāmo muniśreṣṭhās tasmin deśe sadā vayam . gandharvāpsarasaḥ sarvāḥ pitaro devamānuṣāḥ
||38||निवसामो मुनिश्रेष्ठास् तस्मिन् देशे सदा वयम् । गन्धर्वाप्सरसः सर्वाः पितरो देवमानुषाः
yakṣā vidyādharāḥ siddhā munayaḥ saṃśitavratāḥ . ṛṣayo vālakhilyāś ca kaśyapādyāḥ prajeśvarāḥ
||39||यक्षा विद्याधराः सिद्धा मुनयः संशितव्रताः । ऋषयो वालखिल्याश् च कश्यपाद्याः प्रजेश्वराः
suparṇāḥ kinnarā nāgās tathānye svargavāsinaḥ . sāṅgāś ca caturo vedāḥ śāstrāṇi vividhāni ca
||40||सुपर्णाः किन्नरा नागास् तथान्ये स्वर्गवासिनः । साङ्गाश् च चतुरो वेदाः शास्त्राणि विविधानि च
itihāsapurāṇāni yajñāś ca varadakṣiṇāḥ . nadyaś ca vividhāḥ puṇyās tīrthāny āyatanāni ca
||41||इतिहासपुराणानि यज्ञाश् च वरदक्षिणाः । नद्यश् च विविधाः पुण्यास् तीर्थान्य् आयतनानि च
sāgarāś ca tathā śailās tasmin deśe vyavasthitāḥ . evaṃ puṇyatame deśe devarṣipitṛsevite
||42||सागराश् च तथा शैलास् तस्मिन् देशे व्यवस्थिताः । एवं पुण्यतमे देशे देवर्षिपितृसेविते
sarvopabhogasahite vāsaḥ kasya na rocate . śreṣṭhatvaṃ kasya deśasya kiṃ cānyad adhikaṃ tataḥ
||43||सर्वोपभोगसहिते वासः कस्य न रोचते । श्रेष्ठत्वं कस्य देशस्य किं चान्यद् अधिकं ततः
āste yatra svayaṃ devo muktidaḥ puruṣottamaḥ . dhanyās te vibudhaprakhyā ye vasanty utkale narāḥ
||44||आस्ते यत्र स्वयं देवो मुक्तिदः पुरुषोत्तमः । धन्यास् ते विबुधप्रख्या ये वसन्त्य् उत्कले नराः
tīrtharājajale snātvā paśyanti puruṣottamam . svarge vasanti te martyā na te yānti yamālaye
||45||तीर्थराजजले स्नात्वा पश्यन्ति पुरुषोत्तमम् । स्वर्गे वसन्ति ते मर्त्या न ते यान्ति यमालये
ye vasanty utkale kṣetre puṇye śrīpuruṣottame . saphalaṃ jīvitaṃ teṣām utkalānāṃ sumedhasām
||46||ये वसन्त्य् उत्कले क्षेत्रे पुण्ये श्रीपुरुषोत्तमे । सफलं जीवितं तेषाम् उत्कलानां सुमेधसाम्
ye paśyanti suraśreṣṭhaṃ prasannāyatalocanam . cārubhrūkeśamukuṭaṃ cārukarṇāvataṃsakam
||47||ये पश्यन्ति सुरश्रेष्ठं प्रसन्नायतलोचनम् । चारुभ्रूकेशमुकुटं चारुकर्णावतंसकम्
cārusmitaṃ cārudantaṃ cārukuṇḍalamaṇḍitam . sunāsaṃ sukapolaṃ ca sulalāṭaṃ sulakṣaṇam
||48||चारुस्मितं चारुदन्तं चारुकुण्डलमण्डितम् । सुनासं सुकपोलं च सुललाटं सुलक्षणम्
trailokyānandajananaṃ kṛṣṇasya mukhapaṅkajam
||49||त्रैलोक्यानन्दजननं कृष्णस्य मुखपङ्कजम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).