adhyāyaḥ 161
brahmovāca:
kuśatarpaṇam ākhyātaṃ praṇītāsaṅgamaṃ tathā . tīrthaṃ sarveṣu lokeṣu bhuktimuktipradāyakam
||1||कुशतर्पणम् आख्यातं प्रणीतासङ्गमं तथा । तीर्थं सर्वेषु लोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
tasya svarūpaṃ vakṣyāmi śṛṇu pāpaharaṃ śubham . vindhyasya dakṣiṇe pārśve sahyo nāma mahāgiriḥ
||2||तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि शृणु पापहरं शुभम् । विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे सह्यो नाम महागिरिः
yadaṅghribhyo'bhavan nadyo godābhīmarathīmukhāḥ . yatrābhavat tad virajam ekavīrā ca yatra sā
||3||यदङ्घ्रिभ्योऽभवन् नद्यो गोदाभीमरथीमुखाः । यत्राभवत् तद् विरजम् एकवीरा च यत्र सा
na tasya mahimā kaiścid api śakyo'nuvarṇitum . tasmin girau puṇyadeśe śṛṇu nārada yatnataḥ
||4||न तस्य महिमा कैश्चिद् अपि शक्योऽनुवर्णितुम् । तस्मिन् गिरौ पुण्यदेशे शृणु नारद यत्नतः
guhyād guhyataraṃ vakṣye sākṣād vedoditaṃ śubham . yan na jānanti munayo devāś ca pitaro'surāḥ
||5||गुह्याद् गुह्यतरं वक्ष्ये साक्षाद् वेदोदितं शुभम् । यन् न जानन्ति मुनयो देवाश् च पितरोऽसुराः
tad ahaṃ prītaye vakṣye śravaṇāt sarvakāmadam . paraḥ sa puruṣo jñeyo hy avyakto'kṣara eva tu
||6||तद् अहं प्रीतये वक्ष्ये श्रवणात् सर्वकामदम् । परः स पुरुषो ज्ञेयो ह्य् अव्यक्तोऽक्षर एव तु
aparaś ca kṣaras tasmāt prakṛtyanvita eva ca . nirākārāt sāvayavaḥ puruṣaḥ samajāyata
||7||अपरश् च क्षरस् तस्मात् प्रकृत्यन्वित एव च । निराकारात् सावयवः पुरुषः समजायत
tasmād āpaḥ samudbhūtā adbhyaś ca puruṣas tathā . tābhyām abjaṃ samudbhūtaṃ tatrāham abhavaṃ mune
||8||तस्माद् आपः समुद्भूता अद्भ्यश् च पुरुषस् तथा । ताभ्याम् अब्जं समुद्भूतं तत्राहम् अभवं मुने
pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotis tathaiva ca . ete mattaḥ pūrvatarā ekadaivābhavan mune
||9||पृथिवी वायुर् आकाश आपो ज्योतिस् तथैव च । एते मत्तः पूर्वतरा एकदैवाभवन् मुने
etān eva prapaśyāmi nānyat sthāvarajaṅgamam . naiva vedās tadā cāsan nāhaṃ draṣṭāsmi kiñcana
||10||एतान् एव प्रपश्यामि नान्यत् स्थावरजङ्गमम् । नैव वेदास् तदा चासन् नाहं द्रष्टास्मि किञ्चन
yasmād ahaṃ samudbhūto na paśyeyaṃ tam apy atha . tūṣṇīṃ sthite mayi tadā aśrauṣaṃ vācam uttamām
||11||यस्माद् अहं समुद्भूतो न पश्येयं तम् अप्य् अथ । तूष्णीं स्थिते मयि तदा अश्रौषं वाचम् उत्तमाम्
ākāśavāg uvāca:
brahman kuru jagatsṛṣṭiṃ sthāvarasya carasya ca
||12||ब्रह्मन् कुरु जगत्सृष्टिं स्थावरस्य चरस्य च
brahmovāca:
tato'ham abravaṃ vācaṃ paruṣāṃ tatra nārada . kathaṃ srakṣye kva vā srakṣye kena srakṣya idaṃ jagat
||13||ततोऽहम् अब्रवं वाचं परुषां तत्र नारद । कथं स्रक्ष्ये क्व वा स्रक्ष्ये केन स्रक्ष्य इदं जगत्
saiva vāg abravīd daivī prakṛtir yābhidhīyate . viṣṇunā preritā mātā jagadīśā jaganmayī
||14||सैव वाग् अब्रवीद् दैवी प्रकृतिर् याभिधीयते । विष्णुना प्रेरिता माता जगदीशा जगन्मयी
ākāśavāg uvāca:
yajñaṃ kuru tataḥ śaktis te bhavitrī na saṃśayaḥ . yajño vai viṣṇur ity eṣā śrutir brahman sanātanī
||15||यज्ञं कुरु ततः शक्तिस् ते भवित्री न संशयः । यज्ञो वै विष्णुर् इत्य् एषा श्रुतिर् ब्रह्मन् सनातनी
kiṃ yajvanām asādhyaṃ syād iha loke paratra ca
||16||किं यज्वनाम् असाध्यं स्याद् इह लोके परत्र च
brahmovāca:
punas tām abravaṃ devīṃ kva vā keneti tad vada . yajñaḥ kāryo mahābhāge tataḥ sovāca māṃ prati
||17||पुनस् ताम् अब्रवं देवीं क्व वा केनेति तद् वद । यज्ञः कार्यो महाभागे ततः सोवाच मां प्रति
ākāśavāg uvāca:
oṅkārabhūtā yā devī mātṛkalpā jaganmayī . karmabhūmau yajasveha yajñeśaṃ yajñapūruṣam
||18||ओङ्कारभूता या देवी मातृकल्पा जगन्मयी । कर्मभूमौ यजस्वेह यज्ञेशं यज्ञपूरुषम्
sa eva sādhanaṃ te syāt tena taṃ yaja suvrata . yajñaḥ svāhā svadhā mantrā brāhmaṇā havirādikam
||19||स एव साधनं ते स्यात् तेन तं यज सुव्रत । यज्ञः स्वाहा स्वधा मन्त्रा ब्राह्मणा हविरादिकम्
harir evākhilaṃ tena sarvaṃ viṣṇor avāpyate
||20||हरिर् एवाखिलं तेन सर्वं विष्णोर् अवाप्यते
brahmovāca:
punas tām abravaṃ devīṃ karmabhūḥ kva vidhīyate . tadā nārada naivāsīd bhāgīrathy atha narmadā
||21||पुनस् ताम् अब्रवं देवीं कर्मभूः क्व विधीयते । तदा नारद नैवासीद् भागीरथ्य् अथ नर्मदा
yamunā naiva tāpī sā sarasvaty atha gautamī . samudro vā nadaḥ kaścin na saraḥ sarito'malāḥ . sā śaktiḥ punar apy evaṃ mām uvāca punaḥ punaḥ
||22||यमुना नैव तापी सा सरस्वत्य् अथ गौतमी । समुद्रो वा नदः कश्चिन् न सरः सरितोऽमलाः । सा शक्तिः पुनर् अप्य् एवं माम् उवाच पुनः पुनः
daivī vāg uvāca:
sumeror dakṣiṇe pārśve tathā himavato gireḥ . dakṣiṇe cāpi vindhyasya sahyāc caivātha dakṣiṇe . sarvasya sarvakāle tu karmabhūmiḥ śubhodayā
||23||सुमेरोर् दक्षिणे पार्श्वे तथा हिमवतो गिरेः । दक्षिणे चापि विन्ध्यस्य सह्याच् चैवाथ दक्षिणे । सर्वस्य सर्वकाले तु कर्मभूमिः शुभोदया
brahmovāca:
tat tu vākyam atho śrutvā tyaktvā meruṃ mahāgirim . taṃ pradeśam athāgatya sthātavyaṃ kvety acintayam . tato mām abravīt saiva viṣṇor vāṇy aśarīriṇī
||24||तत् तु वाक्यम् अथो श्रुत्वा त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम् । तं प्रदेशम् अथागत्य स्थातव्यं क्वेत्य् अचिन्तयम् । ततो माम् अब्रवीत् सैव विष्णोर् वाण्य् अशरीरिणी
ākāśavāg uvāca:
ito gaccha itas tiṣṭha tathopaviśa cātra hi . saṅkalpaṃ kuru yajñasya sa te yajñaḥ samāpyate
||25||इतो गच्छ इतस् तिष्ठ तथोपविश चात्र हि । सङ्कल्पं कुरु यज्ञस्य स ते यज्ञः समाप्यते
kṛte caivātha saṅkalpe yajñārthe surasattama . yad vadanty akhilā vedā vidhe tat tat samācara
||26||कृते चैवाथ सङ्कल्पे यज्ञार्थे सुरसत्तम । यद् वदन्त्य् अखिला वेदा विधे तत् तत् समाचर
brahmovāca:
itihāsapurāṇāni yad anyac chabdagocaram . svato mukhe mama prāyād abhūc ca smṛtigocaram
||27||इतिहासपुराणानि यद् अन्यच् छब्दगोचरम् । स्वतो मुखे मम प्रायाद् अभूच् च स्मृतिगोचरम्
vedārthaś ca mayā sarvo jñāto'sau tatkṣaṇena ca . tataḥ puruṣasūktaṃ tad asmaraṃ lokaviśrutam
||28||वेदार्थश् च मया सर्वो ज्ञातोऽसौ तत्क्षणेन च । ततः पुरुषसूक्तं तद् अस्मरं लोकविश्रुतम्
yajñopakaraṇaṃ sarvaṃ tad uktaṃ ca tv akalpayam . taduktena prakāreṇa yajñapātrāṇy akalpayam
||29||यज्ञोपकरणं सर्वं तद् उक्तं च त्व् अकल्पयम् । तदुक्तेन प्रकारेण यज्ञपात्राण्य् अकल्पयम्
ahaṃ sthitvā yatra deśe śucir bhūtvā yatātmavān . dīkṣito vipradeśo'sau mannāmnā tu prakīrtitaḥ
||30||अहं स्थित्वा यत्र देशे शुचिर् भूत्वा यतात्मवान् । दीक्षितो विप्रदेशोऽसौ मन्नाम्ना तु प्रकीर्तितः
maddevayajanaṃ puṇyaṃ nāmnā brahmagiriḥ smṛtaḥ . caturaśītiparyantaṃ yojanāni mahāmune
||31||मद्देवयजनं पुण्यं नाम्ना ब्रह्मगिरिः स्मृतः । चतुरशीतिपर्यन्तं योजनानि महामुने
maddevayajanaṃ puṇyaṃ pūrvato brahmaṇo gireḥ . tatra madhye vedikā syād gārhapatyo'sya dakṣiṇe
||32||मद्देवयजनं पुण्यं पूर्वतो ब्रह्मणो गिरेः । तत्र मध्ये वेदिका स्याद् गार्हपत्योऽस्य दक्षिणे
tatra cāhavanīyasya evam agnīṃs tv akalpayam . vinā patnyā na sidhyeta yajñaḥ śrutinidarśanāt
||33||तत्र चाहवनीयस्य एवम् अग्नींस् त्व् अकल्पयम् । विना पत्न्या न सिध्येत यज्ञः श्रुतिनिदर्शनात्
śarīram ātmano'haṃ vai dvedhā cākaravaṃ mune . pūrvārdhena tataḥ patnī mamābhūd yajñasiddhaye
||34||शरीरम् आत्मनोऽहं वै द्वेधा चाकरवं मुने । पूर्वार्धेन ततः पत्नी ममाभूद् यज्ञसिद्धये
uttareṇa tv ahaṃ tadvad ardho jāyā iti śruteḥ . kālaṃ vasantam utkṛṣṭam ājyarūpeṇa nārada
||35||उत्तरेण त्व् अहं तद्वद् अर्धो जाया इति श्रुतेः । कालं वसन्तम् उत्कृष्टम् आज्यरूपेण नारद
akalpayaṃ tathā cedhmaṃ grīṣmaṃ cāpi śarad dhaviḥ . ṛtuṃ ca prāvṛṣaṃ putra tadā barhir akalpayam
||36||अकल्पयं तथा चेध्मं ग्रीष्मं चापि शरद् धविः । ऋतुं च प्रावृषं पुत्र तदा बर्हिर् अकल्पयम्
chandāṃsi sapta vai tatra tadā paridhayo'bhavan . kalākāṣṭhānimeṣā hi samitpātrakuśāḥ smṛtāḥ
||37||छन्दांसि सप्त वै तत्र तदा परिधयोऽभवन् । कलाकाष्ठानिमेषा हि समित्पात्रकुशाः स्मृताः
yo'nādiś ca tv anantaś ca svayaṃ kālo'bhavat tadā . yūparūpeṇa devarṣe yoktraṃ ca paśubandhanam
||38||योऽनादिश् च त्व् अनन्तश् च स्वयं कालोऽभवत् तदा । यूपरूपेण देवर्षे योक्त्रं च पशुबन्धनम्
sattvāditriguṇāḥ pāśā naiva tatrābhavat paśuḥ . tato'ham abravaṃ vācaṃ vaiṣṇavīm aśarīriṇīm
||39||सत्त्वादित्रिगुणाः पाशा नैव तत्राभवत् पशुः । ततोऽहम् अब्रवं वाचं वैष्णवीम् अशरीरिणीम्
vinaiva paśunā nāyaṃ yajñaḥ parisamāpyate . tato mām avadad devī saiva nityāśarīriṇī
||40||विनैव पशुना नायं यज्ञः परिसमाप्यते । ततो माम् अवदद् देवी सैव नित्याशरीरिणी
ākāśavāg uvāca:
pauruṣeṇātha sūktena stuhi taṃ puruṣaṃ param
||41||पौरुषेणाथ सूक्तेन स्तुहि तं पुरुषं परम्
brahmovāca:
tathety uktvā stūyamāne devadeve janārdane . mama cotpādake bhaktyā sūktena puruṣasya hi
||42||तथेत्य् उक्त्वा स्तूयमाने देवदेवे जनार्दने । मम चोत्पादके भक्त्या सूक्तेन पुरुषस्य हि
sā ca mām abravīd devī brahman māṃ tvaṃ paśuṃ kuru . tadā vijñāya puruṣaṃ janakaṃ mama cāvyayam
||43||सा च माम् अब्रवीद् देवी ब्रह्मन् मां त्वं पशुं कुरु । तदा विज्ञाय पुरुषं जनकं मम चाव्ययम्
kālayūpasya pārśve taṃ guṇapāśair niveśitam . barhisthitam ahaṃ praukṣaṃ puruṣaṃ jātam agrataḥ
||44||कालयूपस्य पार्श्वे तं गुणपाशैर् निवेशितम् । बर्हिस्थितम् अहं प्रौक्षं पुरुषं जातम् अग्रतः
etasminn antare tatra tasmāt sarvam abhūd idam . brāhmaṇās tu mukhāt tasya'bhavan bāhvoś ca kṣatriyāḥ
||45||एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र तस्मात् सर्वम् अभूद् इदम् । ब्राह्मणास् तु मुखात् तस्यऽभवन् बाह्वोश् च क्षत्रियाः
mukhād indras tathāgniś ca śvasanaḥ prāṇato'bhavat . diśaḥ śrotrāt tathā śīrṣṇaḥ sarvaḥ svargo'bhavat tadā
||46||मुखाद् इन्द्रस् तथाग्निश् च श्वसनः प्राणतोऽभवत् । दिशः श्रोत्रात् तथा शीर्ष्णः सर्वः स्वर्गोऽभवत् तदा
manasaś candramā jātaḥ sūryo'bhūc cakṣuṣas tathā . antarikṣaṃ tathā nābher ūrubhyāṃ viśa eva ca
||47||मनसश् चन्द्रमा जातः सूर्योऽभूच् चक्षुषस् तथा । अन्तरिक्षं तथा नाभेर् ऊरुभ्यां विश एव च
padbhyāṃ śūdraś ca sañjātas tathā bhūmir ajāyata . ṛṣayo romakūpebhya oṣadhyaḥ keśato'bhavan
||48||पद्भ्यां शूद्रश् च सञ्जातस् तथा भूमिर् अजायत । ऋषयो रोमकूपेभ्य ओषध्यः केशतोऽभवन्
grāmyāraṇyāś ca paśavo nakhebhyaḥ sarvato'bhavan . kṛmikīṭapataṅgādi pāyūpasthād ajāyata
||49||ग्राम्यारण्याश् च पशवो नखेभ्यः सर्वतोऽभवन् । कृमिकीटपतङ्गादि पायूपस्थाद् अजायत
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ kiñcid dṛśyādṛśyaṃ ca kiñcana . tasmāt sarvam abhūd devā mattaś cāpy abhavan punaḥ . etasminn antare saiva viṣṇor vāg abravīc ca mām
||50||स्थावरं जङ्गमं किञ्चिद् दृश्यादृश्यं च किञ्चन । तस्मात् सर्वम् अभूद् देवा मत्तश् चाप्य् अभवन् पुनः । एतस्मिन्न् अन्तरे सैव विष्णोर् वाग् अब्रवीच् च माम्
ākāśavāg uvāca:
sarvaṃ sampūrṇam abhavat sṛṣṭir jātā tathepsitā . idānīṃ juhudhi hy agnau pātrāṇi ca samāni ca
||51||सर्वं सम्पूर्णम् अभवत् सृष्टिर् जाता तथेप्सिता । इदानीं जुहुधि ह्य् अग्नौ पात्राणि च समानि च
visarjaya tathā yūpaṃ praṇītāṃ ca kuśāṃs tathā . ṛtvigrūpaṃ yajñarūpam uddeśyaṃ dhyeyam eva ca
||52||विसर्जय तथा यूपं प्रणीतां च कुशांस् तथा । ऋत्विग्रूपं यज्ञरूपम् उद्देश्यं ध्येयम् एव च
sruvaṃ ca puruṣaṃ pāśān sarvaṃ brahman visarjaya
||53||स्रुवं च पुरुषं पाशान् सर्वं ब्रह्मन् विसर्जय
brahmovāca:
tadvākyasamakālaṃ tu kramaśo yajñayoniṣu . gārhapatye dakṣiṇāgnau tathā caiva mahāmune
||54||तद्वाक्यसमकालं तु क्रमशो यज्ञयोनिषु । गार्हपत्ये दक्षिणाग्नौ तथा चैव महामुने
pūrvasminn api caivāgnau kramaśo juhvatas tadā . tatra tatra jagadyonim anusandhāya pūruṣam
||55||पूर्वस्मिन्न् अपि चैवाग्नौ क्रमशो जुह्वतस् तदा । तत्र तत्र जगद्योनिम् अनुसन्धाय पूरुषम्
mantrapūtaṃ śuciḥ samyag yajñadevo jaganmayaḥ . lokanātho viśvakartā kuṇḍānāṃ tatra sannidhau
||56||मन्त्रपूतं शुचिः सम्यग् यज्ञदेवो जगन्मयः । लोकनाथो विश्वकर्ता कुण्डानां तत्र सन्निधौ
śuklarūpadharo viṣṇur bhaved āhavanīyake . śyāmo viṣṇur dakṣiṇāgneḥ pīto gṛhapateḥ kaveḥ
||57||शुक्लरूपधरो विष्णुर् भवेद् आहवनीयके । श्यामो विष्णुर् दक्षिणाग्नेः पीतो गृहपतेः कवेः
sarvakālaṃ teṣu viṣṇur ato deśeṣu saṃsthitaḥ . na tena rahitaṃ kiñcid viṣṇunā viśvayoninā
||58||सर्वकालं तेषु विष्णुर् अतो देशेषु संस्थितः । न तेन रहितं किञ्चिद् विष्णुना विश्वयोनिना
praṇītāyāḥ praṇayanaṃ mantraiś cākaravaṃ tataḥ . praṇītodakam apy etat praṇīteti nadī śubhā
||59||प्रणीतायाः प्रणयनं मन्त्रैश् चाकरवं ततः । प्रणीतोदकम् अप्य् एतत् प्रणीतेति नदी शुभा
vyasarjayaṃ praṇītāṃ tāṃ mārjayitvā kuśair atha . mārjane kriyamāṇe tu praṇītodakabindavaḥ
||60||व्यसर्जयं प्रणीतां तां मार्जयित्वा कुशैर् अथ । मार्जने क्रियमाणे तु प्रणीतोदकबिन्दवः
patitās tatra tīrthāni jātāni guṇavanti ca . sañjātā muniśārdūla snānāt kratuphalapradā
||61||पतितास् तत्र तीर्थानि जातानि गुणवन्ति च । सञ्जाता मुनिशार्दूल स्नानात् क्रतुफलप्रदा
yālaṅkṛtā sarvakālaṃ devadevena śārṅgiṇā . sopānapaṅktiḥ sarveṣāṃ vaikuṇṭhārohaṇāya sā
||62||यालङ्कृता सर्वकालं देवदेवेन शार्ङ्गिणा । सोपानपङ्क्तिः सर्वेषां वैकुण्ठारोहणाय सा
sammārjitāḥ kuśā yatra patitā bhūtale śubhe . kuśatarpaṇam ākhyātaṃ bahupuṇyaphalapradam
||63||सम्मार्जिताः कुशा यत्र पतिता भूतले शुभे । कुशतर्पणम् आख्यातं बहुपुण्यफलप्रदम्
kuśaiś ca tarpitāḥ sarve kuśatarpaṇam ucyate . paścāc ca saṅgatā tatra gautamī kāraṇāntarāt
||64||कुशैश् च तर्पिताः सर्वे कुशतर्पणम् उच्यते । पश्चाच् च सङ्गता तत्र गौतमी कारणान्तरात्
praṇītāyāṃ mahābuddhe praṇītāsaṅgamo'bhavat . kuśatarpaṇadeśe tu tat tīrthaṃ kuśatarpaṇam
||65||प्रणीतायां महाबुद्धे प्रणीतासङ्गमोऽभवत् । कुशतर्पणदेशे तु तत् तीर्थं कुशतर्पणम्
tatraiva kalpito yūpo mayā vindhyasya cottare . visṛṣṭo lokapūjyo'sau viṣṇor āsīt samāśrayaḥ
||66||तत्रैव कल्पितो यूपो मया विन्ध्यस्य चोत्तरे । विसृष्टो लोकपूज्योऽसौ विष्णोर् आसीत् समाश्रयः
akṣayaś cābhavac chrīmān akṣayo'sau vaṭo'bhavat . nityaś ca kālarūpo'sau smaraṇāt kratupuṇyadaḥ
||67||अक्षयश् चाभवच् छ्रीमान् अक्षयोऽसौ वटोऽभवत् । नित्यश् च कालरूपोऽसौ स्मरणात् क्रतुपुण्यदः
maddevayajanaṃ cedaṃ daṇḍakāraṇyam ucyate . sampūrṇe tu kratau viṣṇur mayā bhaktyā prasāditaḥ
||68||मद्देवयजनं चेदं दण्डकारण्यम् उच्यते । सम्पूर्णे तु क्रतौ विष्णुर् मया भक्त्या प्रसादितः
yo virāḍ ucyate vede yasmān mūrtam ajāyata . yasmāc ca mama cotpattir yasyedaṃ vikṛtaṃ jagat
||69||यो विराड् उच्यते वेदे यस्मान् मूर्तम् अजायत । यस्माच् च मम चोत्पत्तिर् यस्येदं विकृतं जगत्
tam ahaṃ devadeveśam abhivandya vyasarjayam . yojanāni caturviṃśan maddevayajanaṃ śubham
||70||तम् अहं देवदेवेशम् अभिवन्द्य व्यसर्जयम् । योजनानि चतुर्विंशन् मद्देवयजनं शुभम्
tasmād adyāpi kuṇḍāni santi ca trīṇi nārada . yajñeśvarasvarūpāṇi viṣṇor vai cakrapāṇinaḥ
||71||तस्माद् अद्यापि कुण्डानि सन्ति च त्रीणि नारद । यज्ञेश्वरस्वरूपाणि विष्णोर् वै चक्रपाणिनः
tataḥ prabhṛti cākhyātaṃ maddevayajanaṃ ca tat . tatrasthaḥ kṛmikīṭādiḥ so'py ante muktibhājanam
||72||ततः प्रभृति चाख्यातं मद्देवयजनं च तत् । तत्रस्थः कृमिकीटादिः सोऽप्य् अन्ते मुक्तिभाजनम्
dharmabījaṃ muktibījaṃ daṇḍakāraṇyam ucyate . viśeṣād gautamīśliṣṭo deśaḥ puṇyatamo'bhavat
||73||धर्मबीजं मुक्तिबीजं दण्डकारण्यम् उच्यते । विशेषाद् गौतमीश्लिष्टो देशः पुण्यतमोऽभवत्
praṇītāsaṅgame cāpi kuśatarpaṇa eva vā . snānadānādi yaḥ kuryāt sa gacchet paramaṃ padam
||74||प्रणीतासङ्गमे चापि कुशतर्पण एव वा । स्नानदानादि यः कुर्यात् स गच्छेत् परमं पदम्
smaraṇaṃ paṭhanaṃ vāpi śravaṇaṃ cāpi bhaktitaḥ . sarvakāmapradaṃ puṃsāṃ bhuktimuktipradaṃ viduḥ
||75||स्मरणं पठनं वापि श्रवणं चापि भक्तितः । सर्वकामप्रदं पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदं विदुः
ubhayos tīrayos tatra tīrthāny āhur manīṣiṇaḥ . ṣaḍaśītisahasrāṇi teṣu puṇyaṃ puroditam
||76||उभयोस् तीरयोस् तत्र तीर्थान्य् आहुर् मनीषिणः । षडशीतिसहस्राणि तेषु पुण्यं पुरोदितम्
vārāṇasyā api mune kuśatarpaṇam uttamam . nānena sadṛśaṃ tīrthaṃ vidyate sacarācare
||77||वाराणस्या अपि मुने कुशतर्पणम् उत्तमम् । नानेन सदृशं तीर्थं विद्यते सचराचरे
brahmahatyādipāpānāṃ smaraṇād api nāśanam . tīrtham etan mune proktaṃ svargadvāraṃ mahītale
||78||ब्रह्महत्यादिपापानां स्मरणाद् अपि नाशनम् । तीर्थम् एतन् मुने प्रोक्तं स्वर्गद्वारं महीतले
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).